Undzer Worṭ · 1947-05-15 · 18/56 (15.5.1947) · p. Seite 5

DONERSZTIK, 15. MAJ 1947 אונדזער ווארט ZAJT 5 % די פארהעלטעניש צווישן רעליגיע און (אייניקע יפטריס) געשטעלט און דערקלערט. דער אווערראאיזם האג, זי־ך פארשפרייט אין אייראפע און האט זיך אני געטראפן אמך דעם קעגגעירישן ומדערשטאנד פין פאראיייניקטן פראגט פון דער ׳'ידש־קריפטלעך־ איסלאמישער אירטאדאקסיע. אווערראעם א'ז פארטחבן געווארן פון הישפאניע, אלם א פאר־ רעטער פון דער רעליגיע. אין דער מאכמעדא' נישער וועלט האט מען הארטנעקיג באקעמפט די דאמקע ריכטוע און א ריי פון זי־ינע אנהענ׳ גער האבן עם באצאלט טיטן לעבן. אין אייראפע איו דעיר צענטער פון דער באוועגונג געווען די אוניווערזיטעט אין פאריזש און דער פראגציש' קאנער.ארדן האט זיך אים נישט קעגנגעשטעלט• ערשט אדאנק דער דאמיגיקאגישער איניציאטיוו האט אנגעהמבן דאם קריסטנטום א קרייצ-צוג קעגן דעם אווערראאיזם. די ייד־שע ארמאדאקסיע איו אמך שארך אירמםגעטראטן קעגין דעם אנ~ הענגער פון דער ריכטונג, דעם רמב״ם. די םי' נאגאגעם אין מאנפעליע. בארצעלאנע און טא' לעדיא האבן איינגעארדנט אן אויטא־דא־פע פח וייגע ווערק.טיטן מאמענט ווען די הערשאפט פון די אראבער אץישפאניע איו געבראכן גע־ מארן דורך דער זיגרייכער ארמיי פון פערדיגאני און איזאבעלא, האט דאם פויפסטנטום ארוים־ געגעבן א דיי פארארדעגוגגען, כדי צו באקעמפן דעם אווערראאיזם. יפאר איגאקעגט דעם IV. אי! XIII י. ה. האט מען אייגגעפירט די איגקוויוי־ ציע, דעם פמפיסטלעכן געגערא/־טחבוגאל, אויפן ארט פין די ביואיצטיקע לאקאלע בישאף־טריבו־ נא/ן, ידי איגקוויויציע איו אייגגעפירט געווארן אין שפאניע, איטאגיע, דייטשלאנד און דרום פראגקרייך. עם זייגען באקאגט און דעריבער אי! נישט גויטיק צו איבערחורן די פארפאלגונגען פון טארקוועמאדאן. דעם דאמיניקאנער, י וואס ך,אט ויך בארימט געמאכט טיט דער אינקוויויציע קעגן די יידן. געשטיצט אויף דער פויפסטלעכער בולע פון יאר 1478. אויפן גרונט פון באשולדיקונגען. ריין אגאגימע, אויפן אדרעם פון ארעמע יידן וועגן ריטועלע מארדן און אויפן אדרעם פון די רייכע וועגן אווערראאיום, איו טיטן רויך אמך די שיי־ טער־הויפנם 1אוועק נישט נאר דאם מענטש;עכע;עבן. נאר אויך די העברעאישע ביבל און ארום 6000 בעגדער פון דער יידישער 7יטעראטור. (פארועצוגג קומט) י מעדיצינישע שולן האבן די סטודענטן געמווט אפגעבן א ריי עקזאמענם, פון וועמעגם פאזיטיוון רעוולטאט עם איו ערשט אפהעגגיק געווארן דאם פראקטישע אויספירן די פראפעסיע. ידי ערשטע אסטראגאמישע אבסערוואציע אין סעווי־ לע, אין הישפאניע, פארידאנקט אייראפע די סא־ ראצעגער. א ריי אסטראנאמישע מאפעם און רשימות פון שטערנם זייגען דורכגעהאלטן געווארן ביון הייגטיקן טאג און האבן ויך אנגעטראפן מיט דער אגערקיענוגג פון די שפעטערדיקע' איירא־ פעאישע געלערנטע, ווי צ״ב לאפלאם. די סא־ ראצעגער האבן אויך באקאגט אייראפע מיט דער •שאך־שפי/. מיט וייער ליטערארישער טע־ טיקייט, ראמאנסן, נאוועלעם, טעאריעם וועגן דער אפשטאמוגג און' עוואלוציע 'און מיט די פארשיוגגען פון אומארגאגישע און מינעראלע קערפערם. די אמבנדערמאגטע פאקטן אילוסט־ רירן אמבולטסטן די דערגירייכונגען פון די סא־ ראצענער און וייער אנטייל אין דער וועלטלעכער קולטור. טראץ דעם, וואם דער איסלאם האלט אונטער א רייינעם מאנאטעאיזם. האט ער ויך דאך נישט באוויון צו באפרייען פון אנטראפאמאר־ פישע (מעגטשן־ענלעכע) פארשטעלוגגיען י מעגן גאט. פון די ווערדא־ביכער האט ויך אנטוויק/ט דער בודיום. מאם אגערקעגט 'מאקע די העכסמע קראפט אין דער וועלט, אבער אגערקענט ניט דאם העכסטע י מעון. די מאטעריע איו די עמא־ גאציע (אויספלום־התגלוח) פון דער העכסטער קראפט און אין יעדן מענטש איו פארקערפערט א טייל פון דער דאויקער קראפט. גאכן טויט קערט ויך אום די גשמה צו דער אוגיווערסאלער אינטעלעגעגץ (אדער קראפפז). דער העכסטער ציל און דער גריעסטער פארגעגיגן פון מענטשן איו דאם אומקערן און דאם פאראייניקן ויך מיט דער אוגימערסאלער קיראפט. דער דאויקער שטאנדפונקט האט געפונען פראפאגאנדיסטן אין ויין ווייטערדיקעיר אנטומקלוגג אין די מערק פון אריסטאטעלעסן, אין דער פילאואפיע פון דעם ייד פילאן און אנדערע. דורך די אלעקסאנדרישע גריכן איו די דאויקע לערע דורכגעדרונגען צו די םאראצענישע און אייניקע יידישע פילאואפן. אמך די יסודות איו געשטיצט ידי לערע פוין אמעררא־ עסן, מאם האט די דאזיקע אגשויאונגען צוזאמעיג־ און מעדיציגישע שולן. ויין אייניקל, האדום אל ראשיד, האט נאכגעפאלגט ויין ביישפיל, בא־ פוילנדיק צו גריינדן אישול ביי יעדן מעמשעט. די אייגנטלעכע אווגוסטיאגישע עפאכע פון דער אזיאטישער ומסנשאפט איו אנמשטאגען פארן קאליך אל מאמום (832־813), מען באגדאד איו געווארן דער צענטער פון דער וויסגשאפט און אין'לאגד איו אנטשטאנען א נעץ פון ביבליא־ טעקן און א שטאב פון געלערנטע האט ויך פאר־ נומען מיט מיסגשאפטלעכע פארשיונגען. דאם צעפאלן פון דער סאראצעגישער' מלוכה אמך' 3 טיי;ן, מיט די אבאסידן אין אמע, פאטימידן אין עגיפטן און אמאיאדן אין הישפאניע, האט גישט נאר נישט געיהאט קיין נעגאטיווע ווירקיוגג אמך דעב אנטומקלונג פץ דע ר ומסנשאפט, נאר להי¬ פוך. עם האט דערבראכט צו דער ריוואליזאציע פון די דאויקע באזונדערע פאליטישע שאפונגען אויף דעם' געביט. אין דער דאויקער אטמאספער האט געבליט די ליטעראטור י און אויפןיפעלד פון דער וויסנשאפט האט, לויטן מוסטער פון די א;עקםאנדרישע גריכן, י דעם. אויסגאנגם־פנוקט פאר די פארשוגגען געבילדעט דער עקספערימעגט און די אביסערוואציע. די געאמעטריע און מא־ טעמאטיק ויינען געווארן דייהילפם־לערעם פון לאגישן דעגקען. די סאראצענער וייגען געווארן די פארלייגער פון כעמיע און דערפיגדער 'פון פארשיידענע דעםט<לאציע־אפאראטן צום פי?