Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 2 (1947)
- Issue
- 18/56 (15.5.1947)
- Date
- 1947-05-15
- Page
- Seite 8 (sequence 8)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 65% known words query
- IRI
…/7242850-7243267-9100148--422-9100144- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
ZAJT 8 DONERSZTIK, 15. MAJ 1947 « אונדזער ווארט A foiw cüfn fu&ß. SütficcH Zejer choszewer W profesor! Ajch wet qewis wundern, wos a fremder szrajbt cu Ajch in aza injen, derfar halt ich fat nojtik cu bamerkn, az ich bin Ajch leqamre niszt kajn fremder, nor mikcl jontaj Ajerer a chosid, wajl der relatiwer art denken un ojffasung fun lebn iz majn ,,ani maamin" un azoj wi it zajt der szefer fun der relatiwitets-teorie, fil ich ziqh barechtikt cu wendn zieh cu Ajch mit an ojserst szwer komplicirtn injen, welchn nor Ir zent imsztand ojfcuknipn. In Bayern iz faran a sztot aza, hejst zi Podlezenburg — min hastam derfar wajl dort wojnen nor podlecn un in rajon qefinen zieh eile che chalucisze hachszara-fermes. Hot Got di sztot gebenezt mit a landrat, fun di richtike . . . Geszet umgefer Chanuke a nes fun Purim un der Homon fa'it arajn als . . . echter fardinstfuler naci Wert baj amcho fom-tew. a klejnikajt? Poter geworn fun aza Homon! Er flegt doch niszt lozn lebn di kibucim, sztendik dergejn di jorn mit komisjes, mesites un glat onton cores — niszt ojscuszrajbn . . . Fun grojs frejd tanen chalucim a hojra. Un Homon zict in tfise ojf a hart benkele, dem kop arajngedrikt in di hent un klert, wi azoj zieh arojscudrejen fun der niszt ongenemer läge — chocz milder machn dem urtejl abisl. Nor dercv, darf men doch hobn gute ejdes un wer wet es gejn ejdes zogn far aza parszojn? Zict er' tahe un tracht, a chitrak un durchgetribn iz er, falt er ojf a hamcoe, az . , . take nor a ]ID, als ejdes wet im kenen arojsdrejen fun der core. Nor wu nemt men aza ]idn? Ober niszt umzist hot er durchgemacht a szule baj Himlern, chucpe un zelbstzicherkajt hot er mer wi men darf un dem emes muz men zogn, az er ken 'afile opszacn fun ersztn kuk a menczn. Getracht un farwirkleiht — der bester ejdes wet zajn a ]id, nor niszt kajn proster farsztejt zieh, nor an ongezeenet, a ]id, wos katori. . . zajn wort zol hobn a wog un cu dem zol er zajn a grojser podlec. Es derszajnen in zajn dimjen di gezichter fun ale bakante ]idn — nor di penimer zajnen baj zej farbisn un dos fajerl in zejere ojgn zogt ojeh kajn guts niszt cu. Pluclung derszajnt far im a ponim fun a ]idn, zajn bestn ״przyjaciel" mitn sztendikn chanife szmejchele. un untertenikn blik in zajne arojsgeszparte fisz-ojgn, wos trogt afile a grinem bajeriszn kapelusz mit a federl, a sgule kegn an ajin-hore ... er szpringt ojf un tut az a pacz in di hent far frejd, ot er ken im helfn, er wet im helfn un szepezendik git er cu: ,,Er muz mir helfn . .." Der prezes fun Podlezenburger jidiszn komitet, h' Siegfried Kleinlech, sztejt punkt in eiegantn fodercimer un di dinst-mejdl helft im onton dos futerl, zi glajeht ojs dem kragn un blozt arop a sztojbele fun grinem, bajeriszn kapeluszl, dos federl flatert sztolc fun ariszn hut un