Undzer Worṭ · 1946-09-24 · 26 (24.9.1946) · p. Seite 7

D1NSTIK. 24..SEm;MBEK 1946 דער העראאיזם פון דענישן פאלק. פרענסי באקעט. צו די סישער דערפלעך, מאס זענען אין יעעו־־נ ציים כאקאנט געמארן אלה "דיונקירכן פדן דע־ נענטארק". דארם ביים ברעג, האם מען די יירן אריבערגעפירם אויף קליינע פ־שער שיפלעך (רי נרעטערע שיפלעך האבן די דייפשן קאנפיפק־רט) ארן• פאליצ״אישע שליזפעט, אויף טראנספארט באו־קעם. סיאיז צו דיערפאנען. אז א פי־בער־שיפל מאס האם אץ נעוו־ינלעבע צ״טן נעזזאם ארט פאד דרייסיק פערואן. האם א־צט אדפגענומען פער די ר״טשע פאטרולן האבן נעלויערם אייף פריט און שדים. דאס מינדעטטע קניר־שע נעזו־ין האם געקענם פאואט־ אלץ אזן אלעטען. ד* קליינע קינדער האם טען או ף א ק־נבפלעבן אופן א״נבעשלעפערט. אויפן האלנן ורעב צומשן דענענפארק אין שמעדן זענען נעשטאנען שויער־שע קרעם־ שיפן. גרייט צי באשיצן די פלים־ם קעגן *עדן פעגלעכן דייטשן איבערפאל. שמעד־שע ים לאם־ טערנעס האבן פינדערמ״טנס ם־גנאל־מרט. גע־ נעפירם רעם רעטמנם ,פלאם הירך ד* געד״בט םונאנדעגעליינטע סינעם. ויי ואבן א ים אוץ- א זיכערן ארפן ארייננעפירם אין די שוועדישע פאר־ סן. אין ביים ברעג האבן שיי; אויף ד־ אנקופזעג־ דיקע נעיוארט פארשט״ער פין דער רענירזנג פון דער ארסיי. פארשש־־ער פון רעם שיועד־שן רויטן קדייץ אין פון פארשיידענע . הילף אינא־ ניזאצ׳עם. די באפעלקערונג פו; די שבנזתייקע דערפער האם באנר־סם די אומגליקלעכע געומג־ טשן זיי גליק ביים באצרעטן די פרייע שמעד•־ באקוטען אלע ים האבן שע ערד. ם־ם דער צי . טווערישע דעניש- ינזאמע א דאנק די געטי אגנעקי־ בשלום ן שוועדן אנששרעגנוננען איו ק" מען 85 פראצענם פון 1 ן דך » די פליטים.!ואם האב רער מלהט־ נעפונען אץ דענעמאדק. אי. אל־ נעט״ן האט שיועץ אמפגענוםע; איבער א פערשל סיליאן אנטלאפענע פין דענעטארק. נארזיעניע. פינלאנד או; פון ד* באלבישע פראמעצן. ל״דער האש דער ראויקער פלימיב־שטראם טיטנעש־ לעפש מים ויך א ביטל פאררעשידקע עלעכענט•. שפיאנען: זי• מיגע• אבער אלע. צום נל־ק. דע־ סא שקירב געי,־ארן... םען'קע;יעמ דאמק; העראיים וערקיערן פריער פאר אלץ דערטיט. יואב איים,ר א קל"־ נע גרופע קאיאנאראציאג־שם; אי; ראם דעכישע פאלק אין אלנעטיץ געבל-ב; אייגיק אין געש־ פו—ה־יט. טרי׳ ׳ייעד אלטער דעטאקראצישער טראריציע אץ קילסיד. "ווער ס־האט א הארץ דער האם אוץי אן ארט ווו אויסציבאהאלטן א נעפלאגמך־ -האבן געזאנם די דענער. און פיל פון ויי האבן טאקע באצאלם טיטן לעבן פאר זייער הארץ. פאר העלפן יידן האבן די ד־יטשן ארעסטירם און פארשיקם די נאנצע רענישע פאליציי, זי׳ האבן טאסנידיז ארעסטירם דענישע פישער, וזייל ויי האבן איבערגעשיפם די יידן קיין שוועדן. ם־איז נישם באקאנט קיץ איין פאל, אז א דענער ואל אפזאגן זיין שוץ א יידן. מען האם זיך אבער נישט באנוננם מים העלפן. מים באהאלסן.