Undzer Worṭ · 1947-03-21 · 12/50 (21.3.1947) · p. Seite 3

FRAJTIK, 21. MERG 1947 אוגרזער ווארט ZAJi כ vamr 117 ri ms m □ פה חיים שוים תנ״ך און אגדה אין ליכט פון דער מאדערנער ביבל־פארשונג שיידט,םון צפורהן, מען ער האט באקומען דע® רוח הנבואה. דער אבן־עזרא ברענגט $ט דאם אלץ אחים מער ראציאנאליסטיש. מרים אי! אהרן. זאגט ער, האבן פשוט חושד געווען משה!• אז ער האט זיך אפגעשיידט פון צפורה,ן. ירי,׳ זי איז ניט געווען קיין שיינע, און מיאוס איז י' געווען מחמת די מדינים האבן נעל עבט אין גע' צעלטן, איז זי געווארן שטארק אפגעברענט פון דער זון און שווארץ ווי א נעגערקע. מיר זעען דא פון די אלע שטיקער דרש' נות, אז פון אט דעם פסוק מענן האבן די בעל_' המדרש ניט באדארפט אויסטראכטן אזא מעריו' ווירדיקע מעשה ווי, אז משה איז געווען א מיל אין עטיאפיע. זיי האבן גאנץ פיין אויסגעדרשגט דעם פסוק אויך אן דער מעשה. אויך די מערסטע מאדערנע קריטישע מבארים פון תנ״ך זיינען אין דע מ פרט ניט אוועקגעגאנגען פיל ווייטער ווי די דרשנים פון מדרש. אויך זיי אינדענטיפיצירן די "אשד, משיח“ מ*ט צפורהן. די "כוש" פון דעם פסוק, זאגן זיי• איז ניט עטיאפיע, נאר א לאנד מיט דעם נאמען אין צפון־אראביע, און זיי געפינען א שטיצע פאר דעם אויך אין תנ״ך, אין חבקוק ג, 7, ווי "בוש" איז א סינאנים צו "מדין'“. צו די דאזיקע מאדערנע אויסטייטשער פון תנ״ך, וועלכע אי' דענטיפיצירן די "כושית" מיט צפורהן, געהערם אויך הוגא גרעסמאן. אבער עם בלייבט דאך ניט פאדענטפיערט די הויפטפראגע; מאם האבן מרים און אהרן געהאט אויסצוזעצן קעגן צפורהן? פאראן אבער אויך מבארים, מאם פאר' טייטשן "אשד,כושית" אן עטיאפישע פדוי. אווי ווי דער תרגום־ השבעים האט געטייטשט, און באהויפטן, אז דאם באציט זיך אויף דער מעשה. אין וועלכער משה איז פארבונדן מיט עטיאפיע* צו די דאזיקע מבארים געהערט אויך אברהם כד,גא אין זיין "תורה נביאים וכתובים עם פירוש מדעי״. עם איו אלזא פונקט פארקערט r די מעשה. אז משה האט חתונה געהאט מיט אן עטי אפי' שער פרוי איז ניט אויסגעטראכט געווארן פון די דרשנים, כדי צו פארטייטשן דעם שמעדן פפוק אין חומש במדבר, גאר דער פסוק באציט זיך אמך יענער מעשה, וועלכע איז אן עכטע שטיק פון דעם אוראלטן יידישן פאלקלאר, עלטער פון דעם נום ת מאם די מעשות פון 'משהם געבורט און 'וגנט האבן אין חומש. דאם ווערט נאך פארשטארקט מיט דעם מאם די מעשה, אז משה איז געווען אין עטיא' פיע און האט דארטן חתונה געהאט מיט אן עטיאפישער פרוי איז שוין דא ביי יאזעפוסן, נאר אין'אן אנדערן נוסח ווי אין די 'מדרשים פון מיטלאלטער. בלעם איז אין יאזעפוסעם נוסה אינגאנצן ניטא, און די עטיאפישע פרוי מים וועלכער משה האט