מ¬ רירן, שמעלצן און א. וו. אויפן געביט פון אסט־ ראנאמיע האבן ויי ויך באנוצט מיט טיילוגגם־ אינסטרומענטין, אין כעמיע האבן ויי באנוצט די מאג, וועמענם טעאריע ויי האבן געגוי געקענט. די סאראצענער האבן פיל 'בייגעטראגן ביים פארטיפן די געאמעטריע און טריגאניאמעטריע, ויי האבן אויסגיעפוגען די אלגעברע' און האבן ויך באנוצט אין דער אריפמעטיק מיט די אינידי־ שע צאלן. די סאראצעגישע מערק האבן ארומ־ געגומען אלע געביטן, ווי פאלימיק. י געשיכטע, פיגאזאפיע, מעריצי;, די ביאגיראפיע פון בארימ־ טע מעגטשן, געאגראפיע און סטאטיסטיק. א ריי ווערטער־ביכער, 'ענציקלאפעדיעם פארפולקאמען דאם דאזיקע בילד און' עם איו באקאגט 'צ״ב דאם "’ענציק/אפעדישע ווערטער־בוך פון אלע צווייגן פון מאהאמעדם לערע" פון אבוד־אבדא־ לע. עם איו כאראקטעריסטיש, או ■ אין א ריי בלאוט איבער די קאלטע, טויטע הענט, איבער, קאלטן טויטן. פנים. נאר דאם פגים אי אבער צו שוועד. או דאם וויגטל יואל עם בא' מעגן. און עם דאכט וייך, או דאם איו קיינמאל קיין מענטש נישט געווען - נישט אויף די פיס געשטאגען. גישט קיץ ווארט גערעדט. שטום אי! עם שמענדיק געווען אוין טויט איו עם געווען. ווי א שטיין אין פעלד. רירט מען עם - רירם עם ויך, און או עם ■ליגט - ליגט עם... און דאך פארמאגט דאך נאך די שווארצע ברעם, וואם קוקט פוןיאונטעיר דעים רויטן, פאר־ גליווערטן קאפל, ווי עטוואם לעבן אין ויך אין וי ווינקט: איך ווייס, וועדי דאס האט געטאן. איך מעל עם פאר קייגעם נישט ואגן... און די מענטשן, די צוועער,'שטייען ארום קערפער שטיל און קוקן איינער אויפן צווייטן! מער איו דער? מאם איו דאם אומנם? און מעי האט ראם געטאן?' ויי קוקןיאמף דעם טויטן, ווי ויי' וואלמן געביעטן צו אים אין וייערע הערצער. געפרעגט אים שטילע קשיותו מער? וואם? מען?... און די שווארצע ברעם פון אונטער ידעם רויטן קאפל, וי ואגט מאם און איו דאך שטוס... עם ש״ינט, או דער מת■ באד,אלט אין ויך עפעס, .עפעס טרויעריקעס, ער האט דעם סוד מיט ויך אין דער ערד גענומען, קייגעם קיין שפור דערפון נישט אויסגעואגט. און די מענטשןישטייען שווייגנדיק, קוקן איינער אויפן צווייטן, קוקן אויפן טויטן, און ווייס; נישט וואם צו טאן... און די 'שווארצע' ברעם ומנקם. און עט דאכט ויך, או פון אונטער דער שויפל ערד מעט עם ארויסווינקען, אויסואגן - און דאך שווייגן"• די וון איו אונטערגעגאגען אויף יענער וייט לאנקע. הינטערן וואלד, אין געשטאלט פון א רואיקן, רויט־ליכטיק פליסיקן טייך. דער טייל האט ויך אוועקגעלייגט ווייט אמך יעגער וייט וועלט און איו אריינגעשווומען צווישן לייכט ציטערנדיקע גרויע וואלקגם, מאם האבן פון דער־ ווייטן אמסגעוען, ווי קלאר וואסער פון א; אומעגדלעכן ים. און דער רויט־פליסנדיקער טייך האט ויך גישט אויסגעמישם מיט דעם קלארן וואסער - נאר פאר מך אין דער שטיל. 'אין דער טיפעניש אריאפ און דורך די פליסנדיקע מעלן האט ויך מייעד ליכט געפוגקלט. און בא' גילדעט האט דער טייך די קעפ פון די גרמע וועלן־בערג, מאם וייגע; גאגץ ווייט איבער דער ערד.