טיט שוצן. אוסבאוואפנכע דענער זענען באפאלן דייטשע ושאנדארפען, וואם האבן געוואגם צי ארעסטירן יידישע פרויען אייך. דער גאם; דענישע יוגנטלעכע האבן פאר־ באפם א לאסט אויטא פול פיט אלטע יידן פון מושב זקנים. זיי האבן דעם אויטא אוועקגעפירם אויף א זיבער ארם; אונפערערדישע קעמפער האבן זיך אר־ינגעריסן אץ תפיסה און כאפריים אלע יידישע ארעכטאנטן; אונטערערדישע פאטר־ יאמן האבן אויפנעריסן שיפן. וואם האבן נעזאלט אוועקפירן יידן אין די מדם לאנערן פון סזרה־ דייטשאלנד און פוילן. די דענישע ורדערשטאנדס באמעטגג האם באזארנם טיט נעוזער יוננע. קאטפסלוסטיקע יידן. די סערדערישע דייטשע פויסם האם נישט געקענם דערשטיק דעם אלגעמיינ^ם פאלקס־ צארן, וואס האם זיך, ווי אשטירעם אויפגעתויבן איבערן גאנצן לאגד. אין די קירכעם האם מען פארנעליינם דעט פראטעפט פון די דענישע עפי־ סקאפן-.ם*ר וועלן קעפפן אזיי לאגג ביז וואגען אוגחערע יידישע כרידער וועל; נעניסן פון דער גלייכער פרייהיים. וואט פיר, און אין דער פרא־ מעסט רעזאלוציע וואס איז ארויסנעגעבן נע־ ווארן געמייניאם דורך דרייסיק יוגנפלעכע און פראפעסיאנעלע ארגאניואציעס. האט זיך נעזאגם: .אץ דענענטארק איו ק״נטאל נישם נעמען און ם איו נישבא קיץ אנפאנאניזס אין באציג צו יידן. •עדע אקציע קענן די יידן ורעם זוערן דורך אוגדו באטראכט ווי אן אקציע קעגן גאנצן דענישן פאלק". עם האבן וייער פראצעסם קעגן די יידן פארפאלגוננען ארסגערריקש די פאלימישע פאר־ סייען. די פראפעסיאנעלע פאייינען, אפילו רער קאפענהאנער שטאם־ראט האם אפיצ-על פרא־ אבער נישט נעקוקט אויף דעם אלעם. נים נעקוקם אויף דער הילף נרייטקייט פון דער יא• פעלקערונג. זענען אבער די יידן אין דענענסארק נישט בעררען ויבער. ם האט זיך דעריבער אנבעתויבן אן ארגאניזירפע שסיגל באוזעגוגב קיי; שוועד!. אין טאניטארע אמבולאנם; אי; פאליציי אדמאם. באהאלמענע אי! שטאשישע מיסס ווא־ גגם. האט מען די יידן אריבערגעפירט צום ברעג. רער אונטערערדישער קאטף אין דענעפארק. די דענער זיינען דעמאלם נעווארן באקאנם אלם די "משעמפיאגען פון אנטי־דייטש! סאבאמאזש". אלם ענמפער אויף די בברד ריקע איבערפאלן אייף די דיימשע טראנזיט צונן האבן די דייטשן פראקלאסירם אויסנאטם אץ קריגס נוששאנד. ויי האבן ארויסנעגעבן שטרענגע געזעצן. ויאם האבן באגרעגעצם די באוועגוננם פרייהיים פון רער באפעלקערינג, ז" האבן פאראררנט טויט שמראף פאר רקם טינדעסמן ,.