חתונה געיהאט, איז ניט די (המשך זייט 4) פרויען מיט איר שווארצקייט, אמי איז צפורה געווען אויסגעצייכנט מיט איר שיינקייט; ארעד! מיד,אט גערופן צפורהן "כושית" ווי א סגולה קעגן אן עין־הרע נרש״י). אדער גאר: "כושית" איז בגימטריא ״יפת מראה״ (736) אי. איז דאך די קשיא: אויב צפורה איז לאם געווען די כושית, היינט פארוואם האבן מרים און אהרן גערעדט אמך משהן? אויך דאם האט דער מדרש פארעגטפערט. זיי האבן נערעדט אמך משהן, לויט דעם "ספרי". מייל ער האט זיך אפגע־ אויסטראכטן קיין מעשות, מייל זיי האבן דעם פסוק גאנץ גוט אויסגעטייטשט אמך זייער איי־ געגעם שטייגער. די "אשד, כושית" איז לויט דעם מדרש ניט קיין אנדערע ווי צפורה, די טאכטער פון יתרו, אי, פארוואם מערט זי דא אגגערופן "כושית"? דאם איז דערקלערט געווארן אוץ- פארשיידענע אופנים. למשל: צפורהם שיינקייט איז געווען אמי אומבאשטריטן ווי די שווארצ־ קייט פון א כושית, א נעגערקע! אדער: פונקט ווי א נעגערקע איז אויסגעצייכנט י פון אנדערע (פארטזעצונג) אין דעם דריטן ביישפיל מעלן מיר אי בערקערן דעם סדר. סיר מעלן א-הייבן מיט דער אגדה און דערנאכדעם קומען צום פסוק. אין די שפעטערדיקע מדרשים ווערט דער־ ציילט, אז משה, אנטלויפנדיק פון פרעהן. איז ניט געגאנגען דירעקט אין דעם לאנד מדין, נאר אין דעם לאגד כוש (עטיאפיע). דארטן האט ער געהאלפן דעם מלך פון כוש אין זיין מלחמה קעגן בלעמען און מיגע זין, וועלכע האבן נע־ האט פארכאפט די עטיאפישע הויפטשטאט. אין מיטן דער מלחמה איז דער מלך פון כוש נע־ שטארבן און די עטיאפיער האבן אויסגעקליבן משהן פאר דעם נייעם מלך און אים חתוגה גע־ מאכט מיט דער מלכה, די אלמנה פון דעם גע־ שטארבענעם קעגיג. אבער משה האט זיך ניט צוגערירט צו זיין פדוי. די שווארצע מלכה, האט דאם איר שטארק פארדראסן, און זי האט דע־ ריבער אנגעהעצט די עטיאפיער אראפצוזעצן משהן און צו מאכן איר מן פאר א מ$ך אג־ שטאט אים. די עטיאפיער האבן איר געפאלגט, אבער משהן קיין שלעכטם האבן זיי פונדעסט־ מענן ניט געטאן, וויי/ מי האבן ניט געוואלט ברעכן די שבועה, מאם זיי האבן געשווארן אים צו זיין געטריי. האבן זיי אים געגעבן א סך מתנות און אים ארויסבאגלייט מיט גרוים כבוד פון דעם לאגד. ערשט דעמאלט איז ער אוועק אין דעם לאנד מדין און איז געקומען צו יתרון. אט דאם איז בקיצור די מעשה. פון וואגען שטאמט די דאזיקע מעשה? ד סקארבאווע דערקלערוגג פון דעם איז, אז דאם האבן די בעלי המדרש אויסגעטראכט, כדי אמם־ צוטייטשן דערמיט דעם טשיקאוון פסוק אין חומש במדבר י״ב, 1 : "ותדבר מרים ואהרן במשה על אדות האשד- הכושית אשר לקח כי אשד, כושית לקח״ - און מרים און אהרן האבן גערעדם אמך משהן פון מענן דער כושישער ווייב