Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 26 (24.9.1946)
- Date
- 1946-09-24
- Page
- Seite 9 (sequence 9)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 62% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-8602797--229-8598173- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
vj/ ) - y. r I t 1 *V, Helft! Helft! (A grus fun 14 000 Jidn tun Kam un Landshut ibergegebn durch der Joint-tuem Rebeka Layons.) OiJjnol wen mir hobn a durchgelebt farcwejflte momentn in undzer lehn, hobn mir niszt ejnmol mit kine getracht wegn dl Jidn, undzere brider. welche wojnen Iber lener zajt jam, in di szejne h&jzer, trinken zieh zejer kawe un gibn oftmol a kreche, lejnendik dl cajtung wegn undzer gojrl — un zajnen wider famumen mit zejer tog-teglech lebn. Ot azoj lemoszl hobn geszrlgn di untererdisze radjo-staejes un telgrames fun dl ojfsztendier in .Warszewer geto ojfn adres fun di amcrtkanlszc un englisze Jidn. ״Farwos szwajgt ir ojf undzer farcwejflter läge? Farwos helft ir undz nlszt?! W1 azoj kent ir rujik-zajn wen mir gejen op ln blut, in hejlikn kam! off ״Kidusz Haszem“?! Ojch jecl kamt for dos zelbe. Jeder ejner fun undz hot sztendik lajnes cu jenem Jidntum, almaj jene lebn zieh gut, un mir zajnen in der erd. Almaj iz zejer hilf far undz azoj klein. Undz ducht zieh sztendik ojs, az zejere hercer zajnen farsztejnert legabe undz. Mir Jidn in di lagern zajnen di umgllklechste ojf der weit. Cu hot zieh wer fun undzere Jidn in di lagern, eu In dl ^tet arumgekukt unter zieh? Ajnszlisndik ojch dl farszejdene komitetn, cu hot wer szojn gepruwt a blik-ton in ale winkelech fun der Zone? W1 azoj Jidn lebn un in wos fara badlngungen? Wen mir woltn es geton weit zieh far undz umglikleehe, welche zajnen Ibergegangen fun KZ cu lager-lebn, antplekt a szojderloch naj-blld. Mir woltn dan fargesn in undzere badlgungen un blok-sistemen mit di barakn. Mir woltn derzen far zieh a fll szreklecher blld. Wos far zej 1z a blok-cimer oderjoarak punkt azoj wl baj undz a szejn priwat wojnung mit gardinen ojf di fencter. Zoin mir ojsszmidn undzere hercer tun szlol, un a kuk gebn ojf ewej jldisze klbuclm(lagern) Landshut un Kam. Wos zejen 14000 jldisze farwoglte neszomes antlofene fun szrek un jejusz, welndik zieh szien far a zichern tojt un welndik geflnen a nentern weg a hejm, walgern zieh in׳ lajwnte geceltn. buehszteblech: militerisze palatkes. Es tulen zieh cu hungerike ,mames di gefrojrene nakete kinderlech, mit bloje kalte ilsler.11, wen der wint oder der regn paezt ojfn lajwnt fun dem gecelt. Jomerlech iz der gewejn fun di zojg-kinder wen di mames brustn zajnen 1er un farsztart. Hejbn zieh tates ojf fun di harte erdike gelegers ajngetuljet in drajen fun der baj-nachtiker kelt, un szteln zieh in der rej noch dem morgngetrank. Meglceh az szrajbndlk di szures zajnen szojn dort 20 000 do. Zajnen zej noch niszlu hajnt, wein zej zajn morgn. Waji jedn tog kumt cu fun Pojln, Ungarn un andere lender. Tojznter Jidn gejogt durch zejer gojrl. Di menczn zajnen naket un borwes, on gelt un on mitlen. Ject sztelt ajeh for wos es badajt far di dozike umglikleehe a waremer oimer, zol zajn in a barak oder blök. A wasz-rojm iz far zej a trojm, gemojerte went mit a dach mit emese fencter, mit matracn In di betn — iz far dl menczn a ideje. Baj zej — zajnen mir di Amerikaner Jidn . . . Hot zieh wer fun undzere Jidn ojf dem opgesztelt? Cu undz Jidn dergejt zejer geszrej. Mir zejere lajdns-genosn muzn zej üln un farsztejn. Es iz kedaj cu