Milgroym · 1924-01-01 · העפט 6 · p. Seite 21

בײשטידל פון אום־אל־אמעד און אץ שירבעט סעמאקא.״ די עהל־געפעסן אויף די ײדישע גאלד־גלעזער זײנען מעהר בײכיג און האבן א ענגן האלז און צװײ אויערן? אויף ײדישע מצבות אין דער קאטאקאמבע פון מאנטעװערדע זײנען די דאזיגע געפעסן געװעהנליך מיט אײן אויער און מיט א ענגן האלז- װעלכער איז זעהר צוגעפאםט אלס עהל־באהאלטער. פונ׳ם לולב- אתרוג און שופר האט זיך ביז אהער ניט גע־ פונען קײן אפבילדונג אין די אלטע שוהלך די פאלמעך װאס שטעהן- למשל אויף דעם אײבערשטן בײשטידל אין תל־עום זײנען לגמרי בײמער״ דאס זעלבע איז אויך מיט די בילדער אויף מטבעות. כפי די מנורה קומט פאר כמעט אויף אלע ײדישע מצבות מיט פארצירונגען״ דארף מען אפשר אננעמען״ אז זי איז דער אנהויב פונ׳ם גאנצן טיפךאוצר און צו איר זײנען צוגעקומען שפעטער די איבריגע סימבאליזירונגען פון די ײדישע ימים־טובים. אײניגע גאלד־גלעזער אונטערשײדן זיך דערמיט״ װאס די מנורה קומט פאר אויף זײ צװײ־מאל״ װי ס׳װײזט אויס איז דאס געמאכט געװארן צוליב דער סימעטריע• די גאנצע גע־ שטאלטונג פון די דאזיגע גלעזער איז אויך הארטער אין דער אומראהמונג״ װעניגער רײף אין דער אויספיהרונג״ זי װײזט אויף א מעהר אקאדעמישע סטיל־בילדונג• די לײבן מאכן״ אין געגנזאץ צו די פלאטע צײכנונגען אויף אונזער אפ־ בילדונג״ א זעהר טרויריגן אײנדרוק״ און די מנורות זײנען אין די טעכנישע פרטים אדער ניט ריכטיג פארשטאנען״ אדער סכעמאטיש פאראײנפאכט. א נײעם״ און פאר אונזערע קענטנישן פונ׳ם ײדנטום און פון דעם אלטן קריסטנטום באדײטונגס־פולן שנוי געפינען מיר אין צװײ גלעזער״ פון װעלכע אײנע געפינט זיך אין קאיזער־ פרידריך־מוזעאום אין בערלין״ די צװײטע אין דער ביבליא־ טעקא װאליצעלא אין רוים• דאס בערלינער שטיק האט אין אויבערשטן טײל די זעלבע בילדער״ װי דער פריער דער־ מאנטער טיפ״ אין דעם אונטערשטן טײל אבער געפינט זיך א בײכיגער טעלער״ אין װעלכן עס ליגט א פיש• ארום דער כלי ציהט זיך אײן האלבקרײז״ װעלכער איז צום טײל דער־ האלטן געװארן״ א געקנײטשט קישן״ אהן ספק איז דאס די באקאנטע שפײז־סאפא פון אלטערטום (מ1ו11^3ג11*5). דאס באצײכנט דעם פיש אלס ױם־טוב מאהלצײט״ און א פאר רעכטס און לינקס פארשפרײטע בלאט־מאטױון באטײטן געװיס דעם אויפפוץ פון דער עסשטוב ן דער דאזיגער אויפפוץ קומט פאר נאך רײכליכער באם אנדערן שטיק״ אויף דעם גאלד־ גלאז פון דער ביבליאטעקא װאליצעלא אין רוים״ װאו ער איז פארגעשטעלט דורך גירלאנדן. אחוץ דעם זײנען די בילדער־ פארצירונגען די זעלבע אויף דעם רוימישן״ װי אויף דעם בער־ לינער שטיק״ און אינטערעסאנט איז אויך בא בײדע די אויפשריפט [1ז3]קבתסס £13ס1מ£ מוטס 18<11<1 01, צוליב דעם ביטע־װארט ״3^10״£״ װאס זײן טײטש האט אונז שוין באשעפטיגט בא דער גלאז מיט׳ן בילד פונ׳ם בית־המקדש• דער נײער מאטױו פונ׳ם פיש איז ניט״ װי גארוטשי האט נאך געמײנט״ גענומען פון די אלטערטימליכע סעודה־מנהגים״ נאר פיל מעהר פון די ײדישע שבת־מאכלים• לויט שעפטע־ לאװיטש אין זײן בוך: ״דער פיש־סימבאל אינ׳ם ײדנטום און * זעה: קאהל װאטצינגער: ״אלטע שוהלן אין גליל׳/ בילדער 142 און 