Undzer Worṭ · 1947-05-15 · 18/56 (15.5.1947) · p. Seite 7

dONERSZTIK, 15. MAJ 1947 אונרזער ווארט i i נחמז מייזיל תל־אביב ראם אינטענסיווע קולטור ־ שעפערישע לעבן אין ארץ־ישרא (ציפפרן, פאקטן, אייגדרוקן און באטראכטונגק) אין אמעריקע, גיבן אומים! אונדזער פארלעגער" איז אייגגעשרענקט• אויב עם מערן ארמסגעגעבן ביי אונדז ביכער. מיי דורך די פאר געזעלשאפטלעכע פארלאג!• אדער דורך יחידים, איז עם דער עיקר - בע' לעטןיסטישע ווערק, - דערציילוגגען, לידער און ראמאנען. .אבער איבערזעצונגען - דאם אין ב" אונדזיא זייער זעלטעגע דערשיעוגי. און דעי לייענער, מאם ווי- און לייענט יידיש, מה אג־ קומען צו אינדערע שפראבן, ווו ער קען געפ," גע ן איבערזעצוגגען פון ווערק, וואם אינטערע" פירן אים. סיי קלאסישע און סי, מאדערניג צאפלדיקע. - עם. האלט אויך ביי אוגדו. אין פארגלייד טיטן העברעאישן פארלאגם־וועון, זייער שלעכסז טיט דראטאטישע ווערק, סיי אריגינעלע און ם" איבערגעזעצטע. אין דער רשימה פון דער א“' בוך־פראדוקציע ציילט אט די אפט״לוגג א דריי צענדליק ווערק. דאם האט א דירעקט! שייכות אין פארבינדונג טיטן ״דישן ■ טעאטער אין אמעריקע,טיט זיין רעפערטואר, טיט דער ווילדער באלעבאטישק״ט, מאם ווערט געפירט ביי אונדז. אינם יידישן טעאטער, ווו דער שרי"■' בער, ווו נארמאלער קלאסישער און מאדערגעל רעפערטואר' איז ארויסגעיאגט זיגט יארן אין יארן. און דער דראמאמיקער איז דארטין א גאר זעלטענער גאסט... און גאך' באשייגפערלעבער זעט זיך אן אונדזער ארעמקייט, אונדזער פארווארלאזטקייט. ווען מיר ג״ען אדורך די אפטיילוגג פון די פאר־ שיידענע לימערארישע פארשערישע ווערק פון דער העברעאישער און אלגעמייגער ליטעראטור, מאס איז דערשינען און משך פון בלוין 12 חדשים. און גיבן א פיר איבערן זכרון, מאם עם איו אויף דעם געביט ארויסגעגעבן געמארן אין יידיש. דאם האט צו טאן טיט דער גרויסער צא- ת/¬ מידים אין די מיטלשולן און די העכערע שוק, וואם געברויכן אט די אלע ביכער פאר זייערע שטודירוגגען. ביי אונדז איו מען בעוונותינו הרבים, פטור פון אזא מין "לוקסוס”. און די צאלן און נעמען פון די הונדערטער ביכער און ביכלעך פאר די פארשיידענע על- טערם, מאם זיינען דערשינען פאר דער יידישער יוננט, פון די םא«ע יונגסטע יארן ביז די דער־ וואקסענע! מאם קענען מיר קעגנשטעלן אט די הוגדערטער בייכער. מאם דערשיינען אין די פיל טויזנטער עקזעמפלארן' אין העברעאיש? (פאחעצונג קומט) לונג באזוגדער. דאם וואלט פארנומען א גאנצן און פולן׳ נומער "יידישע קולטור". עם איז געגוג צו פארגלייכן עם טיט די נעמען פון די יידישע מערק, מאם ווערן אנגעגעבן אין די יער- לעכע באריבטן פון מ. ש. 