Yor-bukh fun Yidishn yishev in Argenṭine · 1945-01-01 · 1945-1946 · p. Seite 73

יאר-בוד פון ײדישן ישוב אין ארגענטינע ז״ער ערי^עכער פםיכיק. די קװצטור האבן ז״ געשאצט װי אן אלז״טיקע דערש״נונג װאם איז קאפאבק צו ברענגעז דערצ״זונג םאר א^ע מענטשן. קולטור — האבן ז״ נעדענקט — װעט שטופנװײז ^ייטערן דעם מענטשן, דערהויבן יז״ן מאראל און אים דערפירן צו העכערע און שענערע םאציאלע לעבנם-פארמען, באזירט אויף ױשר און גערעכטיקײט. ק״ן שלעכטע קולטור, האט ב״ ז״ נישט עקזיםטירט. שלעכטע קולטור — איז ק״ן קו5טור נישט... אין יענער צײט, ערשטער און צװײטער יארצענדי^יק פון לויפנדיקן יארהונדערט, .האבן זיך טאקע פארמירט פ״נע קולטור-קרײזן אין די ײדישע קאלאניעם. מען האט געצ״ענט א םך און גוטע װערק. אבער מיטן ל״ענען א5ײן האט מען זיך נישט באגנוגנט: מען האנן דיםקוטירט, קאמענטירט און אםילו דעבאטירט װעגן די םראגן און פראבלעמען װאם ז״נען ארויםגעשװאומען ב״ם ^ייענען. אמאל האט א ױגנטצעכער געגעבן א רעפעראט איבער א נע־ װיםער װיכטיקער אנגעלעגנה״ט, מעג דאם זײן אן עקאנאמישע, געזעלשאפטצעכע אדער קו^- טור-םראגע. די?יבהאבער האבן געשפי^ט פײנעם טעאטער און האבן זיך אויםגעצײכנט אין ז״ערע ראצן. רי ביב^יאטעקן האבן געװאקםן און מיט זײ צוזאמען די צאל לײענעד; האנז טאקע יעדער קא^אניע, און יעדעם שטעטל נעבן דער קא^אניע, פארמאנט איר שײנע און, גוטע ביבאיאטעק. דער פונדאמענט אויףי וועילכן ם׳האט זיך אנטװיקצט די דאזיקע פארצװײגטע באװעגונג, איז נעװען די ״דישע שפראך. אין די ״דישע קא^אניעם האט מען נערעדט א זאפטיקן און שײנעם ״דיש. אויב א ״דישער שרײבער האט זיך געװאלט אפפרישן און אננע- מען מיט מוט, האט ער געמוזט קומען-צו גאםט אין א ײדישער קאלאניע. האבן זיך נעבילדעט אין די קאי^אניעס צענטערן פון גײםטיקער אטראקציע, און די אלע זאכן צוזאמענגענומען האבן געמאכט דאם קאלאניםטישע צעבן פילםארביקער, םילז״טיקער, אינטענםױוער און אינ- טערעםאנטער. פון דאן זײנען א םך יארן שוין םארפלאםן. אין די קאי^אניעם איז פארגעקומען אן ענדערונג, אבער נישט צום בעםערן. אויפן קולטור-געזע^שאםטי^עכן געביט איז פארגעקומען א ירידה. אומעטום װאו איר קומט אין די קאי^אניעס, טרעםט איר זיך אן מיט גרויםע ביב- ^יאטעקן, װאם די קאלאניםטן האבן געשאפן איצײן אדער האבן געהאילפן שאפן. אזוי איןן קי^ארא, דאמינגעז, באםאװייצבאםא, מאזעםװי?, רױוערא, בערנאםקאני. אבער ם׳װאי^ט געװען אינטערעםאנט געװאויר צו װערן װיפצ מענטשן עם?ײענען איצטער ביכער? אין פארגי^ײך מיט די אנגעװיזענע יארן, איז די ^ייענער צאי^ היפש^עך פארקלענערט געװארן: װיפק צ״ענען גגנװו ביכער? מיט װאם פאר אן אינטערעם װערט דאם נעל״ענטע אויפגענומען? םאראן ביב- ^יאטעקן װאו די ביכער שט״ען און שימלען און קײנער, אדער כמעט קײנער, קומט נישט בעטן קײן בוך. אויפן פאםטן פון דער פארװאלטונג שטײען נאך די זע^בע מענטשן פון צוריק מיט דרײםיק און 35 יאר. װאם װייצ דאם זאגן? איז דאם א לויב פאר דער ױגנט אדער םאר די אונטערגעװאקםענע דורות? אין קאילאניע נארםים לעװען האט די ביביליאטעק אײנגע- שרומפן, עפעם װי אײנגעטרוקנט. װען איך האב א קוק געטון אויםן בים? א״נגעדארטע בי- כער װאם װאלגערן זיך ארום דארטן אין די שאפעם, איז מיר טרויעריק געװאדן אויפן הארצן: ״איז דאם די ש״נע און אמאצ בציענדיקע ביבליאטעק — האב איך זיך געטראכט — ארום װעי^כער עם האט זיך אמאל געשאפן אזא אינטערעםאנטע און אינטענםױוע קולטור-באװעגונג און פאר װעלכער א גאנצער דור קולטור-טוער האט אװעקגעגעבן זײן צ״ט, זײן פעאיק״ט און זײן עגערגיע. — איז דאם די זעי^בע ביב^יאטעק?"... אויך אין קא^אניע לאפין האב איך געטראםן אן אײנגעשרומפענע ביב^יאטעק, כאטש פאראיארן אין אקטאבער 1944, האבן ז״ געפ״ערט דעם 25-יעריקן ױבל פון ז״ער ביבליאטעק. ז״ האבן בײ דער געלעגנהײט ארוים- געגעבן א בראשור מיט גאנץ אינטערעםאנטע ארבעטן װעגן דער ביבי^יאטעק, קוצטור און טעא- טער אין קאלאניע. אבער אין קאיצאניע?אפין איז אבים^ אנדערש דער םאל: דארטן■ האט דער דערמאנ- טער ױם טוב געגעבן א שטוים צו אויפצעבונג, און די ^עצטע מאנאטן האבן זײ אויםגעשריבן <5יטעראטור פאר גאנ׳ז באדײטנדע םומען. אין אי^געמײן קומט דארטן פאר אן אויםשװאונג 73 —