Yor-bukh fun Yidishn yishev in Argenṭine · 1945-01-01 · 1945-1946 · p. Seite 50

י א ר ־ ׳ב ו ך פ ו ן ײ ר י ש ן י ש ו ב א י ן ארגענטינע דעמאלט דאך געהאט אקארשט אנגעהויבן די ײדישע א״נװאנדערונג אהערצו אין לאנד. װיפל האבן זיך געםונען דעמאלט אידן אין ב. אײרעם? נו, דאם קען ק״נער נישט װיסן. מ׳װעט דאם גישט געפינען אין ערגעץ פארצ״כנט און פארשריבן. ם׳איז קײנעם דעמאלט גאר אפן געדאנק נישט געקומען צו פירן א םטאטיםטיק בנוגע דער צאיצ פון ״רן אין ב. א״רעם, א זאך װאם אפייצו ה״נט װערט עם אויך נאך נישט געטון. דאך בין איך זיך משער, אז ם׳האבן באדארפט ז״ן אין יענער צײט לערך א טויזנט משפחות, פון װעלכע א צװײ הונדערט ז״נען עם געװען ידי ד״טשע, פראנצויזישע און םפרדישע יהודים און די איבעריקע — אונדזערע ״דן: רוםישע, פויצישע און רומענישע. כ׳מאך די דאזיקע השערה?ויט פאי^גנדן פאקט: ארויםגעבנדיק דא אין ב. א״רעם, אנהויב 1898, מ״ן צ״טשריפט דעם ״װידער-קול״, האבן זיך םארקויפט פון איר צװישן אונדזערע ״דן דא אין שטאט, צו פינפהונדערט עקזעמפלארן פון א נומער, הײםט עם, אז די קונים זײנען געװען פינפהונדערט משפחות, איצט קאצקולירנדיק, אז די ניט-קונים און די, װאם צוליב זײער אויםװ״כן דעם ײדישן ציבור, האט מען אגמרי נישט געװאוםט פון זיי, אז ז״ זא?ן ז״ן מזרע-היהודים — זאאן אויך געװען באשטיין פון אזעצכע צװיי-דריי הונדערט משפחות, קומט אוים, בכן, אז מ״ן השערה זאל טאקע ז״ן קרוב ילאמת, ם׳הייםט, אז די דע- מאלטיקע אונדזערע ״רן דא אין ב. איירעם, האבן געקענט ז״ן לערך אן אבט הונדערט משפחות, נישט מער. און דאך — אז מ׳איז דעמאלט ארוים אויך די גאםן ״קוזשא״ (הײנט ״םארמיענטא״), .״קאריענטעם״ און ״?אװאזשע״, צװישן ״?יבערטאר״ און ״טאלקאהואנא״, האט זיך אויםגע־ דאכט, אז אונדזערע ײדן אין ב. אײרעס געפינען זיך מי-ױרע אין װאם פאר א צאל, מחמת אך יעדן שריט-און-טריט האט מען געזען רק ײדישע פנימער, װאו מ׳האט זיך דארט א קער געטון האט רק אפקלונגען דער ײדישער לשון. דאם איז געװען דערפאד, װאם דער קנופ פון די דאזיקע עטלעכע ״קװאדרעם״ איז דורכויס באזעצט געװען פון אונדזערע ״דן, דארט האט זיך געהאט דאן קאנצענטרירט זײער רוב-מנין ודוב-בנין; ם׳האבן דארט זיך געפונען די פאר שילן, די צו יענער צײט אײנציקע שולע ״ת״ת הראשונה״, די פאר אקארשט געגרינדעטע חברות און אינםטיטוציעם, אויך להבדיל די פאר יאטקעם פאר בשר-כשר, די פאר ״דישע .״אלמאםענדלעך״ (שפ״ז־קרעמלעך), װאם אײנצײטיק ז״נען זיי אויך געװען אכםנױת, און ם׳האבן זיך דארט אפילו געפונען אויך די ערשטע פאר ״קאמבאלאטשן״ (אלטװארג־קלײטן), אד״ג. י מאטעריעל זײנען אונדזערע דעמאלטיקע ״דן אין ב. אײרעם נאך נישט געװען פעםט װי הײנט. אין א גוטן מאטעריעלן מצב ז״נען געװען דעמאלט בלויז די דײטשע, פראנצויזישע יהודים און אויך א ט״ל פון די םפרדישע, װעלכע זיינען אהער דאך געקומען נאך מיט א פאר ׳צענדליק יאר פריער פאר אונדזערע אידן, און ם׳זײנען צװישן זײ שוין דעמאלט געװען גרויםע םוחרים, גבירים-אדירים, בעת די מאטעריעל-גוטשטײענדע פון אונרזערע ײרן, האט מען געקענט דאן אויםצײלן אך די םינגער םון א״ן האנט. אבער, זײענדיק ארעם מאטעריעל, זײנען אונדזערע ״דן געװען דערפאר גענוג ר״ך ג״םטיק. ג״םטיק איז עם געװען דעמאלט א גאנץ אינטערעםאנטע און װיכטיקע צײט. ם׳האבן זיך צװישן אונדזערע דעמאלטיקע ײדן אין ב. אײרעם געפונען א היפשע ביםל אינטעליגענטע מענטשן. ם׳זײנען צװישןי זײ געװען ײדן משכילים, ײדן תלמידי-חכמים, און אװי געבילדעטע ױנגעלייט, װאם זײ אלע האבן מיט זיך, פון דער אלטער הײם, געבראכט זײער אידעאליזם, ז״ער ענטוזיאזם און א װאונדערבארע ענער- גיע. עם איז דארום דאן אגגעגאנגען צװישן אונדזערע יידן א ברייטע, טיפע און שטארק גײם- טיקע טעטיקײט, װעלכע האט געלײגט דעם פונדאמענט סון כמעט אלע איצטיקע גרויסע אינם- טיטוציעם אונדזערע אוך װעלכע האט אויך געשאפן דאם גײסטיקע ײרישע לעבן דא אזן בוענאם אײרעם. נו־יא; אין יענע אנהויב־יארן פון אונדזער היגן ישוב, האט דער ברייטער עולם װעגן א תכלית, װעגן ארויפארבעטן זיך, װעגן מאכן, װי מ׳זאגט, אמעריקע — גארנישט געטדאכט און נישט געקלערט; מ׳האט מערםטנם געארבעט אבי־נאר אויםצוקומען מיט דער טאג-חױנה, נישט זארגנריק פארן מארגן, האט טאקע איטלעכער דעריבער געהאט גענוג פרײע צײט, איז אבער בא ז״ די פרײע צײט נישט געװארן פארטאכלעװעט, פארשװענדט אך פוםטע נאריש־ — 50