'שקל יא רסקי די -עצטע יארן אין "יידישע קולטור", כדי צו זען. אויף וויפל טייר. טיט אונדזער "דישן פארלאגם־וועזן, זייגען ווייט, ווייט הינטערשטעליק. מען וואלט גערארפט אוועקזעצן א קאמי־ סיע פון שריייבער, לערער, וויסנשאפטלער און טוער (פון אלע ריכטונגען - פון איקוף, ציקא, ייווא. ארבעטער־רינג, נאציאנאלער ארבעטער־ פארבאנד, יידישער פראטערנאלער פאגקם־ארדן, שילום־עליכם פאלקם־אינםטיטוט, אמעריקאנער יידישער קאנגרעם, אמעריקאנער יידישע קאנפע־ רענץ א. א' וו.), וואם זאלן פאמעלעך און ערנסט אדורכגיין די ביירעירשיימות - אוגדזערע די "די־ שע און די העברעאישע אין א יי י. און גוט זיך ארייגטראכטן און אויפנעמען די פאקטן טיט גאר דער אחריות פארן ומימערדיקן קיום פון דעם "דישן פאלק, פון דער יידישער שפראך, פון דער יידישער קולטור אין אטעריקע, קאנאדע, דרום־אמעריקע. און מאכן די געהעריקע אויספירן. עם זייגען דא צדוישן די 28 געביטן־אפטיי־ לונגען בלויי צוויי'געביטן. וואם מיר קענען זיך פארגלייכן מערווייניקער און אפילו קאנקורירן טיט דער העברעאישער - דאם זיינען די געביטן א. און ג. - דאם מיינט אריגינעלע בעלעטרים־ מיק און אריגינעלע פאעמע, וואם עם דערש״נען אין איכותי און אין כימות ניט' ווייניקער, אויב ניט מער ווי. אין א״י. אבער די אלע אנדערע ווערק, בוך־דערשיינונגעין, אמסנאבעם פון א״י יאגן און ׳אגן זוייט־ווייט אריבער די ייידישע אידסגאבעם.'דא זיינען אונדזערע ציפערן אוך צאלן ממש קאטאסטראפאלע, און מיר מוזן אילארמירן, קלאפן טריעוואגע און אננעמען די מייט־גייענדיקסטע מיטלען צו פארריכטן די בלויין, צו פארבעסערן די געפערלעכע לאגע, ווייל אויב נישט - זיינען מיר ערב באנקראט. די אפטיילונג פון איבערגעזעצטע ווערק - דער־ צייליזנגען און ראמאנען פון אגדערע שפראכן, די צאל איבערגעיזעצטע לידער און פאעמעם, די אריגיינעלע און איבערגעזעצטע דראמאטישע שא- פונגען, די געשיכטלעכע ווערק, די קינדער און יוגנט־-׳יטעראטור און אזוי ווייטער און ווייטער, - לייענט איבער נאך אמאל די אלע אויסגע־ רעכנטע געביטן און אפטיילונגען פון די דער־ שינענע ביכער בלויז פאר איין יאר אין א״י אמף העברעאיש. און דערמאנט מך', וואס מיר, (פארזעצונג) די דערשינענע 800 ביכער מיילן זיך לויט די געביטן און אפט״לונגען אמף אזא אופן: א. בעלעטריסטיק - דערציילונגען און ארי- גינע-ע ראמאגען. ב. דערציילונגען און ראמאנען, איבערגע־ זעצטע. ג. פאעזיע, אריגינעלע. ד. אייבערגעזיעצטע פאעזיע, ה. אריגיגעלע דראמאטישע שאפונגען. ו. אייבערגעזעצטע דראמאטישע מערק. ז. די געשיכטע פון דער אלגעמייגער און העברעאישער ליטעראטור; פארשונגען און עם"־ ען איבער ליטערארישע פראבלעמען; ליטערא־ רישע אנטאלאגיעם. ח. דיי מייטלאלטערלעכע /יטעראטור. ט. פאלקלאר און זכרונות פון דעם נאענטן "דישן עבר. י. קונסט. יא. תנ״ך פארשונג. יב. די געשייכטע פונעם "דישן פא-ק, זיין גורל און קולטור. * יג. וויסנשאפטלעכע ווערק, געזעלשאפטלע־ כע און מענטישן־פראבלעמען, געשיכטע פון צייטן א. א. וו. יד. פסיכאלאגיע, דערציאונג און פעדאגאגיק. טו. ביבליאגיראפיע און דרוק. טי. צייט־פראבלעמען. יז. דער גלותיאין זיין געראנגל און דער חורבן. יח. ארץ־ישרלא געשיכטע און קעגנווארט. יט! ציוניים און דע ר ישוב, מאנאגראפיעם און זכרוגות מעגן ומכטיקע פעריזענ׳-עכקייטן אין דער באמענונג. כ. מערק איבער דעם לעבן און טעטיקייט פון דעם "דישן ארבעטער אין לאגד און איבער זיינע אינסטיטוציעם. כא. די מלחמה