געהאנגען, און פון דער וויימן האבן ז'■‘ פון שלום אש מענטשן, כאפנדיק אויך מך מער א פאלטא, ווער א פאטשייגע. לאזן זיך פון יערער הויז־ טיר ארוים, ארוים אוייפן וועג נאך ד יחזקאל דארפם־ נייער. עם ועט אמם, ווי די אייגווויגער וואלטן די שטאט פארלאןט, געלאזן די ד,'יוער, דעם מארק - און דעם יוגגן טאג' מאם קומט אן... ויי וייגע; באלד היגטערן בארג' געקומען. מאם איו אזעלכעם? - האט עם גאט פון הימל איראפגעווארפן? צו פוסן פון בארג, פארווארפן צווישן די גרעזער. ליגט מער, הארט אוןישטייף אמסגע־ צמגן, א מענטש, או; דאך נישט קיץ מענטש; שטום און טויט ווי א שטיין. צומי לאנגע יפים, גיין, לאגגע שטמו;. אייגער הארט ביים צווייטן. די הענט כלייך, דאכט מך, צומי לאגגע, טויטע שטעקגם, פארווארפן הא; ב איינגעזונקען אין נראו. דאם זשילעיט אויפגעריסן, און פון דעם צעריפעניעם העמד ועט זיך א שטום־פארהארטע־ מעט הארץ אריים. עם איו דורכגעשפאלטן, און א קאלטער שטראם בלוט איו פארגליויוערט אי־ בערן הארץ, איבער דער וועסט און איבער דעם נראו... דער האלדז, לאנג און אויסגעצויגן, פון טיטן ועט מך דער גארגל, ווי׳ ער איו אין הא;ו פארשטייגערם געוואירן, אן א ריר זיך צו געבן. די האר פון דער קליינער בארד, ווי דינע דראטן, וועלביע דאם ווינטל בלאזט' ארום און מאבט' מי ציטערן און באוועגט ויי' שרעקן עפעם... דאם פנגם כלייך, קאלט און שומיגגדיק. די;יפן כלייך און פעסט, באהאלטן אייגע אין דער צוויימער. די אויגן קוקן שטום אויף אלעמען און אויך גאר־ גישט. און עם דאכט זיך, אז ויי זעען א;עם'און גאר גישט... דע ר שטערן איו אין איין שטיק פיארגלימערט בלוט פארהי;ט, און■ פון דעם "רויטן קאפל" וממט מך א שווארצעברעם ארמם און עם דאכט מך, אז די ברעם ועט מער פזן דעם אויג. אוגטער די שווארצע אויגן־לעכער רוט א טיפער, שטילער ערגסט פון א מענטש א צדיק, וואם האט דאם זייגיקע אפגעטאן און גייט זיך מיט א רואיק הארץ זיין'וועג... אמך די טויטע, פארגרעמפלטע ליפן איו מי א רואיק צופרידנקייט אויסגעגאסן. פון אויבן ציט זיך דער היטל. ליכטיק ווי דער' טאג; אונטן - די שטומע ערד. א ווינטל בלאזט און באוועגט די גרעזער, די האר פון בארד די פארבלוטיקטע ד,ארפוןקאפ. ער פון אונטער דער שטאט־חורבה, מאם שטייט אויפן בארג ווי א גרויסע מצבה אמך א גאנץ פאלק, ־־- איו דער מארגן־שטערן אחים, רויט־פלאמיענדיק, און האט יזיין גלאנץ איבער די גרויע וואלקן, מאם וייגע; איבערן הימל ווי וואסער־כוואליעם פארגליווערט געווען, - אפ־ געגלאנצט. דער יוגנער טאג האט אויפגעבראכן. אין נעם ל רודערט מך שמין. צוויישן די אייגצ$גע, פריע פויערישע פורן. מאם דער גאכט מוי האט נאך צערטלעך אמך ויי זיין שפור איבערגעלאזיט, דרייען זיך שיין אייגצלנע יידן און טירן אין מארק וייגע; גאך פארשלאם;; פאר דאם רוב אייגוווי־ נער אייו נאך דער טאג גישט געבמרן געווארן. פון א טיר' אין א• המך ד,ויו, מיט פארלאשיענע אויגן - צוגעמאכטע לאדן, לאזט זיך אידיגסט מיטן קארב אויך דעסיארעם 'ארוים. אמך דעם פרישן מארגגדיקן געזיכט. מאם שיינט פון אוג־ טער אירי לייכטן טוך