Yor-bukh fun Yidishn yishev in Argenṭine · 1945-01-01 · 1945-1946 · p. Seite 193

יאר-בוך פון ײדישן ישוב איז ארגענטינע נאקעטע בערנ, צייצט ב״ 800 טויזנט א״נװאוינער. זי איז, װי אלע הויפטשטעט — דער װיכ- טיקםטער נערװ פונעם גאנצן לאנד. אין איר קאנצענטרירן זיך, במעט אלע ײדן. דא האבן זײ זײערע אינדוםטריען און געשעםטן און פארנעמען זיך אין נרעםטן רוב מיט ״םעמענא?״ (פעדילערײ), א ײדישע פרנםה, װאם איז כאראקטעריםטיש, כמעט פאר אלע דרום און צענט- ראי5ע אמעריקאנער לענדער. צו די אנגעזעענםטע ״דישע אינםטיטוציעם פון םאנטיאגא, געהער דער ״םירקוילא איזראעיליטא״, װאם צײלט איבער 500 מיטגלידער און פארמאגט, אפשר אײנע פון די שענםטע ײדישע געבײדעם פונעם גאנצן קאנטינענט. פרעכטיק אין זײן אויםערלעכקײט, אינגאנצן געהאצטן אין אן אריענטאלישן םטיל. די דרויםן-װענט אינקריםטירט מיט ,אנדאצוזישע קא־ לירטע פאיאנם-ארנאמענטן און מיט א הויכן מעטשעט-ארטיקן קופאצ אויך א פירקאנטיקן מאריטאנישן טורעם. אבער דער אינעװ״ניק אנטשפרעכט װײט נישט מיט ז״נע ב׳אקװעמלעכקײט דער דרויםנדיקער אויםערלעכק״ט. דער םירקולא, פיילט דערװילע אוים א גאנצע ר״ע געזעיצשאפטלעכע בארערפענישן. פארמאגט דעם א״נציקן ״דישן טעאטער-זאל אין שטאט, װאו ״דן זאמלען זיך צונויך בײ אויםערגעװײנצעכע געילעגנהײטן, א גמיצת-חםדים קאםע און אויך א הידפס-פאנר מיט װעילכן מען באנוצט זיך אין געװיםע פאלן. אגב, געפינט זיך אויך אין די זאלן םון דער אינםטיטוציע רי אײנציקע באדײטנדיקע ײדישע ביבליאטעק םונעם גאנצן לאנר. צום באדויערן איז איר צאל לײענער, דערװילע ביז גאר באגרענעצט, נישט קוקנדיק װאם די פארוהאיצטונג טוט אלץ, כדי די ביבליאטעק צו פארגרעםערן. די םיבה דערפון קאן, אפשר ז״ן דער שפיל-קיצוב, װאם געפינט זיך אין דער אויבערשטער ט״5 פון דער זעיצבער געב״דע. די אנרערע װיכטיקע אינםטיטוציע איז דער ארטיקער ״ביקור חויצים׳/ װעיצכער םאר- מאגט אויך אן אײגענע געבײדע, מיט א פרעכטיקן םאאאן, ארומגערינגילט מיט א שײנעם״ אײגענעם גארטן און מיט א ריזיקע געפלאםטערטער טעהאםע. דער ביקור חואים פארנעמט זיך מיט ארויםטײקן מעדיצינישע און מאטעריע5ער היצך צו נויט באדערפטיקע. די דאזיקע אינם- טיטוציע איז געבוירן געווארן אין א הײםער מינוט פון געזעלשאפטקעכער אומצופרידנקײט. אין איר האבן זיך קאנצענטרירט די אזוי גערופענע ״פאילקם-מאםן״ אין קאנטרא די ״אריםטא- קראטן״ פון דעם דעמאלםטיקן ״םידקואא איזראעציטא״. די דאזיקע אינםטיטוציע איז אמאיצ געוועזן דער?עבעדיקםטער נערװ פון דער געזע?- שאפט, אקטױו און אגרעםױו צוזאמען. לײדער איז קעצטנם שטיק געװארן אין דער ארבעט פון ״ביקור חולים׳/ אינערילעכע חילוקי-דעות און רײםערײען האבן רעדוצירט איר טעטיקײט ביז שטילקײט. אבער צום לעצט, האט װידער זיך אנגעהויבן א װידער אױפלעבונג אין דער דאזיקער אינםטיטוציע. חוץ די צװײ װיכטיקע אינםטיטוציעם פארנעמט אן ארט אין דער געזעילשאפט די ארטיקע ״חברה קדישא״, װעלכע פארמאגט אן אײגן ײדיש היייליק ארט אין קעגנזאץ צום ״םירקולא איזראעיציטא׳/ װאם פארמאגט איר א״גענעם בית החײם, באנאנד מיטן אלגעמ״נעם שטאטישן צענטער. די ״חברה קדישא ד׳טשײלע״ איז אין פאטענץ צו' װערן אײנע םון די ר״כםטע אינםטיטוציעם. שוין איצט, פארװאלטעט זי מיט א געװיםן קאפיטאל, װעלכער וואלט געקאנט אויסגענוצט װערן בײ א פרײערן געזעילשאפטילעכן ב<5יק פאר דער ײדישער דערציאונג און אנדערע קוילטורעלע צװעקן. אין שטאט געפינט זיך אויך א ספרדישע קהיילה מיט אן א״גענעם םאצאן ״מגן דוד״. די םפרדישע ײדן אין אויזע פארבינדונגען מיט די אשכנזישע ײדן, האבן זײער אײגענע גמילת חםרים-קיאםע און םילאנטראפישע אינםטיטוציעם און האילטן אוים אײגענע רעליגיעזע קורםן. די צאל פון םפרדישע ײדן אין גאנצן 5אנד זײנען בערך םון צװײ ביז דר״ טויזנט נפשות. אין קעגנזאץ צו אונדזעריקע, ז״נען זײ צעשפרײט און צעװארפן איבערן נאנצן ילאנד. כײ זײ, די םפרדישע ברידער, איז דאם געזעילשאפטם-געפייל פון ז״ן צוזאמען צװישן אײגענע פייל שװאכער אנטװיקלט, װי בײ די איבעריקע ײדן. — 193 —.