און דער "דישער זעלגער. כב. די רעליגיעזע ליטעראטור. כג. ווערטערביכער און ל־עקכיקאנען. בד. קיגדער און יוגנט־ליטעראטויר. כה. צייטשריפטן, זאמלביכער און זאמלזנגען. כו. לערנביכער און געהילפסביכער. ־ ם. געזאגג, נאמן און מאנאגראפיעם איבער קאמפאזיטארן. כח. נאטור, ערד און באדן־ענינים, טעכגיק און אנדערע. - די רשימה פון די אפט^ילונגען גופא רעדט פאר זיך אליין. גוט מאלט געווען, מען מען קען ברענגען דאס צעטל ביכער פון יעדער אפטיי־ דאם געסל האט זיך געענדיקט, ז" זיינען אדיין איין דער טומלידיקער קויאמסקי. דאם קינד האט אויפגעהערט וויינען און א פרעג געטאן בייי דער מוטער: "מאמעשי מאם ומלן פון אוגח די גוים"? די מוטער האט זייך פלוצלונג אויפ־ געכאפט ווי פון לעטארגיישן שלאף, דערפילט זיך געפערלעך גידערגעשלאגן אויף דער ברייטער און טומלדיקער גאם, און מעלגדיק זיך באפרייען פו! דער מויטן־וויזיע, מאם האט איבער איר קאפ געשוועבט האט 'זי שטיל א שעפטשע געימאן: "מאם ז" מילין, קינד מיינם, דאם לעבן אונדיוערם, אונדזער בלוט". זי האט אויפגעהויבן צום היטל די אויגן און געוען 'אויבן דעם לוי- טערן איבערדעק טיט דער שטראלנדער זון. פון די צווייגן, פון די קאשטאן־בוימער, מאם וואקסן ביי ב״דע זייטן נאם. האט זי געהערט פייגעלעך צוויטשערנדיק, אמך מענטשן האט זי געוען, פיל, פיל מענטש! טיט גרויע און שוואר־ צע מונדירן. גרוי און שווארץ,מאם פארא העם- לעכע קאלירן. זי איז מאדגע וואכזאם געווארן גאך אירי פריערדיקער פיארגליווערטקייט. אט זעט זי' די אומעטיקע געביידע פון קארמעליטן'קלוים־ טער מיט זיינע אומצ״ליקע שפיצן און מיידנדיק די בזשאזאווסקע געסל האט זי דערזען די קאנ~ טורן פוין 'קערבעדזש־ב־יק'און אוגטן, א צעגא־ סענע און בר״טע, די מייפל. א שיקסע אין יא ומים! פעלץ לאכט שפאטיש פון א טאקםי־פענצ־ טערל און דורכג״ערם מיידן זי מיט פנימער פול האם און שנאה צו איר און צום קינד, מאם גיי־ ען א־צט זייער לעצטן וועג. און ווערטער דער־ טראגן זיך צו אירע אויערן פון די טראטוארן אראפ, ווערטער שטעכיקע, שנ״רנדיקע, דער ווייטיק פון צעביסענעם פום ווערט אלץ שטאר־ קער און טיט רמטן בלוט צייכנט זיך דער ווייסער אספאלט. פעסטער דרי קט זי דעם קינדם הענטל און צאפלט אויף פלוצלונג, מען זי דערהערט מייטע אפקלאנגען פון א שיפער", דא, אויפן גאם, ויו״ט פון געטא זיינען די שאסן שיוואכע, אבער דארט, דארט' נאך דער מיאדאווע, קרולעווסקע צו' נאלעווקעם, 'גענשא און' מילע, דארטן ג״ען אמם אירע לעצטע ברידער ציוישן פיל אטען און בל". און זי איז דא. אך, ווי מאלט זי געוואלט זיין טיט זיי צוזאמיען, שטארבן'אויף דע ר שיות׳ פותדיקער באריקאדע. זי האט עם דאך אבער געטאן צו-יבן קינד. געמיינט׳עם מעטי«י געלינר גען י עם צו דערהאלטן ביים לעבן. די שאמן הערן זיך שטאחקער, מיער אפקלאנג באגלייט מ ביז צום קאמיסאריאט, מאם איז איבערפולט טיט עם־עסישיע און גראנאט י מונדירן. נ אך א"( קוק אין לויטערן הימג. נאך איין קוק... י &ויפן ווייסן דוד איידעלמאן (דערצייי־לונג) אזא חוצפה פון א זשידוווקע אבער די שימאנם זיינען נישט קיין נאראנים, האבן זיי אגגעריייצט דעם הונט, מאס האט זי א שטיק פלייש פון פום ארמםגעריסן. א זיא העזה, קריכן צו ארנט־ לעכע קריסטך... די וועכטערין האט.