276. דער קאטאקאמבן־פארשונג (אין דער זאמלונג לכבוד פראפ. בערלינער׳ס סל־יאריגן ױבילעאום״ פראנקפורט דמאין 1903)> זײנען דיקטירט פון א צופיל אפאלאגעטישן גײסט. צו אנדערע רעזולטאטן קומט מען> װען מ׳פארגלײכט גלײכצײטיגע סינא־ גאגאלע קונסט מיט די סעפולקראלע געפונענישן. אט װאס װאטצינגער דערצעהלט װעגן דעם: ״אין תל־עום, אויף דעם איבער־שטידל פון דער טיר> װעלכע מוז אודאי האבן געהערט צום אויסנװײניגסטן הויף> און אויף א פריז־קאפ אין קעראזע׳ קאן מען זעהן צװײ געקירצטע״ אײנע פון דער אנדערער פארשײדענע בילדער. אויפ׳ן ערשטן רעליעף זעהט מען א דא־ פלטיר מיט ראמען און א פראנטאן איבער איר> װעלכע זעהט אויס װי א בנין מיט געשלאסענע טירן און מיט א אויפזאץ אין דער פארם פון א פראנטאך דער רעליעף פון קעראזע שטעלט פאר א קלײנע עדיקולע״ געטראגן אויף זײלן און איבער איר א פראנטאן מיט א קאנכע (מושל)״. צו די דא־ זיגע בײדע בילדער געפינט מען אנאלאגיעס אויך אין אנדערע פארשטעלונגען פון ארון־קודש. אויף א מצבה פון דער קאטאקאמבע אויפ׳ן מאנטעװערדע איז פארגעשטעלט די פאדערשטע זײט פון א שראנק פארצירט מיט א דרײעקיגן אויפזאץ״ אין װעלכן מ׳קאן דערקענען דורך די אפענע טירן 6 פאליצעס. עהנליך צו דעם זײנען אפגעבילדעט די ארון־ קודש׳ן אויף די ײדישע גאלד־גלעזעה אויך מיט אפענע טירן> נאר אויף די פאליצעס ליגן ספרי־תורה׳ס• די מנורה> װעלכע קומט פאר אין די שוהלן נאר אויפ׳ן אויבערשטן בײשטידל פון עין־נברטיך אײנגעראמט אין א קראנץ> איז געװארן דער צײכן פונ׳ם ײדנטום״ איר באטײט איז כמעט אזוי װי דער באטײט פונ׳ם צלם בא די קריסטן. מ׳געפינט זי אויף ײדישע מצבות> סארקאפאגך אויף די װענט פון קאטאקאמבן/ איבער די טירן פון ײדישע הײזער און שוהלן> און נאך הײנטיגע צײטן אז מ׳זעהט זי אויסגעמאלט אויף די טירן אדער אויף די װענד פון הײזער> באזונדערס אין מאחמעדאנישע און קריסטליכע ערטער> איז דאס א סימן> אז דער בעל־הבית פון דעם בנין איז א ײד• דערבײ שפילט אויך מיט דער געדאנק״ אז דאס דאזיגע הויז> אדער דער דאזיגער קבר געפינט זיך אונטער גאטס־שוץ. דא װערט אבער ניט געדאכט אן דער מנורה פונ׳ם בית־המקדש״ װעלכע טיטוס האט נאכ׳ן חורבן געבראכט קײן רוים> נאר אן דעם זיבן־רעריגן לײכטער פון דער שוהל. דערפאר געפינט מען קײנמאל ניט אויף די אנגערופענע דענקמאלער די מנורה אין יענער אויסשטאטונג״ װעלכע איז געגעבן אין חומש (שמות כ״ה> ל״א און װײטער) פאר דער מנורה פונ׳ם בית־המקדש״ און אויך קײנמאל װערן ניט פארגעשטעלט די אנדערע בית־המקדש זאכן> װי למשל, דער ארון הברית און דער שולחן לחם הפנים> װעלכע האבן זיך אין די שוהלן ניט געפינען• דעריבער דארף מען אויך אלע אנדערע דעקאראציעס״ װאס טרעטן אויף אין די פאר־ צירונגען פון די אלטע גליל׳שע שוהלן> אננעמען אלס אינ־ װענטאר פון די שוהלן און ניט פונ׳ם בית־המקדש. פון די שוהל־כלים. װאס זײנען פארבונדן מיט דער מנורה. איז אין די גלילשע שוהל־דעקאראציעס פארגעשטעלט נאר דער פך־השמן (עהל־קריגל). דען אזוי דארף מען אויסטײטשן יענע װזאע אין דער פארם פון א קראטער מיט אויערן. - װעלכע איז אויסגעמאלט אין דער מיט אויף דעם זײטן־