Undzer Worṭ · 1946-09-24 · 26 (24.9.1946) · p. Seite 5

UlNSTlk. 24. SKPTBMBER 1940 LJ 1 S> I I 1^1 I J ISN - דאס יאר. תס״ו אין רער יידיפמר בעטיכטע»=ער=6ק פ ו י ל ן פאר ך יידן אץ פיל! אי! דיאט יאר תשייו נעמען א •ארי פון בשדרדיקע רדיפות אין פאג־ ר{!טען.!־{}רם איו '■דיש לקבן געווען הפקר מעי־ ווי אין אלע אנדערע אייראיפעאישע לענדער ווו די נאצים האבן א״נעמארצלם דעם אנסיסעפיטתם. טראץ רעם, מאם די פדלישע רענירץנ אי! קענן יעממעדער ראסן ריסקרים־נאציע תאם א באדייטנ־ דער מייל פאליאקן אונטערנעהעצב הרך דער אגיפאציע פון רעאקצי^נערע ארגאניואציעש. נע־ שטיצט דורך פדלישע פאשיסטישע ארגאניזאציעם אין אויסלאנד און דערסופיקם דורך די קאצוילע , נייטטלעכע, פארנעזעצט דיער פאגראם פעפיקיים. במשך בון יאר ויינען פארנעקופען מערערע פא־ •גראפען אין פארשידענע.שטעט. ווו שויינען נע־ פאלן טותגטער יידיש ע קרשנות. דער יידישער קבוץ אין פוילן, וועלבער האש ויך 'אי; פארנאג־ גענעם יאר פארנרעסערט טיט ארוס סס».»» דעפארטירטע פון ראטנפארכאנד אי! געווען גע־ צוויגנען אוץ* אלע מעגלעכע אופנים צ•!וכן א א זזעי, וו* שנעלער צו פארלאץ פוילן, דער גועססער מייל שטראפט אין דער אטעריקאנער זאנע פון ד״טשלאנד, כד פונראגען צו קוטע; קיץ א״י• אמך פילט!־ך א שטארקער אנטיסעם־טתם אין אוננארן, רומעניע און סלאמאקיי אץ אוג־ נארן אי! במשך פון יאר פארגעקומען א היבשע צאל אנפאלן און פיזגראטען אויף יידן, אויך אין מלאוואקיע קוטען פ{!ר ysstj פאגראטען. דו! ס האט נאך אן איבריק מאל בעוויון, אז פאר די "דן איו ליידער אץ א״ראפע קיין ארם נישטא און ויי טוזן האבן זייער איינעגע היים, ווו ויי וועלן קענען- קאנטינזאירן זייער עקזיהטענץ. דער אנט־טעט־טיזם איו נעוואר; שמארק פארשפרייט נישט נאר אי־ראפע, ער פילם דך אויך אין די לענדער מעבר לים, ווי אין די צפון און דרום אמעריקאנישע לענרער. ארנענמעע. קא־ אן אדסנאם בילוץ בלויו די צפון א״רא־ פייאישע לענדער, וועלכע האבן זיך אדטגעצי־כנט בשעת דער טלוזטה טיט ז״ער העבסט מענטש־ לעכער באציונג צו יידן. נישש ארונטערפאלנריק אונמערן היטלעריסט־שן א־יגפלום אוןאויך א צט ודיון ויי ארזים פיל פארשטענדעניש פאר דער "וישער נדם ארייגלאזנדיק און העלפנדיק ׳ידי־ שע פליטים. אלאעטענסיווע ארבעט האט אץ פארנאג־ נענעם יאר געפירם דער "ד־שער וועלט קאננרעם צוזאמען טיט אגדערע יירישע ארגאגיזאציעם שטייענריק אדן- דער מאך -פון די יידשע רע:מ אין אלע לענדער. ער האט דך געוועהרעט סרט אנטשפרעכגדע טעמאראנרוטכ צו די אעטערנא־ דיאנאלע אינסטאנק ווי די ארגאניזאציע פון די פארייניקטע נאציעם און די פאר׳!