געימאלט ווייטער דערציילן. נאר דער פאליציאנט האט א מאך געטאן'טיטן האנט, געגעבן א שלעפ די "חוצפהדיקע זש־דוווקע" און א מורמל געטאן: "אני מארש אין קאטיסאריאט־‘. דאם געזעימל האט זיך שפאטיש צעלאכט און דער לאמער יאיראשיגסקי האט געדר״יט די לאנגע. פארידריי- טע 'מאנסעם און נאכגעשריגן: "העפ רעבעקא!", דערנאיך ווענדנדיק זיך צו די טענטשן האט ער באמעירקט: "זיכער פאר דער מלחמה געהאט געשעפטן מיט די שימאנם“." א זון האט זיך 'פלוצלונג צעשיינט אויף די אויבערשטע שטאקן פון די הייזער פונים געסל, ווארעמענדיק דיירויטע, בלעכענע דעכער. אונטן אמפן טראטואר זיינען שקצימלעך נאכגעלאפן נאך דעריפרזי טיטן קינד און געזוגגען*. זשי־ דוווקא. זשידוווקא; זשידוווקא זדעכלא קרוווקא”. דער גראנאטענער פאליציאנט האט חניפהדיק געשמייכלט און מך גיעגריסט צו דיי פארבייגייער. ווייס און אויסגעשפרייט איו געלעגן דער אם- פאלט, נאר אמף זיין ווייסער, לויטערער פלאך זיינען געפאלן איצט בלוט־טראפנם פון דער פרוים צעביסענע פים. ווי רויטע, קיילעכדיקע מטבעות האבן זיי זיך געליינט טראפן גאך טראפן. די שקצים'מיגעו נאך אלץ נאכגעלאפן' זינגיענ־ דיק; איינער האט פון ’טראטואר אויפגעהויבן א צעגריזשעטן עפל, עם א ווארף געטאן און גע־ טראפן דאס קי נד. דאם קי נד האט זיך צעמיינט. דער פאלייציאנט האט זיך א לייכיטן ב״זער געטאן. תמיד איז׳ דאם פיווגע געסל אין ווארשע געשטאגען א געפרעסמע צווישן שטאלע. געהוי־ קערטע שכנים־געסלעך, אריינשלעניגלענדיק זיך חנעוודיק אין דער אלט־שטאט. ביים אר״נגאנג, אבער, פון דער קמאמסקי גאם איז זי געשטאנען א גלייכע ווי א געהובלעוועט ברעש, ה״נט, דעם פינפטן מיי 1943, איו דאס געסל געשמאנען א״נגעהילט אין א גרויען רוייך, פארשמאכט פון דעם לייכטן טשאד, מאם האט זיך דערטראכן־ אהער פון ברענעגדיקן, "דישן געטא. די א״נממנער האבן דאם איצט, אין רוי־ כיקן געשטאנק, זיך איביערגעגעבן די ידיעה. אז אין נומער פערצן האט מען געכאפט א זש" דומקע מיט א קינד.' נ״געריקע האבן מך יגע־ ווונדערט: "דא אין געסל?”... דער לאמער יאראשינסק-, מאם האט גע- האלמן אין געסל א קייאסק. האט 'פון התפעלות. געדרייט די לאנגע, געבויגענע ויואגםעם און גע- לאפן אנקוקן די "זשיחווקע,־, שארנדיק גיך טיטן לאמען פום. ער האט זי געטיאפן א שטייענדע טיטן קינד צווישן אי געזעמל מענטשן. לעבן הויז, וועמעגס אוגטערשטער טייל עם איז געמען מא־ זאאיש אויפגעפלאסטערט מיט טונקל־ברוינע צי- געלעך. א פוילישער פאליציאנט, אין. א גראנאט מונדיר, האט זי פעסט געהאלטן ביים אקסל, מיט די אזיגן האט ער כיטרע געווונקען אין גע- זעמל אדיין און זיך צוגעהערט, מאם די ו1עכ־ טערין פון הויז נומער פערצן דערצי/ט: "גע- קומען איז זי אהער אפשר מיט א שעה צוריק, האט אנגעקלאפט אין דער טיר פון ד׳ פאנסט־ ווא שיימאנם, מך געבעטן און געפאלן צו די פיס, מען זאל' זי ראטעווען מיט