macht zieh niszt zejewdik ojf der kugl-artiker noz, wos macht kalie zajn ojszen. Oj! wifl ergerung hot szojn di noz farszaft dem Herrn Siegfried, wajl wen niszt di noz wolt men doch gemejnt az . . . a szarfer klung in der tir rajst im iber di gedanken wegn der noz, men trogt arajn an ojffoderung fun Mil. Gericht -— zieh cu szteln, als ejdes in proces fun gewezenem landrat, jemach szemoj. — Nor far wemen a jemach-szemoj Un farn h’ Siegfried a ״przyjaciel", wos hot im ongetan dem kowed un bawilikt cu basztimen im als zajn fartejdikung's-ejdes. Fun ongenemer ojfrekung fadrejt zieh im szir niszt der kop, a wareme blut-chwälje git im a szlog cum hären, cesztrejterhejt git er op der dinst di lecte farordnungen benojgeja dem mitog un gejt in gericht, wu es ruft im zajn flicht: ratewen dem porec . . . Der zal iz ful, a sensaeje, men bagrist dem Herrn Siegfried, ober er bamerkt niszt kejnem, zajn ponim iz farhipnotizirt un gewendet cu di ojgn fun zajn frajnt, wos zict a blaser ojf der baszuldikunqs-bank unter a sztrenger wach, er macht im fundetwajtns hachnoedike chejndlech, ojf wos der porec bawilikt cu szoklen frajntlech mitn kop — hercer farsztejen zieh .. . Der forzicer fregt dem ejdes cu er iz Kleinlech. ,,Ach, wos redt ir“ — entfett er — ,,majn familje iz nor Kleinlech un majn nomen iz Siegfried. Wos? Irt’t niszt gehett? Ich bin dath prezes fun hign komitet bin ich, ich hob di ere cu redn in nomen fun kach wekach ]idn hob ich . . ." ״Wos ich wejs wegn landrat? Blojz gutes. Blojz gutes. Wu er hot gekent hot er geholfn un blojz tojwes getan: ot nemt, c. b. mir alejn — blojz tojwes . . ." Er derwaremt zieh fun zajne ejgene rejd, wert gerirt fun di sztarke gefiln, wos baherszn im, redt on ojfhet, sznel, lajdnszaftlech . . Der landrat iz blas, zajn fibetdiket blik iz Di ״arisze zajt“, a farelterter bagrif funm mitialter, wos iz banajt geworn durchn nacizm, iz an-un-far zieh a bazunder kapitl in der durchgemachter tragedje fun undzer folk. Es iz kejn sod niszt — far di wos hobn gehat di ״zchije“ cu otemen mit der sztikndiker״ariszer“ luft, az der doziker hitleriszer eksperiment, hot in a genugnder mos gegebn di gewunczene — far di merder — rezultatn, bajsztajemdik cu der fartifung un farsztarkun'g funm ojsrotungs-proces kegn ejropejiszn jidntum. Di dozike nacisze szafung wet on szum sofek farblajbn als ejbiker szand-flek far dl tejln fun a folk, wos hobn mit umgehojern ajfer mitgeholfn dem rochiszn okupant in zajn wm 0$tt ItUvcqiMS (a &iä fiaUtik) ongehongen ojf di lipn fun ejdes, niszt kajn klejnikajt, fun zajne rejd hengt op in a grojser mos zajn gojrl, es iz zajn lecte chance, zajn lecte kort un di lecte kort wil niszt zajn di lecte, zi brent, glit, zi kricht fun der hojt, ratewen wil zi, di kort, dem przyjaciel, er fargalopirt zieh in szwochim, niszt gesztojgn niszt geflojgn, der riehter kukt im on fargaft, der przyjaciel farwundert un fun zal dertrogt zieh a diskret szandftejdik gelechter — a ]id fartejdikt a naci, cha-cha-cha, an emese satisfakeje. Baj der cwejter bamerkung fun richtet ojfcuhem, derwacht er wi fun a trans, a farsapeter mit a gliklechn