Yor-bukh fun Yidishn yishev in Argenṭine · 1945-01-01 · 1945-1946 · p. Seite 171

י א ד ־ ־ב ו ך פ י ז < י ד י ׳ט ז י ש ו ב א י ז א ר ג ע נ ט י נ ע ךאם הײםט, אזעלכע, װאם האבן א נילטיקײט ב״ דער באטראכטונג פון מענטשלעכן האנדלען; װי אזעלכעם און בנונע דעד אינערצעכער באד״טונג פון דאזיקן האנדאען. די דאזיקע באדײ- טונג רופט זיך באלד אן אין באװאוםטזײן דערמיט, װאם פון אײן ז״ט װערט דאם אומרעכם- טון באגל״ט פון א מין אינערלעכן װײטיק, װאם איז נישט עפעם אנדערש װי דאם באװאוםט- ז״ן, װאם דער אומרעכט-טוער פי5ט דורך דער צו שטארקער באיאאונג פון וויאן אין אים אצײן, װע5כע דערג״ט צו א פארנ״נונג פון אן אנדערער װי5ן-דערשײנונג. אויך םילט ער, אז הגם ער איז װי א דערש״נונג גאדן פארשידן פון דעם אומרעכט-צ״דנדיקן, איז ער אבער אין תלך מיט אים אידענטיש. דער װידער, װאם ל״דט ראם אומרעכט, פילט װײטיקלעך די פאר- נײנונג פון ז״ן װ״לן, םארקערפערט דורך זײן גור, װעלכן די נאטור האט פאדזען מיט כוחות אויך צו פארזארגן זײן קױם; גלײכצײטיק פי5ט ער אויך, אז ער מעג, נישט באגײענריק ק״ן שום אומרעכט, זיך אנטקעגנשטעיצן יענער פארנײנוננ אויך א?ע אופנים, װאם ער קאן נאר. די דאזיקע רײן מאראלישע באד״טונג איז די אײנציקע, װאם רעכט און אומרעכט האבן פאר דעם מענטש אלם מענטש, נישט אלם שטאטםבידגער; מהאי טעמא איז זי טאקע געבליבן אין רעם נאטור-צושטאנר און האט אין זיך רעם גאנצן יםוד און תוכן םון דעם,. װאם מען רופט-אן נאטור-רעכט, אדער בעםער: מאראליש רעכט. בונואנגמירװבבו דער מקור פון ז״ער א גרויםער טײל מענטשלעכע ל״דן איז, לויט שאפענהויערן״ דער קאמר צװישן די אינדױוידן, װאם האט ז״ן שורש אין דער צװײאיק״ט פון זײער וועזן: בעת פון אײן ז״ט איז דער אינדױויד בלויז א דערשײנונג םון אן אײנה״טלעכן װילן, האט ער פון דער אנדערעד ז״ט די אײגנשאפט פון גאנצן װילן — דעם בלינדן דראנג צו קױם, װאם דאם װידער שאפט, װי שוױ פריער געזאגט, דעם עגאאיזם, װעלכער װידער פון זײן ז״ט פירט צום אר״נרײםן זיך פון אײן װילן-דערשײנונג אין גבול פון אן אנדערער װילן-דער- שײנונג, װאם אין תוך איז עם נישט עפעם אנדערש װי דער קאמך פון דעם זעלבן וויצן קעגן, זיך אלײן. אבער בעת דער װילן, פארקערפערט אין אומצײליקע דערשײנונגען, איז, לויט שא- פענהזיעדן, דער עיקר העיקרים פון קױם, איז דער שכל נישט מער װי א םעקונדערע זאך,. א נעצײנ בלויז, װאס דער װילן האט געשאפן פאר זײגע צװעקן און נישט מער. עם איז װי רער בלינדער װילן װאלט זיך געשאפן א לאמטערן, װאם זאל אים באלײכטן דעם װעג; אבער עם איז פאר אים נישט נ״טיק אדער צװעקמעםיק געװען, דאם ליכט זאל ארײנדרינגען ביז אין םאמע גרונט פון די זאבן. אט דער שכל, װאם זײן העכםטע מררגה איז אין מענטש, האט געגעבן צו דערקענען די באזונדערע יחידים דעם מקור פון יענע ל״דן און אנגעװיזן א מיטל זײ צו פארקלענערן, אדער אויב ם׳איז מעגלעך אפצושאפן, דורך א בשותפותדיקן קרבן, װאם װעט אבער ברענגען פאר אלע א טובה, א גרעםערע װי דער קרבן. װארום װי אנגענעם דאם אומרעכט-טון זאצ נישט זײן פאד דעם עגאאיזם פון אײן יחיד, איז־אבער דערמיט אומבאדינגט םארבונדן אן אומ- רעכט-לײדן ב״ אן אנדערן יחיד, פאר װעלכן דאם איז נורם א נרויםן װ״טיק. איון הױת דעד שכל׳ װאס האט אדומגענומען דעם ענין אלם גאנצקײט, איז אפגעטרעטן פון דעם אײנזײטיקן שטאנדפונקט פון יחיד, האט ער אײנגעזען, אז די הנאה פון אומרעכט-טון בײ אײן יחיר װערט יעדעם מאל איבערגעשטיגן דורך א בערך נדעםערן װײטיק פון אומרעכט-לײדן בײ אן אנדערן יחיד, און כל זמן די זאך װעט איבערגעלאזט װערן פארן צופאל, איז יעדער אײנער אױסגעשטעלט, אז די הנאה פון אומרעכט-טון אן אנדערן װעט אים זעלטענער אנקומען װי די יםורים פון לײדן אומרעכט. האט דער שכל דעריבער אונטערגעזאגט, אז םײ כרי צר פארמינערן די לײדן, אויר װעלכע אלע זײנען אויסגעשטעלט, םײ זײ װי װײט מעגלעך גל״כ- מעםיק צו פארטײלן, װעט זײן דאם בעםטע און א״נציקע מיטל — אלעמען צו פארהיטן פון דעם װײטיק, װעלכן עם פארשאפט דאם ל״דן אומרעכט, באופן אז מען זאל ב״ אלעמען אױך צונעמען די הנאה, װאס מען באקומט דורך טון אומרעכט. אט דאס דאזיקע מיטל, צו — 171 —