ער קאנפערענץ!!ענן ווידערנוטמאכונג פאר יידן, אוטקערן די י־דישע פארטעגנם מאם האבן גישט קיץ יורשים אין דייטשלאנר אזן אנדערע אקופאציע לענדער, בדי טיט די דאדקע ט־מלען צו פינאנסירן און אונטערשמיצן דעם ״!־ישן אויפבוי אי; א״י, דאם ארייגשטעלן קלויזולן זועק שדן פון די רעכם פון דער "דישער טערער־ייט אין די שלום אפטאכן טיט די פארבינדעטע פון ה־טלער ד״טשלאנד, און פיל אנדערע אקציעפאדפןאעטערנאציאנאלן פארום. די דאדקע באפיעגע; האבן אין א נרויטן טייל געבראכט די געווונסשענע רעזולמאמן. אווי האבן א גאגצע ויי לענרער ארדסנעגעבן געזעצן!וענן אופקעדן די "וישע פארטעננם. די ערשטע מלונות וואס האבן דאש נעטאן ויינען נעווען נריכנלאנד און בולגאריע. אהוץ טאטעריעלע ר,׳לן- פאר דער שארית הפליטה האש דקר ־ירישער וזעלט. קאנגרעס אויך געזארגט פאר איר גייסט־קן צושטאנד. אין אפריל אי! נעקוטען קיץ דייטשלאנד די קולטור דעלעגאציע פינס "ריש ן וועלט קאנ־ נרעש אין די פערואנען פון ה. לייוזיק, יי-אפרת און דער דננערץ שעווער לאואראוו. זייער שווע־ רע אדפגאבע צו ביעננע; א טרייסט ווארט די נידערנעשלאנענע בר־דער האבן!״ דך נאמים אויסצופילן נשלטות באזוכנדיק דעם גרעפטן טייל "דישע לאנערן, ווי די האבן אייננעארדנט בא־ געגעגישן טיט די יידן. רעל דאזיקער באווך האט פיל געגעבן דער ש־־ה און האט באר״כערט די באווכער אין זייערע באנריפן ווענן אונח. זיי האבן געהאט די מעגלעכק״ט צו רערקענען די פסיכאלאגיע, שטיטונג און ארט דענקען פון דער שייר, און יעצם נענן ויי דאש איבער דער בריי־ מער יידישער עפנט׳׳עכקייט אין אפעריקע. אטח, דאם פארגאננענע יאר האט נישט נעבראכט קיין שום קאנקרעטע ל״זונג פאר די רעשטלעך פץ חורבן, אבער עם האט איבערציינט א! די "רישע טאטן בארצן נאך אץ דך. טרא ץ די אלע אונמעררריקונגען פיל פאטעגציאלע עבעלגיע און ראם ניט א גאראנטיע, אז!״ וועלן דעם קאשף פאר דיערע טענטשן־רעבט רערפירן ביון טוף. פארשריבן טיט גאלדענע אותיות אין דער "דישער געשיכטע. ראטעווענריק טויזנטער פון פארניכטונג, שיין נאך רער באפרייאונג. נישלעכוו״ו האבן די "דן אנגעהויבן צוריק קוטע; צו זייערע כוחות, און דאן אי! נעקוטען צום או־שדרוק זייער שטארקער ווילן, ווי אטניב־ סטן צו פארלאון די ערד, אנגעואפמע טיט בלוט פון ז״ערע נאענסטע, או; אנצוהויין א נ" לעבן אין א״י, די לעבן געבליבענע , "דן האבן אבער א־בערגעלעבט א ששארקע אנסוישונג. ווי א חלום אי! סארשווונדן זייער טרוים, אז די וועלם וועט איינזען איר טויזנט־יעריקע עוולה לנכי יידן און זועט זיי דערמעגלעבןבויע; פאר זיך־או איי־ נענע נעסט. ליידער האט נאך קיינמאל