ארוים,' שוועבט נאך דער ח;ום מאם זי האט פאר א שעה געזען. עם העדן זיך שוין דיי קירכן־גלאקן, קלינג קלינג - און דאם איו דער ערשטעיר ד,ויבער קול, מאם דער יוגגער טאג פארגעמט... און א טאג האט עם געזאלט זיין ווי נעכטן, ווי מארגן - און פלוצים איו עפעם מאם געשען. פון עק מארק, פון "וועג" צו, 'קומט צו־ לויפן, קוים מאם ער כאפט דעם אטעם, יחזקאל דארפם־גייער. י די ווייסע בארד ציעפלאשעט מך אים איבערן גאנצן הארץ, 'דער הוט י ביו אין הא; בן קאפ ארמפגערוקט, דאם זעקל אמך די פלייצעם שלאגט אים אין רוקן', ' מיטן שטעקן מאכט ער אירויך און אראפ, אווי ווי ער וואלט מעלן עפעם דורך דעם שיטעקן אויסזאגן, -'און די אויגן אויפגעריסן, ווי ברעגעגדיקע';אמטערן, לויפן פאראוים פאר אים, און זיין געוואלד הערט מך מיט' הארץ־שרעקן איבער דער גאם. - מאם איו דאם? קיץ ויוארט העירט מען גישט פון זיין ממל. נאר א מיילד. שרעקלעך געשריי רייסט זיך פון ד,'ארץ ארוים מיט אן אימה. ער וויגקט מיט דעם שטעקן, ווייזנדיק, דארטן הינטערן בארג! און ר■ יחזקאל דארפם־גייער לויפט ווידער פאראוים, דאם פעקל טאנצט אים איבערן רוקן, און דאם געסל גאך אים. די לאדן האבן זיך רעש געעפנט; פרענטן אייזן ש; אגן אפ פון דער־ ווייטן, טירן ווערן אויפגעריסן, און האלב־נאקעטע (פארזעצונג) אנדערש האט זיך איינגעשטעלט די באצי־ אוגג פון איסלאם' צו דער וויסגשאפט. אין דע ר אגפאנגם־סטאדיע פון ארויסשטרייטוגגען פון רע־ ליגיעזן פאנאטיזם, וואם איו געגאנגען האנט ביי האנט מיטן מאגגל י אין בילדונג, וייגע; אלם קרבן געפאלן די רעשטלעך פון דער אלעקסאג־ דרישער ביבליאטעק. ווערנדיק פארניכטעט אויפך באפעל פון קאיליף אמאר. עם איו א פאקט, אז דער קא;יך אליין איו געווען א נישט געבילדע־ טער מענטש און זיין אומגעבונג איו באשטאגען פון פאגאטיקער און איגנאראגטן. אין די מער־ טער: "אויב די ביכער פון דער אלעקסאנדרישער ביב;יאטעק שטימען איין מיטן קאראן וייגע; ויי איבערייקע און אויב מי שטימעןיגישט איין ויי¬ גע; ויי דאך געפערלעך, דעריבער דארף מען ויי פארניכטך איו אנטד,א;טן די גאנצע פילאזאפיע פון די אנהענגער פון אים;אם אין זיין "שטורם און דראינג״־פעריאד. מיטן למך פון דער צייט, מען דער איסלאם האט זיך אין זיין זיגרייכן מארש מיטן שווערד צעשפרייט פון די אלטייער בערג ביון אטלאגטישן אקעאן, .פון מיטל־אזיע ביון מערבריקן שפיץ פון אפריקע און איו א¬ חיך אויפן געביט פון דער אייראפעאישער הי־ שפאגיע, האט ער פאר; ארן זיין שארך. אונטערן איינפלום פון די געסטארייאנער, אן אפצווייג פון קריסטגטום, מאם איו ארמסגעטראטליקעגן קולט פון דער היילייקער מאריע און פאר א לויטערן מאנאטעאיזם, ווי אמך אונטערן אייגפלום פון די צאלרייכע יידן אין סיריע און עגיפטן האט די ומסנשאפט אנגעהויבן ווידער צו בליען. אין דער פארמעסטוגג מיט די געסטאריאגער האבן די יידן איבערגעזעצט א ריי פיילאזאפישע 'מערק אמך דער סירישער שפראך און יפיץ וועלכער מי וייגע; שפעטער איבערגעזעצט