ojsdruk in di fiszene ojgn, wajl zajn przyjaciel szmejchlt cufridn, a simen az alc iz ,,0 key". Hachnoedik, hinterwajlechc, szart er zieh arojs fun zal. ün ject, her profesot, wegn ewek fun majn sztajbn. Azoj wi ale farurtejln zajn tat un rufn im on klejn un gemejn, anisztejt baj mir ojfn grünt fun der relatiwer ojffasung fun derszajnungen a frage: Ojb der h' Siegfried Kleinlech iz beemes azoj klejn un gemejn, iz wi kumt es, az er zol imsztand zajn opeuton aza grojse chazeraj?? Kumt doch ojs, az er iz niszt klejn, nor ptoporcjonel cu zajn tat — grojs. Ojb wajter er iz grojs, iz wi kumt es, az er iz gefaln un opgeton aza niderike gemejnkajt? Un ojb nidetik un gemejn — iz er doch niszt grojs, nor klejn, szebeklejn un ojb er iz klejn iz wu . . Wi ir zet, her profesor, bin ich arajngekrochn in a relatiwn injen un wejs niszt wi arojscukrichn — dercu fodert zieh Ajer genie, bet ich Ajch deriber di zach klor festcuszteln un mitcutejln, cu iz h’ Siegfried grojs un gemejn oder klejn un gemejn. Der injen iz szwer, ich wejs es, ober darfar zajt Ir doch epes a profesor, wos katori ... ' R. T. wefaikt farbrecheriszer tetikajt, in baeug cu ejgene mitbirger. Es iz poszet wejtoglech cu dermonen wegn dozikn moment, wajl inm zelbn farsamtn brunem, fun ewiszn dem zelbn klas menczn, hobn zieh ojeh gefunen — emes, a klejne tejl — menczn, wos hobn mit zej er idealizm, drajstkajt un mesires-nefeszdikajt gojrem gewen cum opratewen a mikroskopisz-klejne col Jidn, wos zajnen antrunen fun di enge geto-mojern oder lagern un hobn zieh take mit zej er hilf, mit der hilf fun ot di herleche kristn ojsbahaltn fun der szreklecher, menczn-freaeriszer brojner best je. Es iz take szwerlech cu zogn, az di ale hobn es geton blojz fun idealizni ojs. Gewen azelche, wos hobn derin gezen a niszkoszedik materjeln nucn, ober wi es zol niszt zajn, zajnen zej in 10jf fun der zach bahojeht geworn mit der inerlecher ambieje, cu derfirn zejer werk biz cu a pozitiwn rezultat. Zej hobn gelebt mit der ibercajgung, az der zig fun der demokratje wet ojeh geherik brengen di balojnung far zej, wos hobn ajngesztelt di ejgene lebns in szuc fun di Jidn. Zej hobn derwart a min moralisze onerkenung, wos wet zej szteln in ejn rej mit ale andere fardinstfule nacjonale folksheldn. Fil fun ot-di dozike hobn ober derlebt a bitere antojszung. Di politisze farhelteniszn un antsztanene rajbungen in dem bafrajtn Pojln hobn gojrem gewen dercu, az 61 fun azelche heldisze Poljakn wos hobn opgeratewet jidisze lebns, muzn zieh dermit ojsbahaltn, wajl es drot zej poszet der tojt micad di ünctere reakcjonere elementn, far wemen dos opratewen a jidisz lebn beejs der naci-okupacje badajt — a nacjonal farbrechn. Azoj lemoszl hobn 61 azelche ״farzindikte Arjer“ gemuzt farlozn zejer wojnort un ibertrogn zieh ergecandersz-wu, wu men ken zej niszt un men wejst niszt fun zejer ״chet“ .... Mir hobn ojeh a fal, wen aza heldisze kristleche froj, wos hot niszt blojz gemuzt bajtn ir wojn-ort, nor genclech farlozn ir hejmland — Pojln — un cuzamen mit ejnem fun ire opgeratewete Jidn, zieh lozn in der fremd oprichtn golus, tejlndik ojeh wajter