bamerkn, az dos amerikanisze millter in wemnes reszus zej zajnen, un wos wojnen nebn zej, baeijen zieh cu di umglikleehe wl cu emese frajnt. Nlszt kenendik eukukn di pajn fun di menczn, gibn zej zej awek ales fun zejer priwat-farmegn, esn u. a. w- Ojch di hilf fun Joint iz far zej wi a tropn in jam. Ojf undz szojn-ajngeordnte ligt di flicht zej cu ratewen. Kajn ejn Jid tor zieh nlszt zecn cum csn nlszt dermonendik zieh in zajne oreme brider un szwesler fun Landshut un Kam, un di ejncike geblibene kinder-' lech. Ojf jedn einem fun di jldisze kibuctm ligt a chojw arojscunemen cu zieh un ajnordnen ojfn ersztn plan, dl miszpoches mit di klejne kinder, dl kimpetoms, di szwache, nacher di Iberike. Un chuc-dem helfn zej mit malbuszlm un esn. Jidn, zol majn ruf un zejer geszrej nlszt blajbn hengen in der luft Zol es dergejn cu undzere hercer un Hilf iz dringend. Di ״niszt gehaltene rede" fun Adolf Hitler Cu wejstu az... ... di agentut Associated Press hot bahumen a depesze fun Johannesburg loegu a tounderlccher gebutt fun a muterszof. 21 hot gebracht ojf det uiolc a hop fun a leopcrd mit a Körper fun a marder, di fis fun a thazet un a toejdl fun a ... dt ainwojnct fun der bahner buchte hobn antdekt a niszt ceszterte fcslung in feaspiszn jam. Zi iz ettrffe mit jorhtmderfer fcrfleict gemein un ict iz zi wider arojs ojf der o/bcrflach, culib dem aropzinhen ftm*6>aser, . .. amerikanisze chemf^er hobn mttuiifelt a chemisz mitl cu fachiln tekslil fun cefalung. Visz-fang ״ccn, sztrifc, gecelt gneebn, spart ajnrichtungen, sandaln, szlojchn u. a. wos anlhaltn dos dozike mit( zajnen widersztands-fejik hegn der joirhuug fun weter, zun un toascr. Der doziher material, toos iz bakant uniern nornen ״Kuper S-fcinofinoiat" iz dcrfimdn gewom in üajczland curih mit 66 jo:. ... dt englisze szprach wert iet bannet in 50% fun ale cajtutigen, in 60% fun ale tadio-audiejes, in 70% fun ale zurnaln un in 80% fun de: gancer korespondenc in der weit. . ,. dos tog-Iieht hen gezen_ wem in waser baim jam-bteg ojf a tif fun 70 Meter nn ln der mit fun okean ojf a tif fun 570 nietet. ... in Rusiand wem ojsgecejchni mil muierszafts-inedaln muters fun 5—6 Kinder, Muters fun 7 —9 kinder wern ojsgecc/chnt mit an cmmuterszafts medal und far 10 un mer Kinder bafeumt men dem medal fun muter-heldin. . . . der grojser ro/miszer poct Virgil iz ejner fun 2 oder 3 hislorisze pcrzcnlechkajtn, wos m' hot gefajett zejer 2000-tn gcburls-tog. Dem 15. X. 1930 hot di Wasisze literatur gefajert Virgils geburlstog, aranzitndik ojssztelungen, festitaaln, forlczungen un akademjes. Un kejner hot niszt gewusl wi azoj es iz>geszen: plucltotg Jz er, dos ojsruf cejchn fun 20-tn jor-hundert, gesztanen fam richlertis; in Nürnborg un hot alemen gclozt ojfszpicn di ojem un dos sztarh, , Jberlebmdifeel" wen ich hob zieh mit 14 toochn curih, ojsbahaltndih zieh bai, a mir gutbafrajndeter, jidiszer familje, antszlosn eurife cu Kern kajn Dajczland, iz mir hier getoom, az der zeiget hot geszlcgtt 12. Es dernentert zieh der sof fun dem grestn proces fun ale cajtn, ober er hen nlszt onerkent wem, als fulsztcndiher 011 majn szlus-red«. Ich ober bin noch hejnmol nit gekumen cu szpet, un ject sztej idt far ajdi als der ammejstn misfarszlonettcr un baatolter tttencz fun XX-jorhundcrt. Un tuen es kumt do ejner nn fregt: Faneos? Dan hen ich im farzidtem: Es tz hejnmol niszt gewen in majn wiln cu zajn der ficer fun dajczn folk. Farszpint in tajwlomsze machinac/es fun a Goebbels, Neurat un Popen, bin