איר קינד, מען זאל זי אויסבאהאלטן און געשטופט האט זי שימאניען געלד, און די. רינגלען פון ידי פיינגער האט זי געוואלט אוועקגעבן, מען זאל זי נאר ראטעווען. גארנישט דערפירן, מעלן מי שטעלן אין ריזיקע אזנדזערע דערגרייכונגען ביז היינט און זיינען - ווי שוין דערמאנט -פין פאראוים אויסנעשטעלט אויף דורכפאל. אוגדזער וועג איז - ״עליה” - דורך העפלה, מאם איז א פייער־פראבע פארן צוקונפטיקן בויער פון לאגד און, אויף דעם דאזיקן וועג מעלן מיר פירן אונרוער קאמף, פאר דער באפר״אונג פון אונדזער פאלק אויף זיין אייגענער ערר און פאר דער דערגרייכוגג פון א יירישער נאציא־ גאלער היים אין די גרענעצן פון ארץ־ישראל,' פאר דער צוקונפטיקער גרמסער עליה-בא־ פרוכפערט געווארן און דערהויבן געווארן צו דער העכסטער מדרגה פוןיפראכט און באווונדערונג, שאפנדיק ממש אאזיסן אין דער ווילדער וויסטע. דער פראדויקט פון .,ע-יהי' איז אויפקום י דאקעגן די פרוכטן פון די "מארשן" זיינען: צוריקמארשן און מפלות. און דער פראדוקט. פון די מפלות: אגטוישונג, פארצווייפלונג, רעזיגנאציע. די שארית־הפליטה דארף זיך מיט פאר-אכ־ טוגג אפטריים/ען פון אזעלכע אוואנטוריסטישע "מארשן", מייל .אדזוץ דעם מאם ז" מעלן צו ה. גאלדזאמר 1 I 7 w די אטמאספערע, מאם האט זיך געטראפן ארזם אונרז, א־ן אונדזער שוועירן לאגער־לעבן. דאם היימלאזיקייט און די אויםמכטםלאמק״מ; ד' שווערע ביטערע דערפארונג פון דער לעצ־ טער גרויסער "דישער חורבן־טראגעדיע און די באציאונג צו אונדזער גורל מצד די באפרייער, די טרעגער און פרעדיקער פון די הערלעכע דעמאקראטיע־פרינציפן. וועלכע ומלן אבער ניט נאכקומען דעם עלעמענטארסטן פארלאנג פון "דישן פאלק: צו דערמעגלעכן אוגדז צו קומען אין אונדזער היימלאנד - דאם אלעס האט גע- ויירקט, אדער איז געווען 'דער אימפולס פאר "אן עליה דורך אלע מעגן". אן עליה, וואם האט ניט איר ביישפיל אין דער געשיכטע, 'אן עליה, מאם קיין שום שוועריקייטן און שטרויכ־ לונגען אמפןוועגצו דיברעגעם פון ארץ ישראל, קען זי ניט אפהאלטן אדער טארמאזירן. עם איז קיץ סודינישט, 'אז ’עם האבן זיך געלאזט אין וועג אריץ און זיינען אמך אגגעקו־ מען אץ לאגד פון מיער באגער, צענידליקער טויזגטער מענער, פרויען און קינדער, אויף "אומלעגאלע" מעגן, פירגדיק אפטמאל א נישט גל״כן אפענעם פיזישן קאמףימיטידי שטערער און היטער פון דן מאנדאט־רעכט... פיל טויזג־ טער געפיגען מך'אין די לאגערן: אין ציפערן און אין ארץ ישראל, ווו מי ווארטן באפרייט צו מערן און מערן - אין מיער לאגד - די מיט־ בויער פון א פרייער מלוכה מאם זאל קענען אויפנעמען די איבעריקע רעשטלעך י פון דער שארית הפליטה, מאם ווארטן אמך מיט אומגע־ דולד אויף דער ה״ליקער מינוט צו קענע!