dem zelbn gojrl fun ir amolikn ״lokator“ in ir ariszer baheltenisz ... Di dozike froj, wemens nomen es iz F. Fiszer, geönt zieh in ejnem fun di DP-lagern in Bayern, un hot dos glik cu genisn fun ale DP-forszriftn ... ־ In aza fal iz zieh szojn kedaj opcuszteln un balojchtn di fargangenhajt fun der ojbndermonter in der cajt fun der nacimamszole. Froj Fiszer, alejn an oreme mark-hendlerin, wos hot zieh ojsgehaltn fun dem wos zi hot fardint, hot in der cajt fun der ״ojszidlung“ in warszewer geto ajngeordnt baj zieh 12, antlofene fun geto, Jidn. Zi hot fun zej niszt genumen kejn szum balojnung, untersztiendik zej noch mit wos zi hot gekent fun ir ejgener tasz. Sztejendik in farbindung mit gewise untererdisze politisze krajzn, hot zi ojeh in a brejter mos geholfn Jidn, wos hobn zieh gefunen in andere bahelteniszn. Di Jidn, wos hobn zieh gefunen baj ir in dem a. g. ״bunker“ in der col fun 12 man, zajnen zorgfeltik un menczlech fun ir bahandlt gewqrn. Noch der bafrajung, wen di ojsbahaltene Jidn zajnen arojs ojf der fraj, hobn zej wi gehrike opgedint zejer reterin mit wos zej hobn nor gekent. Funm dozikn fal ober hot zieh derwust di AK, wos hobn genumen farfolgn di heldisze froj droendik zi zogar mit — tojt. Di fardinstfule ober farfolgte fun ire ejgene glojbns-genosn hot zieh dan gezen geewungen cu nemen dem wandersztekn in hant, lozndik zieh cuzamen mit ire Jidn in wajtn, umbakantn weg arajn un zict — wi szojn ojbn dermont — in ejnem fun di DP-lagem in Bayern, cuzamen mit Jidn. In bazic fun der redakcje ge6nt zieh an untergeszribener briw fun 8 man, opgeratewete durch der doziker heldiszer froj, wemens bild mir gibn do. Wi men git undz iber, iz fr. Fiszer ojeh grejt cu forn wajter — kajn Erec Jisroejl! Zol di jidisze efntlechkajt wisn funm heidiäzn tat fun der ojbndermonter idealer froj. (Ibergenumen un baarbet fun Ch. S-ki) t.l.-l'wzuw faaed den* o-ndzuU Jeder hot zajne dajges, ejner gresere, andere klenere. Specjele dajges hot ober Dänemark. Der grester opnemet fun ir export-szokolad iz gewen biz ict Szwedn. Ober Szwe'dn hot ojeh ire dajges. Kedej ojscuglajchn ir handls-bilans, wi es׳ klingt szejn in der szptach fun di oficjele komunikatn, hot Szwedn ajngefirt import-baszrenkungen far gewise luksus-artiklen, c. a. ojeh far szokolad. D. h. niszt cholile, az di szwedisze mogns darfn lachlutn rezignirn fun deniszn 520kolad, d. h. nor, az di szwedisze mogns wein ojf lehabe niszt zajn iberlestikt mitn deniszn szokolad un di keszenes fun di denisze exportem mit szwedisze krönen. Take wegn di dozike gezunte szwedisze krönen gejt di exportern fun deniszn szokolad. In zejere lager-magazinen waksn di hojfns export-szokolad, wos zej torn niszt farkojfn ojfn inetlechn mark, machmes der doziker szokolad,' als pozieje funm handls-program, iz basztimt blojz farn export. Dänemark hot derwajl bitere dajges mit dem zisn szokolad, zise prolinen un zisn un bitern kakao. Mir sztrajehn unter derwajl, wajl es wet zieh doch gewis qefinen a baln ojf ire kolosale schumim ziskajtn, wos zajnen basztimt ojsszlislech far fremede gumens un mogns. Mir woltn gern atojsgeholfn der oremer