ich unter der mitwirkung fun dem grajz-grojen fcldmatszal von Hindenburg geewungen genoorn rajtJts-hancler cu wern, nachdem tei a gewiser Hess hot noch ftijcr farefntlccht unter majn nomen dos ibergenug-bahante pamflct ״Majn Kamf”. ich ober bin gewojnt cu szpanen bi: cum sof mitn weg, ivos iz mir ongewizn geioorn durch der kaszgodte elfojnc, un azoj hob ich ibergenumen mit a farblutikt harc dem, ojfgecibimgenem mir, amt fun fiter, szojn detfa: hedej cu szien dos Jajcze folk far dem teror fun SA un SS. lberiebndike! Ich hen bawajzn: az adank majn genialer firung un majn sztol-hartn wiln zajnen in Dafczland ojsgeszmidt geioorn fun der erd gigantiszu industei-werk, maszinen mit bilaedn ferd-kraft, umnatirledt rizike ojtostrades, un ich feen ojch farztehern, az dos germam'sze ״jor-tniljon" wolt getoen antsztanen, toen niszt a mojergehilf, a szi'her un fanatifeer, »cmlech Mussolini, wolt legabe mir niszt bagangen kajn faraf. Es iz gelungen dem dozikn Subjekt, durch miljardnsumen cu bawegn majn inern-minister, mit di nundenoertikstc felker fun der erd, ojfcuszteln di a. g.Aksn, fun wemens chzistenc ich hob zieh erszt ject abisl denoust. Cu der anehsje fun Czechn tut Estrajch, hen ich nor zogn az dos iz geszen, wen ich hob zieh gefunen ojf a prheater ojle-regl rajze kajn Rojm. Afile der bester hen niszt lebn beszoleni wen nt' sztojst im ntesers in rufen. In der cajt wen ich hob geglojbt in a kang-dojerhaftn fridn un gigantisze brojt-taejes, hot a gewiss hojf-knufje, ick darf ajdi nor onrufn dl nemen wi Reitel, Dönitz un Reader, arojsgerufn di milchome, wos ir btutalkajt iz zieh poszet niszt forcuszteln. Dos kent ir mir ober jo glojbn, az in der ca/t, wen der ougehlogter Gocring hot zich alejn 110minirt als rajehs-marszal, un hot farbracht di mildiome-jont in zajne jagd-szUser, arumgcringlt mit a snobiszu luhsns, hob idt zieh gefunen in meszech fun fir jor in majn a. g. mizrach-prajsiszn hojptkwartir, als gefangener fun an umfarantivortlvcher, militeriszcr klikc. Ich hob azpjatum d0S suwetene recht fulsztendik aropcuwarfn jede (acanUcortlechkajl far di kriasiofn, clj niszt bawustn far mir. Iberlebndihel Wen niszt dos, wos dt haszgoche hot mir rugesztelt, durch a bafrajndetn neger, in gehejm, a minjatur-radjo, un wen ich wolt niszt gehat azo/atum di meglechha/t cu hem majne englisze frajnd Fraser Petersohn un Green, ivelche hobn mir mut eugegebn, wolt afile a tnenez fun granit. wi idt bin, dos niszt ibergelebt. In jor 1943 hob idt derzen, az es muz an ende gemacht wem, un azojorum hob ich zieh antszlosn cu betn dem gen. Eiscnhotocr er zol onhojb« di inwazje. Majn umnez iz glajch derftll gewom, mir un ajdi cum ״Heil", wajl nor der doziker akcje fatdank ich majn bafrajung! Iberlebndihel Ich bin szojn fun lang a nowi getoern, ich hob ajdi doch gezogt, az .di milchome wein nor tberlebndihe, iberiebn, un ich hen ajch farzichern, ich hob zi ibetgeiebt, un azojarum sztej jdt far ajdi un foder in majn nomen un in nomen fun dajczn folk, fun lcmd, fun erc, fun blut, fun Mitus, fun sztem un fojst, dos bajszpilhafte basztrofn di ongehlogte. Pi adtzorjcsdifce tatn wos zej zainen sztendik mit blut-baflefefe hont bagangen zajnen a״nul" hegn dem. wos zej hobn hegn mir gezindiki. jberiebndifcel lch ober, hob baszbsn umopruflech cu rezignim fun majne barcchtifete foderungen cum dajczn folk un zieh cutikeijen fun majn politisier fearjcrc. Dos ejnmol zajn iz szojn far ajch warszajnlcch ojch getoen genug, ln majn wiln iz, zieh leidet als