מאם ער האט גענומען, ווארעם א כושישע ווייב האט ער גענומען. ווו און מען האט משה גענוטען א כו¬ שית פאר א ווייב? ער האט דאך גאר חתונה געהאט מיט צפורהן, א מדינית. איז דעריבער געשאפן געווארן א מעשה, אז משה איז טאקע נעקומען קיין עטיאפיע און דארטן חתונה נע־ האט מיט אן עטיאיפערין. די דאזיקע דערקלערונג קאן בשום אופן ניט אנגענומען מערן. אויב אפילו מ וואלט דער־ קלערט די מעשה פון מדרש. בלייבט אבער דער פסוק ניט דערקלערט. אויב די מעשה, אז משה איז געווען אין כוש, איז אינגאגצן אויסגעטראכט געווארן פון די חכמי המדרש, הייגט מאם איז דאם פאר א "אשת כושית", מאם משה האט געגומען? דער אמת איז. אבער, אז צוליב דעם דא־ זיקן פסוק האבן די חכמי המדרש ניט באדארפט נעודדמע5ז חזם א8נע0עקמן יידישן שפ?מל אין 6זילן. £22*25*י ראם קלעזמערל לויט פאלקם־טאטיוון מאם פאר פרייד, פאר א שמחה ווערט אין שטעטל דעם קלייגעם, מען ביי אפריסיקע־קלעזטער געמט דאם פידעלע וויינען. טיני, מיני - צעגיסט זיך פול מיט טרערן א גגון, און עם שטייען פארגאפטע פונים שטעטל די יידן. און זיי שטייען פארגאפטע, און די שטייען פארבשופיט. בעלי־בתים פון שטעטל, פון דעם קליינטשיקן ישוב, געמט ד)זם פידעלע וויינען, נעמט דאם פידעלע שפיל ן, וועקט עם אמך אין די הערצער אלע זיבן געפילן. טיני, טיני- שפארן זיי זיך אין אלקער, שטופן זיך אין די ווינקלען, מען דער סמיטשעק ביים קלעזמער אין דער האנט הויבט אן פיגקלען. מיני, טיגי- טוט דאס קלעזמערל שפילן, געמט דאם פידעלע קלאגן, לייכטער ווערט די קבצנים זייערע צרות פארטראנן. סיני, טיגי- לאזט ר־ אלטער דער גבאי פון ציגאר בלויע ריגנען, מען ער הערט פוגדערווייטנם אט דאם פידעלע זיגגען. מיני, טיני- וועלוול דער בעל־עגלה לאזט דעם פערד פריי די לייצעם, מען דאם קלעזמערל שפילט און מען דאס פידל פארגייט זיך, טיגי, טיני- און אפילו דער שטאט־נאר,^יאםל־לאשאק נעמט קוועלן, מען דאם פידל צעלאכט זיך. און צעקלינגט זיך אין טרעלן. טיני, טיני - צעגיסט זיך פול מיט טרערן א ניגון, און עם שטייען פארגאפטע פונים שטעטל די יידן. און זיי שטייען פארגאפטע, און זיי שטייען פאריכשופיט, בעלי־בתים פון שטעטל, פון דעם קליינטשיקן ישוב... דארט מיט ברייטע סטאוון ארומגעפאסט. אין ווייגעגדע מערכן פארשאטנט, מיט סטאדעם שעפסן פארגרויט, און פון' הינטערן בערגל גיים אמך דעם פאסטוכם פייפן מאט און' ווייגענדיק■ .ווי ראם לאנדשאפט פאר אים.?׳ - איך בין א קינד פוך הערבסט. אין מיין הארץ זינגט ניט דער טריאומך־מארש פון בא־ \ שטראלטע זומער־פעלדער. די זון פארבלענדעט מייגע אמנן. אין מיין הארץ קליגגט אפ דער הערבםט־ניגון פון פעלד געצויגן, פון וואילד גע' זשימט, פון מיין היימאטם לאגד. און פאר.