Dänemark fun ire grojse dajges, wajl mir wejsn, az beejs der milchome iz zi gewen ejne fun di wejnike chsidej umos hoojlom. Derfar take hobn mir mit ir ojfrichtikn mitlajd, rejszis culib ire dajges, wehaszejnis: wajl mir woltn ir gern gewolt helfn, nor cum badojern kenen mir niszt. Wajl mir hobn lajder noch gresere dajges . .. * A gewiser doktor Blass iz hajnt wice-prezident fun Bayerischen Landesamt für Vermögensverwaltung und Wiedergutmachung. Di dozike institueje 1git hajnt arojs widergutmachungs-farordnungen far gewezene politisz un rasisz farfolgte. Der zelber dr. Blass iz gewen in 1941 lejter fun der dewizn-sztele in München, wos hot farordnt di konfiskaeje funm ganen jidiszn farmegn in Bayern, Dr. Blass iz alzo a spec in jidisze injonim, a mumche, wos es zajnen farahn wejnik azelche. Far Hitlers cajtn hot et zieh ojsspecjalizirt in cunemen jidisz hob-un-guts un noch Hitlern hot er zieh noch niszt cugewojnt opeugebn a klejnem tejl derfun. Derfar iz er demolt gewen lejter un hajnt iz er blojz wice-prezident. 4- Der 24-joriker Dajcz, Hans Stimming, iz Hitlers a niszt-dergangener nochfolger. Er hot nemlech bedeje gehat cu siafn a cucht-kolonie fun ״Herrenmenschen‘‘ in Brazilje, Kandidatn hobn gedarft basztejn fun Dajczn fun der gorer weit. Nodm awekgejn fun di amerikanisze un englisze 0kupaeje-kojehes hot zieh di dozike naje elite gedarft umkern kajn Dajczland, kedej ibercunemen di ״herszaft iber der weit“. Lojt Stimmings program hobn ale niszt-dajeze ״wertloze" roses gedarft ekstreminirt wem. Di Giessener szpruchkamer iz im farforn in weg, farmiszpetndik im ojf 5 jor arbets-lager un farlirn di ern-recht ojf 10 jor. Kedej cu derfrejen dem h' Stimming kenen mir im zogn, az in Szpanie un in Argentine, niszt tejdndik szojn wegn Dajczland, wem zajne ajnfaln realizirt on zajn interwenc. * Iran höt a gutn apetit. Zi hot gemoldn a reparaeje-foderung fun Dajczland in der hojch fun 9S0 miljon dolar. Di Amerikaner un Englender argumentirn, az di dajeze reparaejes woltn zej ejgntlech gemuzt coln fun di keszenes fun zejere ejgene birger, wajl di Dajczn kenen forlojfik kejn reparaejes niszt coln. Iran hobn farszmekt amerikaner dolarn, wos zi hot frijer bakumen direkt fun di Amerikaner in fatszejdene formen. Wajzt ojs, ject, zajendik ojsgemitn durchn gezec fun prez. Truman wegn halwoes far Gtichnland un Terkaj, bamit zi zieh mit an umweg cucukumen cu di amerikaner dolam, in der form fun dajeze reparaejes, wos der amerikaner birger darf coln take fun der ejgener fee;szene! A grojse trojer akademie iz opgehaltn geworn inm ״Ohel“-zal in Tel Awiw cum 4-tn jortog fun ojfsztand in Warszewer geto baj der batejlikukng fun a rizikn ojlom, wos hot iberfult dem zal un di atumike koridom. Es zajnen onweznd gewen forsztejer fun der ]id. Agenc, Waad Haleumi, mitglider fun sztot-ratn, organizaejes un partejen wi ojeh mitglider funm E. ].