פארברעכן". די רייטשע כאצמיננער האבן אראפנעווארפן פין ויך ד• טאשקע וועלכע ויי האבן א לאנגע ציים גע־ טיאנן אין דענענסארק. די סאסקע פון טבלו־ מרשטער טאלעראנץ און ם ר י י נ ם ש א פ ט. ויי האבן אינטערג־רם דעם קעג־ג, ויי האב! פאר־ זונקען דעם דענישן פלאם. ד• רענישע רענירונג האט זיך פרייוו־ליק אננעגעבן אין דיטים־ע. גע־ בנדיק דערמיט א צייכן צו א פארשטארקטן קאטף קענן אקופאנם. , און דאן האם היטלער געהאלטן א רעדע און ער האט נעזאנם אט וואם: .אויב איר וועט ‘ניט זיין בנוח צו בילדן א גייע רעגירונג. אויב אייערע יידן מעלן נישט מערן ארויפגעשיקט פון לאגד. מעט אונדזער באציונב צו אייך ויין די זעלבע ווי צו אלע אנדערע באזיגטע אץ אקו־ פירפע לענדער־. פארן דענישן פאלק איז געקו־ טען א שרעקלעבע ציים. ויי האיבן זיך אבער נישט נעבראכן. און היטגער האט זיין צוזאג גע־ האלמן - ער האט אראפנעשיקט קיץ דענעטארק טויזגט ם.ס. לייט מים דע ם טרויעריק בארימפן דא־ ליוזש אין רער שפיץ. ויץ רעדע טיט דעם אילפיטאבום האם היטלער נעהאלמן רעם 9־פן סעפכעטבער .1943 דעם 17־מן פון זעלבן חודש איו שוץ די "געם־ טאשא" באפאלן ראם הדפם ביורא פון רער יידישע קהלה אין קאפענהאגן אין געפאדערם טען ואל איר צושטעלן א נעגויע ליטטע פץ אלע יידן. דעם 3*טן אקטאבעד 19,3. אץ טאג פון ראש־השנה. איו אדווכנעפירט געמארן א מילדע יאגד אמך. "רן. נישם נעקוקט אויף דאליוישס דערקלערונג, אי סיאיז נישמא קיץ גרונם צו זיין באאוטרואיקם האבן־ידעגער פון פארשיידענע שיבטן פון דער באפעלקערוננ נעווארנם זייערע יידישע פריינט זיך נישם ציצושטעלן. זיך נים צו רעג־בטרירן, זיך אויםציבאהאלטן. ראס העלפן די פארפאלנטע יידן איז געווען ביי די דענער א גאציאנאלע פליכט, א געבאט. די אוטבאמאפנמע דענישע פאליציי, מאם אין פלוג נעגומען, האט זיך גע־ קענט אמסרובטן. אז זי איו פלעגטאפיש. איו אבער אין דעי אטתן נעיוע; רער קערן פון דער הילך. באזוענונג. דער רוקנביין פון דעראונטער־ דער פאל דענעטארק האט גאמיזן. אז אויב א פאלק באטראבם דעם קאסף פאר דעסאקרא־ מ־ע אץ פרייהייט, אלם א נאציאנאלן אירעאל, ראן מערש אמך דאה אוטמעגלעכע סעגלעך. אין דענעסארק האב; אלע, אגהויבנדיק ביים קעניג און ענדיקנדיק ביים ארעמסטן פישער, אימבנעמיזן אמםערגעמיינלעכן הערא־זם. העל־ דגפאש. אקטן פזן אוטנעהייערער אפפערוויליק־ים. פאר די סקאנדינאומשע פעלקער זעגען פרעמר די נאציסטישע טעאריעם וועגן ראסג־ ד־שקריפינאגיע, פע-קער האם און אנטיסעסי־ מיזם. טיט זייער העלפן די "דן האבן