׳ יתום ים בין איך אין דער וועלט, א יתום פון דור־דורות• פון אדם הראשון ביז צו דעם לעצטן דא זיין. אין מיר וויינט א יתום א וועלט, א יתום א נאט! פרעמד ביסטו מיר פריליגג. ניט זינג אין מיין נשמה. ניט ווארעמט, איר שטראלן, מייגע גלירער. ניט באגיסט מיך מיט ליכט מן. מיין לאנד י איז מיט קברים פול, די זאמען־ווארצלען אין מיין היימאט־ערד האבן זיך' נאך ניט גע' שפאלטן. נאך דופט^ט ניט מיט פיילכן־גערוך און ■ טיבעראזן־געשמאק מיין היימאט־לופט. ווינטן קומען'צו יאנן פון טויט־פליגל. איך בין א קינד פו; הערגיסט. די שטראלן מעלן אמך מיי! הערבסט־הארפע פאלן, און איך מעל אייך זינגען דאם ליד פון רענן און ווינט... יעדן טאג גיי איך צום וואםער אראפ און שטעל זיך ביים ברעג: פאליע וואסער פון מיין היימאטם־לאנר געצויגן - ניב מיר א גרום אפ. צו צירן דארט ביי אונח שמן פעלד־בלימלעיך די פרישע קברים נעל? צו פלאצט שמן דאם בוימען־בליעכטם אמך די בית־הקבריסיער? צו זאגט שמן רעי פועל א יתום־קדיש דארט אמך א טת־מצוה קבר?.., אמך, און דער ריח פז ן זייער זאמען באהויכט דעם שטח פון דער וועלט מיט יוגג נעשמאק און שעפפוגגם־קראםט. און עם וועקן זיך אין דיין הארץ אמך דייגע באגראבענע חלומות. פו; די אלטע פאר־ גליווערטע ומנדן המבט אן דאם ב׳־וט אמפסניי צו רינען. יא! עם מילט זיך דיר א העלד זיין. אמך די טיבעט־בערג שטייגן, ימים אין דייגע ׳ הענט צו האלטן און המך צו שרייען - המך צו שרייען, אז פון דער קראפט פון דיין נעוואלד זאלן זיך די מעלן פון אקעאנען דערהו בן און אין די הימלען אנקלאפן,' אז פון דער קראפט פון דיין געוואלד זאלן ימים איבער די ה־מלע; דעם קארק אמך מיליאנען טייבן צעברעכן.- איך בין א קינד פון העבםט. אין א הערבסט־נאכט ביי פעדער־פליקן איז מיין מאמע איבער ימיין ומגל. נעזעסן און מיר א ווינטער־מעשה דערציילט, דער מידע ביים קין־פלאקערל אמך דעם אממן האט די ביבל געלייענט. שמארץ האט די נאכט אין אונדזער פענצטער? געקוקט. אין דרויסן האט דער וויגט געווייגם, און אין די צווייגן פון די בוימער זיך אנגעטשעפעטז דאם האבן מחנות פארוואגלטע גשמות פאר אוגדזער פענצטער דורכשפאצירם. פון גד,ינום געטריבן אין כף־הקלע - געוואנדלט האבן זיי איבערן וועג, די צעפ האר פון די קעפ געריסן, איבער זייערע עברות מעגן... איך בין א קיגד פון הערבסט. אין די הימלען פון מיין לאנד טאפיעט דער אייביקער שניי, - ווייסע קינדער־ליייכן אין נ^ויען פאר־ נעפלט... דעם זונם־שטראל ווא^פט צוריק דער מאטער שאטן פון דעם גרויען מאסערריקן הא־ ריזאנט, מאם רינגלט מיין לאנד ארום. די פעל־ דער פון מיין לאגד לאבן ניט אנטקעגן דעם מן־ שפיגל אין פגים אריין. גרינע לאנקעש, דא און ינג זיי