פאר- לאזן די אומריינע ערד. אין דער דאזיקער גיגאנטישער ארבעט פון עליה אין וועלכער עם זיינען אנגאזשירט און עם מירקן מענטש! פון שטארקער ענערגיע און איניציאטיוו און נאך גרעסעי־ע אידעאליסטן, מענטשן, מאם אפפערן מיער געזונט און כוח, שאפנריק די ריזיקע מאטעריע־ע און פיזישע מיט-ען. מאם זיינען "פארבונדן מיט אט דער קאלאסאלער און קאמפגיצירטער טעטיקייט, האבן מיר געהאט די שטילע מיטווירקונג, אדער בע־ סער געזאגט, דעם "שתיקה כהודאה דמיה.,." פון די מלוכות, דורך וועלכע מיר האבן ׳נעפירט די עליה פון אונדזערע מעפילים. קיינער האט אונח נישט געשטערט און נישט נאר נישט גע־ שטערט". ביז עם איזגעקומען דער'נייער ריפעל, מיט זיין מארש אויף ציון. איך ומל קיינעספאלם נישט קוועסטיאגירן דעם פאטריאטיזם און די - אן צווייפל - 'נוטע כוונה פון די ארגאניזאטארן פונם דאזיקן מארש. איך מי- מך בכלל גישט אריינלאזן' אין קיץ עיון אין דעם זין פון אלע "אקצייעס" פון די דאזיקע קנאים אין לאנד. עם טוען עם אנדערע אויף פארשיידענע אופנים, איבעריקנם; די גע- שיכטע מעט מך דערמיט באשעפטיקן און אור- טיילן. דער מארש אבער, מאם איז שמן פרא- קלאמירט געווארן יצום צוויייטן מאל אין דער געשיכטע פון דער דאזיקער באוועגיונג, איז עפעם מער פון אן אומפאראנטמארטלעכער אוואנטורע. מיר געדענקען גוט דעם דיורכפאל פון דעם 1־טן מארש שוין באלר אין די ערשטע טריט פון זיין סטארט (1939), מאם עם איז אמך געווען צו דערווארטן, דער שאידן אבער איז דא געווען א מיגימאגער, סיהאט נאר ארויסגערופן הייטער־ קייט אין אלע קרייזן. ’דער איצט־קער דאן קי־ כאטישער שפרונג אין דער לופטן דאקעגן', אוג־ טערשיידעט זיך פון פריערדיקן, ערשטן דערמיט, מאם ער האט שוין באלד פאר זיין ארויכד מארש געבראכט פיל שאדן. דער גרויסער טומל, מאס איז געמאכט געוואירן מיט דעם מארש (אזן אמף טומגען זיינען זייידאך ספעציאליסטן) האט גורם געווען צום פארשטאיפן יעדן וועג פון דער ביזאיצטיקער "נארמאלער" עליה, מאם 1איז גע- שטאנען ערב אן אויפשטייג און האט געזאלט אננעמען ברייטע פארמען פון א משיפחה־עליה. רער מארש האט איבערגעשראקן די - צו אונדז - פריינטלעכע מלוכות, וועלכע האבן זיך גע- לאזט געגוי אינפארמירן איבער דעם באפאר־ שיטייענדן מארש י פון די "הונדערט טויזניט יידן אמף ציוך׳ אין -יתר תוקף זיינען תיכף אנגענו־ מען געווארן די וויימגייענדםטע באווארעינישן צו שטערן דעם דאן קיכאטישן וועג, ישמן פאר זיין ארויסמארש. דער אויסדרוק "עליה" איז נישט אן יעדן גרונט אנגעצייכנט געווארן אלם טערמץ פון אימיגראציע, מיד האבן 'אין אונדזער העברעאי־ שער שפראך א וואירט "הגירה”, וואם אנט־ שפרעכט דעם אגגעמיינעם באגריף פון אייג־ וואנדערונג. מיט "עליה" אבער, ווילן מיר בא- מימן דעם זין פון דעם אפפערוויליקן קומען אין לאגד. כדי. מיטצמוירקן, י אויפצובמען עם פארן גאנצן "דישן פאלק, פריי פון יעדן מין עגאיזם און א״גננוציקייט. ארץ־ישראל קען געבויט מערן בלויז פון אן׳ ״עליה״. ארץ־ישראל - דאם -אגד, מאם צו־ ריק מ־ט וו״ניקע צענדליקער' יארן איז עם גע- מען וממט און פוסט און מך ’ געפונען אין די הענט פון ווילרע בעלי־בתים איז א דאנק די ״עליית״ - אין ווע/כע ם האבן אנטייל גענומען די העלדישמטע זין פון יידיש• פאלק, מאם האבן טיט מיער געזוגטן היש פארשטאנען אוןיאיינגע־ פוג-״ץ. אז מי מוזן עם זיין די, אויף וועמען עם איז.געפאלן דעד גורל פון צוגר״טן דעם באדן 4 1