נישט האימא־ גיוירם איטפעריאליום טיט באפרייאונגס איד״ען, •ושר און הוסאגיזם די קאפיטאליטטיש־איטפער־ יאליסטישע וזעלט אי! געבלינן טויב צום גהיסן וו" נעשר" פוגם יידיש; פאלק, און די שארית הפליטה האט איינגעזען, אז ד טוו אליץ אנהויבן דעם שמארקסט! געראננל פאר איר עקויסטענץ י און רעכט. טרא ץ די הזנדעימפאכיק שווערע בא־ ד־נגונגען, אין וועלכע די רעשטלעך יידן געפו־ נען דך, מער הי אלע אנדערע פארפאמטע נאציעם האבן די דאך ארויסגעוויזן א שטארקן לעבנסילוסש, ניט פארלירנדיק אויך אוץ- ווייטער דעם גלוינן אץ!ייעד נערעכטער!אך. די קאצעט יוננט האט פיט אן אויסערגעוויינלעכן ענטודאזם נעשטרעבט צו!״ער ציל א״י, ניט אפהאלטנדיק זיך פארק״ןשוטשוועריק״טן. ד* »ויפן ארט נעבליבענע האבן דן ענער* גיש גענומען ארייגנעמען אין נעודסע ראטען דאש צייטוו״ליקע דא זיין, קאנצענמרירן און א בער־ נדופירן די בוהות, גרייט צו זיין צום וו״טערדיקן קאמף. סוף יאנואר איי פארנעקוטען רער קאנגרעס פון די באפר״טע יידן אץ ד״משלאנד. דער קאנ־ נרעש תאט געבראכש צום אויטררוק אונדזער "זשאקיז" צו רער וועלם, פאר איר מדבק״ט צו די יידישע באדערפנ״סן און נערעכטע פאדערוננען און דעקלארירט די אנפשלאסגק״ט פון דער שא־ רית־הפליטה.’טראץ אלע שטערונגען צו קוטען קיץ ארץ ישראל. נאך פיל טי און שווערער .אד־ בעם איו געלוננען דער אויסנעוויילטער יידישער קערפערשאפט צו פארלייכטערן און פארם־רן דאש לעב; אין די לאגערן אויף אלע געביטן. א־ר אר־ בעט איו געקרויגט געווארן טיט רער לענאליוא־ ציע פון דער קערפערשאפט חרך דער טיליטער נאך איץ יאר פון שווערע פיץ און רדיפות אי! אפנעגאנגען אין דער גחישער אומענדלעב־ ק״ט פין "דישע צרות.די שווערע י־דישע לאגע אין יאר חש״ו איו אין גרעסמן טייל א פועל ייצא און א המשך פון ר׳ מחיעריקע 6 מיחסה יאר; און פון די טיפע ווארצלען, וואס רער נא¬ ציזם האש געיאץ נאךויך, די אויפטערקיאמק״ט פון דער גאנצער יידישער וועלט אי! אין פארי גאננענעם יאר געווען קאנצענמרירט ארים די רעשפלעך לענן נעבליבענע יידן אין אייראפע. ד* שטארקפטע זארג פאר; נורל פון דער שארית הפליטה האט ארוישנעידזן דער נרעסטער "¬י¬ שער קבוץ אץ רער »על® אמעריקע אץ דעי א״י ישוב. די אמעריקאנער יידן וועלכע האבן דירעקט נישט געלימן פון דער מלחפה און פון דער היט־ לעריסט־שער אויסראפונג, האבן באטראכט פאר זייער הייליקן הוב צו העלפן!ייערע ווייגיקע, לעבן נעבלינענע כרידער אין אייראפע. פץ דער צוו״פער זייט את דאס לעב; פון דער שארית־ הפליטה ענג פארבונק טיטן געראגנל פץ א“׳ ישוב פאר א פר״ע עליה אזן התישבוח,ודיל דער קאמן• גייט אין דער ערשטער ריי פאק ארוישראפעוץ די שארית הפליטה פץ די בלוט לענדעריווו!'