געגריסט זון! ווי א געזאנג ביסטו אין מיין שטיבל נע־ דרוגגען. קינדיש לאכנדיק האםטו דיך מיט די שאטנם איבער מיין קאפ געשפילט. און שטראלן־ ליכט האסטו א רום מיך געוועבט... דו ד,אםט מיין מידן קאפ געקושט, אין מייגע אדערן הא־ סטו דאם בלוט דערפרישט, די גלידעיר מיר גע־ היילט, מיט ליכט און האפנונג האסטו מיין הארץ דערפילט. פרייע לופט האסטו מיר צום אטעמען נע־ געגעבן. מיין הראנקן קאפ האסטו איין דיין שוים געהאלטן, יא. איך האב דערפילט דיין פיילכן־ לופט. אוו א הי־מיש קול האט אין מיין הארץ היימאטם־לירער געזונגען, און א מאמעם האנט האט מייגע האר געגלעט. עם האט מ־ך אין נאם געצויגן. נאך הא לב איז די מעלט אין טונקעלן נע־ ה/ט. דער שאטן, ווי א לייכטער דורכועעוונדיקער שלייער, האט די מעלט פארהילט און המך אין, הימל וואשט זיך די זון. זי היילט זיך און שליי־ ערט זיך אין לייכטע שוועבנדע וואלקן, וואלקך איין, וואלקן־אוים. x טיילמאל שוועבט ארוים פון א וואלקן־שפאלט דער שטראל פון איר יונג ווייבלעך־לויכטנדן קערפער און באלייכט די וועלט מיט א ליכט־רעגן איבער פעלדער, מעל־ דער, שטעט און ימים. - באל ר אבער הילט זי זין־ ווייטער אין מונקעלן איין. אבער ניט אמך לאגג: פון שלייער געהילט לאכט זי צו דע ר וועלט אנטקעגן, און די וועלט עגטפערט איר אפ מיט פענצטער־גלאז און מאסער־שפיגל. דיבלייעכטם־ ווארצלען אין ערד געהילט שפאלטן זייער זאמען שלום אש — פריו פון מיין היים געיאגט, בלוט תאט מיין מעג גערויטלט און דער יאוש פין פארנט און די קלאג גאך מיר - האבן מיך אין ימיין וועג באגלייט און קראגק און ערמידעט האב איך מיך אפגעשטעלט. אין א פרעמדע מדינה, ציוישן פרעמדע מענטשן, אונטער א פרעמדן הימל, ביי א פרעמדן טייך, האב איך מיין געצעלט אויפגעשטעלט. ניט דערקענט האב איך די ערד. אמך וועלכע איך האב מיין פוס געשטעלט. דורכגייענדיק האט זיך דער הימל איבער מיין קאפ געצוינן, און פרעמדקייט און /ייכגילטיקייט האט מיך ארומ־ גערינגלט. מיין לשון האבן די מענטשן ניט פאר־ שטאנען, מיין טראכט האט ביי זיי מילד אמם־ געזען, מיין קיגדם געוויין האט ביי זיי געלעב־ טער דערוועקט. און מיין גאט איז ווייט געווען פין דעם לאנד און מיין תפילה האט ער ניט געהערט. אין די פאלדן פון מיין קלייד האט זיך נאך אויפגעהאלטן דער געשמאק פון טויט, וואס איך האב פון מיין היים מיטגעבראכט. איטה און נאכט האבן נאך פאר מייגע אמנן נע־ שוועבט, און אין חלום האב איך נאך איבער מיין קאפ רעם תליונ ס שווערד געזען הענגען. און א קברים־ נעוויין האט אין מיין הארץ נע־ ומינטי. א קדיש־זאגן פון טאטע־מאמע אמך קינדער־ קברים... שמארץ האט נאך נעקלאפט דער מינט אין דעם לייוונט פון מיין שיפל... 1 I I I