moler cu baszeftikn, un in 5 jor arum glojb »dt, toet ir mir szojn niszt derkenen. Wen ich bin in jor 1915 als umbahaitter gefrejter" ... Do hot es pltiolung a kitak geton, feurcszlus/ Wen di lompn hobn wider ojfgcflanit, iz der redner szojn getoen farszwundni. .. Dos ale wolt geszen, wen. . . ... in di gehejme afeln fun der OVRA, Mussoiinis gewesene gestapo, toos zajnen antdekt getuom in Bari, Ilaljc, geftnen zieh bazundere aktn in gehejm-szrifl wegn Mussolinis romansn. Fun di aktn dringt arojs, az far di 21 jor fun zajn diktatur hot Mussolini gehat intime baeijungen mit 74 frojen un ojf dem ctoefe ojspegebn 5 mil- ... in England hot men bakant gemacht, az beejs dem krig hobn zieh di radar operatorn ongeszlogn ojf szwcrikejtn, farurzachte durch radio chwalics, wos zajncri icflcktirt gewom dutchn jam un durch jam-fejgl, fun toeldte a teil hobn zieh zogar gefunen ojf a wajt fun 60 jammajln. Die greste szwecikajtn hobn facszaft die grojse iam-mewes, wos fiijendik leng-ojs dem breg, noent cum toascr-ojbcr/Iach, hobn zej geszafn an echo fun dcrzcibcr sztarfea/t un art, wi a sznel bawegndc zieh szif oder aeroplan off a grojser dertca/terung. Jn ejn fal zajnen di fejgl getoen di sibe fun an inwazje-alam. Winkl far medicin Wegn con-krapkhajtn Dr. Anna Feldman Parale! mitn touhs fun der industzializarje un technife in di farmilchomedike jorn, sztaigt ojch di ojfmerfezamhajt fun di medicinisze hrafzn ojf der gezelszaftlecher szitc, welche hot dem eil cu hejbn dem gezunt-cusztand fun di brejte arbetsmasrt. Es antsztejen instituejes, wemens eil un ojfgabe es iz cu farhiln fu1\ di jarszprejte krankhaitn, wi szwindzucht 11. a. Es antsztejen in sztet im ojf der ptowlnc ojfzichts-punhtn iber muter un Kind, bakantc u. 11. ״Miich-tropn". Pie fancaltungen fun di algemejne szuln hobn ara/tigcfirt in zejere ler-programen reguläre unterzudiungen funm gezuntcusztand fun zejere sztler, baewekndik dermit dos ojsgefinen ctoiszn di szilcr di kranke, wos weisn noch nlszt wegn zejer krenh niszt deriozn eu ir antwiklung un bahemftt zi in enhoib fun ir antsztejn. Cwiszn di dozike Untersuchungen farnemt an ongezen ort di ojfzicht un sztie ibern cusztand fun di cejn baj di brejte folks-masn. Wegn der frage toi! ich hajnt zogn etlcche werter un lenken di o/fmerhzamha/r 0/f der badajtung~fun di cejn farn algemejnem gezunt-cusztand. Wi bakant hejbn 011 bai di Kinder cu ti'aksn dt a. g. ״milch-cein“ in eher fun 6 chadoszim un endikn zieh in 2tn iebns-jor. Di dozike 0ejn gefinen zieh in jeder zajt fun di kin-bakn ojf di ojbersztc un unterszte, cu $ ojf jede rer. Cuzamen alzo 20. Szojn der ojserUcher ojszcn un der boj fun die dozike cciner git undz a bild fun gcteisc algemejne ferenhleche enderimaen inm organizm funm kind. Baj gezuntc kinder zajnen di cejner glajehe, gedieht gczect ejns nebtt andern tut glate. üakegn baj Kinder d. n. rachtfiszc, d. h. di. toos hobn in zejer organizm wcjnik kaldt, zajnen di milch-cejner zejer szwache, zajnen gcnojgt cu fojln un zajnen niszt glaich farendikt, farszpict un brechn zieh zejer laicht. ln 6 lebns-jor pikt zieh ojs der erszter stabiler bah-con der a. g, 6-ter, un dos cwejte bakumen cejner cndtki zieh ctoiszn 20—30 Jebns-jor mitn ojstoahsn fun di a, g. chochrne-cejner. Mir muzn lejgn grojs 0jfmerk2amkajt ojfn hejln di cejner szojn in dev fristet jugnt fun nt Kind. .Es iz fulsztendik falsz der alter bagrif, az milch-eejner darf men niszt hejln. in gegnfe/I: Di gehejlte milch-cejner gesztaltn di szpetere, zejer gehörike form un a glajch ort inm mojlcholol un mir zajnen mcchujcw rieft cu bamijen zej cu derhaltn btz zej wein toern aro/sgesztojsn durch die arojsuiahsndc stabile cejner. Niszt gehejlle un fojlnde cejner farszafn niszt nor unertregleche wejtokn, nor farurzadm ojch a nisztgute fardejung funm esn tm sztem dem szlof. 