-Pojln Komitet. Ojf der bine iz gewen ojsgehongen a grojs bild, wos sztelt for di geto-mojer mit di nemen fun di ojfsztendler mit Mordchaj Anilewicz berosz. Es iz ojeh gewen ajngeordnt an ojssztelung fun geto-bilder fun onhojb bizn sof. Es redt I c ch o k Qt inb 0 j m. Er dermont di teg beejs es zajnen dergangen cum ]iszuw di erszte klangen wegn di forbrejtungen cum ojfsztand. ״In onfang — zogt Grinbojm — iz undz gewen szwer cu fatsztejn, cu gejt take •ot-di jugnt, wos iz dercojgn geworn ojfn szojs fun djonizm un fun der socjalistiszer bawegung — cuzamen mitn hamojn wi szof cum tojt? Ober szpeter iz undz geworn klorer. Ot iz gekumen di bsure. Men hot gefodert hilf. Mir hobn geton alc, wos mir hobn gekent, ober di grojsie weit hot geszwign, men hot niszt geholfn niszt fun majrew un niszt fun mizrach. Ojeh dos gelt un dos gewer wos mir hobn geszikt, iz niszt ibergegebn geworn. Getracht hobn mir, az zej dortn wein zieh fartejdikn a tog ewej, draj un ot gejen farbaj ejjjike wochn — un dos geto halt zieh in fartejdikn. Un in di dozike teg lebt di pojlisze arbeterszaft a normal lebn, glajch wi es wolt gorniszt pasirt. A pojliszer szriftszteler dercejlt, wi di zin fun zajn folk zajnen gesztanen un gekukt wi di ]idn firn dem 'leetn kamf. Emes, er baszrajbt a legende wegn a pojliszer optejlung, wos rajst zieh durch in geto cu kemfn cuzamen mit di ]idn. Ot azoj farrichtn legendes sztendik di richtikajt. . . 4 jor zajnen farbaj un jedes jor farejnikn mir zieh mit . di neszomes fun di jidisze heldn, wos zajnen gefaln ojf di gasn fun warszewer geto. Ojeh in der jectiker tragiszer szo far E.']. farejnikn mir zieh mit zejer ondenk. Di fon fun E. ]. hot geflatert ojf di mojem fun geto, zej hobn dort geglojbt, az nochn krig wet kumen der lojn farn fargosenem blut — un der lojn iz niszt gekumen. Undzer kr ig, wos fodert noch wajtere onsztrengungen, mut un gwure, gejt noch wajter י on. Ober do darfn mir wisn, mir muzn zign. Niszt genug iz nor dos ratewen blojz di neszome funm folk wi in Wnrsze. Inm dozikn kamf muzn m i r zign.“ , Z r ub a w e l hot geredt wegn der Szejris Haplejto detkletndik: ״Wegn di, wos szmachtn in di lagern un lechen noch geule, wegn di darfn mir hajnt redn. In wajtern farlofn fun zajn rede, hot Zrubawel foraelejent a briw, wqs iz derhaltn mit zajne szilderungen fun di teg fun kamf, biz in welchn es wert c. a. geszribn: ״Mir zajnen farbundn mit ajch ojf tojt un lebn!“ Opsztelndik zieh ojfn farbot fun der pojliszer regirung, wos farbot dem arojsfor fun di ]idn fun Pojln, hot Zrubawel ojsgedrikt dersztojnung, wos di pojlisze regirung, troc ire gute baeijungen cu ]idn, hot zieh untergegebn der engliszer regirung cu szlish di grenecn far di, wos wiln forn ahejm. Mir hofn — hot er gezagt — az di pojlisze regirung un di andere demokratisze regirungen in Ejrope wein wajter dermeglechn di farblibene ]idn cu dergrejehn zejer ejneikn lebns-cil: Erec Jisroejl. Ab e Ko wne r — fiter fun di jidisze partizaner in W ilne — hot ojf geeitert di farzamlte mit zajne szilderungen di teg fun kamf, biz der der farnichtung funm geto. D. Rem ez ruft ojfcuszteln a grojsn denkmol, wos zol farejbikn dem ondenk fun der farnichteter gola. ״Un fun dem ojsgelejztn E. ]. darfn balojchtn wem di wegn fun di, wos wandem ojf ale wegn un umwegn sztrebndik cu zejer hejmland.“ Mit ״Hatikwa“ wert di akademje geszlosn, \ $ ♦ I