געווארן אמך אראביש. די געסטאריאנער, רואם האבן מך פאר־ נומען מיטן דערציען די קינדער פון' די פראמי־ נעגטע איסלאמישע משפחות און די יידן, הוייפט־ זעכלעך אלם דאקטוירים, האבן באקומען דעם צוטריט צו די 'איינפלוסרייכע, מאכמעדאגישע קרייזן. אונטערן דאזיקן איינפלום איו דער ווי;־ דער פאגאטיזם פון' די סאראצעגער אפגעטעמפט געווארן און זיין ארט האט פארנומעין אןאיידע־ לערע מענטאליטעט. איין א פארהעלטנסמעסיק קורצער צייט וייגע;ויי געווארן די ד,ערן אויפן געביט פון פילאזאפיע אין ווייסנשאפט. פוגקט אווי לייכט, ויויילייכט ויי האבן דערארבערט די פרא־ ווינצן פון דער רוימישעיר אימפעריע. שוין אוכו־ געפער 100 יאר גאכן טויט פון מאהאמעדן מי־ גע ן איבעח^זיעצט י געווארן א ריי גרייכישע פי־’;אזאפישע מערק אויך אראביש.די איליאדע און אדיסעע, טראץ איר מיטאלאגישן איגד,אלט, איו געווען אין איר סירישער'איבערזעצונג צוטריט־ לעך פאר די גע;ערנטע. דער קאל-־ך אלמאגזאר (775־753) האט אונטערשטיצט די אנטוויקלוינג פון דער אסטרא־ נאמיע און האט אמך פארלייגט א רוי מרידישע ליטערארישע כראניק "ביכער־פראדוקציע אין ארץ־ישראל" האפ אינים יאר תש״ו באטראפן ארוס 800 אריגינעלע און איבערגעזעצטע ווערק לגבי 500 פון רעם יאר תש״ה. "א ייד צו א ידן שרייבט יידיש,‘ הייסט די גרופע ידישיסטן אין יאהענעסבורג (דרום־אפריקע), וועלכע קעמפט דערפאד, אז מיי יחידים, פיי געזערשאפטן!אלן פירן דיער קארעספאנדענץ נאד אין יידיש. "לערמאנטאוו אין יידיש" האט צום 100־טן יארצייט פון רעם רוסישן דיכטער ארויסגעגעבן דער פארלאג "עמעם” אין מאסקווע. די איבעחעצונגען זיינען געכואכם געווארן פון פארשיידענע יידיש־סאוויעטישע דיכטער. פרעמיעם אין תל־אביב זינען פאר דעם יאר תש״ו אויסגעטיילט געווארו פון 9 פארשיידענע פאנדן אויף ד?ןר סוטע פון 1400 אר׳ךישראלדיקע פונטן. די פאנדן וואט, פרעמירן פארשיידענע מינים וויכטיקע ווערק זיינען פאלגג־־ דיקע: ביאליק־פאנד, הרב קוק־פאנד, טשערניכאווסקי־פאנד ווייצמאן־פאנד, הענריעטע סיזאלר־פאנד, קלויזנער־פאנד, די זענהאף־פאנר, יואל ענגעל־פאנד און דוב הוזפאנד. קאטעררע פאר רער יידישער שפראך און ליטעראטור ביים ניו־יארקער סיטי קאלעחש ווערט נענרינדעט אונטער דער אויפדכט פון פראפ.סאלופ ליצין—אפטער מיטאיבעטער פון "ייווא־בלעטער", "צוקונפט" און אגד. די סטודענטן וואס וועלן אויפנעמען די קורסן פון דער ייד. שפראך און ליטע־ ראטור, וועלן באקומען פולן קרעריט. ווי פאר אנדערע אויסלענדישע שפראכן. אין דער ביבליאטעק פון ניו־יארקער סיטי לעחש אי! איינגעפירט געווארן אן אפטיילונג פון ייד. ביבער און עם אי! באשטימט געווארן פאר איר א יערלעכער בודזשעט. תנ״ך אין שפאניש אינאיינעם מיטן העברעאישן טעקסט, לויטן מוסטער פו! דעם יהואש־תנ״ך, האט ארויסגעגעבן דער פארלאג "עסשרעזשאם" אין בוענאם איירעם. די איבערזעצלנג אי! אין אלט־שפאנישן מטיל געמאכט פון שפאנישע רבנים, וואס!יינען פארפאלגט געווארן פון דע ר אינקוויזיציע. 7