'Zej toirhn glajchcajtik ojfn ־estetiszn ojszcn, arojsrufndife a zejer niszt-ongeitemen geruch funm mojl, toos hen ojch arojrufn dem etgstn algcmcjttcm ajitdruk, niszt kukndik ojfn szenstn ge zieht, in der cajt toen gezuntc un gut-geflegte cejner zajnen der zebarsier ojsdruh fun gesund un fiziszer szejnha/r. O/scr dem szcdlechn ajnflus fun di halje-gctoorcnc cejn, hobn ojch niszl-gehe/lte cejn un dt worden, welche geftnen zieh inm mojl, an ergere tot'rhtmg farn ganen menczlechn Lang far der miiehome hot di medicin antdekta rej fun oftc un Ware hraitfehajtn, todcltc antsztejen a dank di kaljc-geworcne cejner tut niszt geheilte worden. Di dozike krankhajtn hot di medicin baccjelmt mitn nomen ״Oral Sepsis", d. 11. a fargiftung, toos sztamt fun mojlckolol. Nemlech. ojf dein ek fun di kranke cc/n-ti'erclcn bildn zielt klejne geszwirlcch a. g. kcrndlcch in der atojs fun au nrbcs un oft greser. Di dozike gesztoim zajnen arumgetingll mit a bajtele, welche waltsndik drikt ojf dem kin-bejn un ruft arojs dos szitcr-tocrn funm dozikn bejn. In mitn fun di dozike kerncr gefint zieh a gangrenizirte mit materje fojlnde masc, welche derszlogt zich aum Wut durch di blut-gefesn tm toern cejirt tbern ganen kerper. Baj szwache niszt-dernerte menczn, loclche zajnen fun der uattir gcnojgt cu krankhajtn, ruf» di dozike ajterdihe masn, ongefiite mit farszejdene bakterjes, arojs szwere organisze erkrankungett, welche tretn szpetec arojs als harcun nini-hranhha/tu, gelenken un musklen-rcwmatizm. Di forszuiigen hobn derwizn, az an euch 70% fun harc un rewmatisze krankho/lii zajnen antsztanen adank der fargiftung funm mo/i-choloi. Un in dem fal iz dos hejln di krank ale/n an iberikec cajt un gelt farlust, niszt rejdndtk szojn toogr. umziste wejtokn u. a. 10. Undzer durchgemachte prahfife iber tojznter paejentn hot derwizn, uz harcun rewmatiszekrankhajtn zajnen farsztoundn tcjkcf nochn ojshejln oder dcnoajtern di krankhaft fun di ibergefirte cejner, ojf wemens szpte der rpentgen hot festgcsztclt a fargi/tungs-pimfet. Jeder derfarener doktor hoibt on dos unterzuchn fun zajn paejent niszt fun hlapn oder ojsher« dem brust-hastn tm bojeh, nor fun unterzuchn di eein un tno/l-eholol un dos ort fun ftl kranke iz niszt bajnt dr. far inerleche krankhdjtn, nor inm dentistiszn habtnet. Daribet, take darfn di kranke ojfn harc, reiomatiznt, gal, nt’rn tm leber toi ojch andere krankhu/I״. todclie der clokter ken niszt fcstszteln, ״Yudn di greste ojfmerhzamfea/t ojfn cusztand fun di eigene cejn. Dos. toos a kalje-gctoornirr con, oder iberpebübener toorcl noch a bazajtihtn con, tut ajch niszt toej, zol ajch niszt banijifert. az der con hot niszt Kain Wirkung ojf ajer gezunt, nor hejlf im wi antsznelstn ojs, oder bazajtikt im un fil fun ajch tcvltt zieh iliercajgit, a: di krankhait ojf welche ir hot lange jorn gclitn un s' hot ajdi ciigcmiintn asach nisztdcrszlofenc neckt un geld-kostn. toet farszwindn azoj wi mit der hant cugcnunien. (u dem dozikn referat hob ich ajeft gezagt wegn der badajuma un ainflus fun kranke cejn ojfn algemejnem gezunt-cusztand. Wegn der badaituna fun dl cejn farn organizm un andere cejn-fragn in nechstn artifel.