די רענער געט״נם נ־שם נאר צו באשיצן יייערע טיטביר־ נער קענן די היטלעריפטישע גאגדיטן - דאס_ איו פריער פאר אלץ געווען ביי ו" אן אמם־ דרוק פון זייער אלנעמ״נעם קאמף פאר פר"־ ד,"ט. פאר די אלע דערהויבענע אידעאלן. ויאה גיבן א דן רעם לעבן. נא:ן אקופיר; ראם לאגד אין יאר1940 האבן די דייטשן געמאלם אמפצומננען די דעג־שער טאכט. אז זי אליין ואל אננעמען אנטי "רישע ם־טלען. די דייטשן איו די דאויקע שפיל אבער גישט געלונגען, דער דענישער קעניב קריסטיאן האט ויי נענעבען דעם שטאלצן ענטפער : .איך בין רער קעגיג פין א ל ע דענער-. מען די ד״פש; האבן געפארערם, אז די "דן ואלן לכל הפחות טראנן געלע לאסעם טיטן טגן דוד, האם דער קעניג רערקלערם, אז אויב ראם מעט גע־ שען. "עט ער טיט ויין גאנצער פאם־ליע זיך סאלידארימרן טיט זיינע "דישע אוגטערטאנען אץ זיי מעלן אמך אנטאן נעלע לאטעם. מען די דייטשן האגן פארלאננט. אז אלע יידישע טלוב־ אץ קאשונאל באאטטע זאלן אפנעזאגם מערן פון זי־ערע פאסטנם. איו רער קעניג אלם ענט־ פער דערויף. דעמאנסטראטיוז געקומען צו א גאשי־ויגסש אין רער "רישער סינאנאגע אין קאפגתאנן. דאן זייגען די דייפש; געפאלן אויף רער "הטצאה. מי אמי אפציגארן. אדנטערצוקויפן דאב דענישע פארק, זיי האב! געפאלדן, אז "צו¬ רי• די אופאויפהערלעכע יידישע טעראי- און סאנאטאזש אקטן פוז אין דעגעמארק דערקלערם מערן אמסנאם צ־שטאנד" און, אז אויב ביי די יידישע דיווערשאנטן מעט צוכענוטען מערן ד■ טעגלעבקי־פ צו "פארפעבפן די רענישע ליפט" מעלן ויי. די ריימשן, נאפר־יען פין געפאננעג־ שאפס די דענישע באלראטן. אבער אמך ראם האט גישט געהאלפן. אין נאסען פון דער דע־ נישער ארפיי האט דער גענעראל נערטץ רער־ קלערט: "ד• דעגישע אפ צירן און סאלדאשן מיל ן גישש געניס; פץ קיץ שוט פר־מ־לעניעם אויפן חשבון פון ז״ערע יידישע טיבבירגער". סוף אמגובט 11143 האם זיך פארשטארקט אין •אי 1931 זוערש אפכעשאפן דעי לע ניטלאפימער ראם גוליב דץ פ״נטלעבע• שבע־ לונג צד ענגלאבי. אין רעם!עלבי יאר רעמאל־ טידם ציפערן קענן ד* הז־כע יםט—עדן. אבע•־ רער אמפשטאגד ויערט ש:על אוגטערדריקט דורך טיליטער. מאס עננלאני האט נעבראבש פץ עגיפטן. 6 ציפעריאגער ז״גען אץ דעב אמש־ שטאכד דערשאשן געמארן. די שטארקסםע פארם" אויף דעב אינדזל איו "אקעל־,, (ד׳ קאשוגיסשישער פארט") זועלבע געטם אויך ארום די פראפעסיאנעלע פאריינע-. די פא־ם־י פאדערם דאס פאר״ניק,־ ציפערן טים גריבנלאיד. אין מערץ פץ רעש יא־*. זיינען 18 פי־ער פון דער ארבעטער באמענונג פארטטפם נעמארן צי תפיסה פון א יא־ כיו 18 טאנאם; בלמו דערפאר, מאש טען האש ב" זי• געפיגע; גיכער ויענן טארקש״ם מיער טשפם איז פא־נע־ קוטען א: א זשורי, מייל דער עננלישער קא־ לאגיאל־אשט האט געומשם. א- עש איו אוטשעג־ לעך נעפינען 12 בירגער פון ציבעיץ. מאש ואלן ארוישט־אנן אן אורשי־ל קעגן די ארבע ש,ר פי־ דער אץ דערקלערם ז". אלש פארברעבער. דאס אינדזל האם די עננל־שע רעג דונג אויסגעקליג; אויף צו .