־ קענען טער גישט לעבן.' וואם האט געבראבט פיט דך ראם יאד הש״י: שא־ית הפליטה (דייטשלאנד). אנהזיב תש־ו, עטלעבע חרשים נאך דער באפר״אונג פון די דייטשע פארניכטוננם לאנערן זיזנען ד־ לעבצט באדעגונגען פון דער שארית׳ הפליטה אדן- די ערטער ווו די האב; זיך געפו־ נען נאך אלץ געוזע; אוסרערטרעגלעך. פיויש קיאנק, גייטטיק צענראבן, אבער טיט פיל גלויי' בן אין א נייער שענערער צוקונפט האבן נאך אשך פון!״ וועגעסירט צווישן לעבן און טדם. די חילף פון דער אונררא און חשאינט, איו געווען צו שוואך און אוטבאד״טנד לגב• זייערע באדער־ פענישן או; האב; ניט נעקענט לינדערן די נויטן פון די האלב לענעדיקע טענטשן, די ערשמע או־פנאבע פון יי יידישע ארגאניזאציעס, איז נע־ הען, צו שאפן אזעלכע לעבנש־ באדינגונגען, אז די מענטש; וואס זענען ארומנענאגנען ווי די טאטנס,!אלן קענען קוטען צו זייערע נחות און ואלן ארויס פץ דער רעדגנאציע שטימוננ און אפאט־ע אין וועלכער 1״ האבן דך נעפונען. אויף רעם געביט האבן פיל געל״פטעט די טשאפל״נם, נעשיקט פון ריאמעריקאנערברידער אץ.די אי" שליחים. א קאלאמאלן ביוטראג האט נענעיבן די העלדישע "דישע ברינאדע. ויעלבע האם!׳ך כן־אריה אנטליים מיר א שופר לכבוד ראש־השנה אוגטערזזעגנם קושט אפטמאל א.י*פ, אז איין פאשאזשיר ל״ט ג״ם צוו״שן עפעם, ווי למשל. א פלוצים רערפיל איך א רים אין א ז״ט... איך האב טיך אויפגעכאפם, איך עפן אריך. ד• אייגן, עם ווארפט שיך ווי אץ קרחת, אין דואנאן אי!שדן עטוואם ליבטיקער. פאר מ״נע אוינן שטייען צוו" פארשוינע; טיט בערד. נוטע בא־ קאנטע פון לאנער. יוננערטאן, יוננערטאן. אפשר‘האט איר א שופר? פרעגט טיך איינער. וואט? וואט? פרעג איך אים פארווינדערם. וואש ווילס איר? אויף די ויערטער מעקם זיך איין» מיין חבר. א שופר, נו א שופר. זואס פארשטייט איר ולאש דארפט איר אין צוג א עופר? פרענט - עם א־ז תיעט ראש הורש אלול. ווילן טיר דאווענען. האב■ ם־ר פארנעשן טיטצונע־ טען דעם שופר. את אפשר האש איר ב" דך. אנטל״ט סיר אדן- א פאר סינוס. ם־ר קוקן דך ביידע אן אזן זוי-שן ניט פין א ווארט צו זאנן, דער נעלעכטער שט־קט אונח אין האלח. הערט א טעשה. אנטלייט אים א שופר. טער וויל ער גארנים. איר שטעלט אייך פאר א שט״גער א בילד. א קופע פול טיט פאשאזשירן פון פארש״דענע גאציאנאלימעטן, נעטם פלוצים א "ד אריים א ■ארן אץ צעטראטבעט דך, - קענט איר אייך אזעלבעם פארשטעלן. ג״ט דערג״לט די פאשא־ ושירן. א1 אינרערהייך אין היטל שטייס רער קטגור און טיס דעם טרוט״ם פונט האדן פאר־ טר״נט מען אים. ה״נט פארשט״ט איר