־א־שיקן ייריטע פליטים פין אייראפע. ויאם :אט׳ ע זיך אריינציקר• ן אי; האב ד־ ענכלעגדער אוישג בוים לא:ערן. וו עש די ארציקע באפעלקערונג מרעש שארך־ ארוב קענן ר• נייע דיאזאנישע טעטאר; פ" ענגלאזר אנימיוגדיק אז טיבן אר״גברעננע; פון "ד; אץ ניקונג טיט ד עם גריבי&ן פלטערלאגד. ציפ ערן ביזן 16־םן י. ה. רעגירם פזן לזענעצישע פרינצן כיי פץ יא־ 1571 ביון יאר 1878 ארונטערפאלן אונטער דע• טערקישער טפשלה. אין •אי 1878 נ״ש ציפערן איבער אזיף דער פרירגס קאנפע־ רענץ אין בערלין אונטערן ענגלישן מאנדאם. א גדמסע ראל האם דא אמך נעשפילט דער דא־ פאלסדיקער "לישעי פרעסיער פזץ עגגלאגד בניטן דיזראעל* (לארד ביקאנספעלח. מעלכער פארפ״דיקנדיק די טערקישע אינפערעטן קעגן חסלאנד האם צלם סזף פזן דעד אזיבגדערטאג־ טער פרירנם קאנפערענץ באקאנט נעטאבט. או טערק" האם אפנעגעב! ראש א נרול ציפערן צו עגגלאגד. עם אי! פאקע ראן אשך נעטזרטלש נעמארן מעץ "פ8רעםע־״טן עננלישן ל־יב" און אי; רעד פראנצמזשער פרעשע איו אפך גערעדש נעזזאדן ילעגן דעם. אז עכגלאנד איז דזדן פער־ קי׳ אינטערגעקייפם נעווארן. בדי צו האלט! טיט איר ב" דער בערליגער פרידנט־קאנפערענץ. אבער די פלזבזת ז״געך גענליב; כ" ז״ערע רייך אץ ענגלאנר איו נעבליבן ביי ציפערן מאש האם שמן ראן נעשפילם א מיכטיקע יאל פארן פאר־ ט״דיקן ד?= סזע־ן־קאנאל. אבע־. מען עמלאגד דעראבערט אין 4 יאר ארום עניפם; פארלירם זי דעט איגטערעם צו בייען פעשפונגען אין ציפערן, איעש בעת; צזריקציען דאש סיליטער פון עניפטן. דוערם ווידער אקביעל דאס באפעשטיקן ציפערן. אין •אר 1925 ווערם ציפערן אנטגילטיק פרא- קלאם־רש. אלש עעלישע קאלאייע. דער באפעל־ קערונג ווערט גענעבן לאקאלע אוישאנאשיע. דער געזעצנעבערישעי ארגאן רער לעגים־ לאבי״ער יאט, אי! באששאגען פון 8! ש־ם:לי־ דעי. פון מעלבע S וייגע; געווע־ נריכי. 3 סערקן אין 6 פלענן נאששיטש ומער, פון ענגליש■ בע־גאשא־ זזעלניער האם א-ך גע ר,אט די מע־ —3-^ צ י פ ע ר ן ואיגפארטאציע) אמך צו סיריע אץ ארץ־ישראל. 230 טייל טיילט אפ ראש איגדו ל פין עגיפטן אין סועץ־קאנאל. אווי ארום שטעלט פאר טיט זיך ציפערן א שליסל צו אשך טירן און האש שמן פון לאננ-געשפילט א מיבטיקע. היסטארישע ראל. ציפערן א ו נאך נאקאנש פין די ביבלישע צ״טי. הישטאריקער באהייפבן. אז דאים האבן געלעבט די כתיש, מאש מערן דערטאנט אין חומש. אין שלטת הבלכים צייטן איו ציפערן גע־ מען א וייכטיקער הא פך פאר יירישע מאנרלש־ שיפן. עש איו נאקאנט אין רער אלטער חעכריי־ אישער ליטעראשור טיטן נאשען קפריסין. או־ך• ציפערן זייגען תל געזוען אלע לאגד־ ומרמשאפטלעכע נעועצן פון א־י, ווי צ״ב מעשרות, שטיטית, •ובלות אא״וו. ראש צ״נט אמך. דער ארגאנישער פארביגדדנג פין ציפעין מים א י. אין ערשטן יייה פון אונדוער צ״ם־רעכענונג האם זיך אמף ציפערך שמן געפונען א גרוישע, יידשע קהילה. ציל־בן באש־יליקן זיך אץ קאסף קעגן די רממער, איו פאר יידן, נאכן אונמער־ דריקן דעס אויפששאנד דורך די ררמער. פאר־ כאטן געווארן דאב א־י־גקימע; איי.פן איניזל. אבער אין אגריויב פץ 7־םן י־ה זעען פר שמן מידער א גרוישע י־דישע באפעלקערונג. אין 12 י. געפינם דער באר־מביער "די־ שיער רייונ^ער בגטין פין טאלערא אויפן אינדזל ציפעין א נרוישע ייר־טע באפעלקע־וגג און-ער באשרייבש מיער מערקמידר-ק; א־פ; פי; האלם! שבת פון שבת פרי ביו זונביק פרי. ראש איו די ציים. מען דאב איניזל נעפינם ז־ך אונשער דער הערשאפם פז; איאבישע קא־ ליפן פו, 7־טן ביו 12־םן י. ה. דאן •וערם עם דאב אינדזל ציפעין, מעלכעס האט זיך לאנגע יארן געפונען אין שאטן. זועם רובם מך זוידער א־בערלעבן א פעריאר פון ערע און גרמסקיים. אוי ף איש וייגע! נער־בבעט די בליקן גישש נאר פון די בריטישע שטראפענן. נאר אמך פון פילע אנדערע לענדער. שיריע און לבנון היטן א״פעחיכטיק אפ די באקוטענע נישט לאנג אוטאפהענגיקייט. ארץ־ ישראל איו אין פ״ער, עגיפמן פארערט דעם אנטגילטיקן ארוישפירן פון די בריט־שע קרעפטן. און נאר ציפערן פארבל״בם, אלש פעבשע אץ פאהעלטנשטעש־ק רואיקע שטיאטעגישע פעסטוגג אין רער מזרת ריקער טייל פון טיסלעגריש; ים. אמת. אשך באהמפשן, אז אין יארהיגדערם פון אשאם־קראפט האבן די איואל־רטע א־נרזל־ באועש פארלארן זייער בארייטינג או; או נרוים־ בריטאגיע רארף איננאנצן אמעקגיין פץ ם־טל־ לענדישן ים. איבערטראננדיק דעש צענטער פון איר אימפערישער פארטיידיקוגגש־שיםשעם אמך. א צמייטן מער זיבע־ן ארש. נאר דערוו״ל זיינען ראש גאר השערות פון פעשיטיסטן. ציפערן נעסט ארוב א שבח פון 9300 ק״ט 2 או; איו באפעלקערט פון קרוב 350 טויזגם אייג־ ממגער. די מערד,"ם פץ רער באפעלקערוגג איז א נריכישע. ארוב ״;° 80 פארגעטט זיך טיט לאנדומרטשאפש. הביאה אץ ומין זיינען ד־ פשאנרארד איו'ו״'ער א נירעריקער. רער ארבעטש־ לוי. איי קליין. כמעט א העלפש פו; רער בא- פעדקערונג מיגע׳ אנאלפאבעש.