שדן פוגויאנען שלום עליכם האט געשעפט זיין הומאר. זיינע לעבע־ ריקע וויצן. איך פרמו פיר מאכן א פארגל״ך צווישן טיין הלום און רעם ייד, את סיר באלר קלאר געווארן די טעשת. אז א פנים דער ייד סים רער שווארצער בארד האם דערפילט ח סבנה פונט קטגורים רערע. און זוכם א שופר צי פאדטיייבן און צו פארהילכן רעט אמת נעבעך. נרילאנטן שוחר־ם מי׳יניקער פון sn קאראט קזטען אויך נישם אין באטראכט אא־וו. אא״וו. ערגער אי! ביי א צעטל פון א קאטיטע־ טשיק,א כלל־טוער, קהלים פארוארגער, ביי רער חברה זעם איר בל״ב; זיי שט"; און וו־יסן ניט וואט צו טאן. דאם צעטל בל״כט ריין, נישט "לחיים" און נישט "למות". דער פארס״דיקער פראטעסמירט. סטייטש, ז" קענען אדך דעק; די מימע, איי נישט טיט ק״ן שט״נער, איו טיט פאפיראסן און טיט שא־ דער קטגור נעמט דאם ווארט. א שווארצער ווי קמל מיש ברעגענריקע אמנן... - הערט רבותי! פיט מאש פארא רעכם האט איר געחחטט "לחיים" די הענדלער, די ספעקולאגטן ודל איך מישן! צי זעם איר רען ניט, אז די באשמוצן ראם "ד־שע פאלק זייגען דען נים פול די טורמעם מים שווארץ הענדלער. פארוואם פרענט איר ניט. וו• אזוי האבן זיי בא־ קוסען ראם נעלם, עש את ראך א שאגר פאר די אומות העולם. און וזאב את דאס פארא צערמלען די פרו־ טע "רן הא? צו זעם איר דען ניט. אז אונמער דיער פרוטקייט לינט כאחאלטן שווינדל און גנבה? מער ז״נען דיערע שליחי־צבור? אפיקור¬ סים, גענאלטע בערד, סריפניאקעס. מאם? אין היטל אי! או־ך א נלאף? א שמינדל, אןאפערע, ביי אייך אי! אדךרא פראטעקציעם? איך פאדער פאר די פאישוינען "לטותיי!..,. שווארצע •כסארעם פארציען זיך אדף דעם היטל. רער רבעו של עולם. דער פרעיעם חייסט עם. נעטט רעם דגל און ׳ויל שוין א־נערשטעמפ־ לען, ד־ פארס״ריקער לאזן אראפ ד• קעפ. עם באפם מין אן א ציטער. פליצים הערט טען א שאל פון א שופר. רער גאנצער פטלית של מעלה ניט א ציטער. רער קטטר מערס נעלם, ח סיטואציע את א געראטעוועטע. - איר דים א לעבעדיקער צי א פויטער? פרענט ער שדן שמרעג. וויי את טיר, טענלעך אז איך בין שדן מדט. ווע! בין איך געשטארבן נעדענק איך אבער ניט. -איך בין א לענעדיקער! ענטפער איך אים גלייך. - א לעבעדיקער?! טא ג״טושע צו אלדע שמארצע יאר. צו ח לענעדיקע. וואס טום מען אבער? איך כין דאך שדן דא. מילט דך דאך זיין, פלוצים האב איך דערזען א באקאנמן אזן ער האט שיך טאקע אר״נגעפירט דורך א ה־נ־ טערששער טיר, - דו הערשט? זאלסט העדן. זעו. און שודינ!,.זאגט ער פיר אן. מאם איך האב דארט נעזען מילט איר וויסן? איר ואלט בעטער נארגים פרענן דאם זעלכע מאס דא: א באלאנאן, אגעפילרער, מען לויפם. טען סדייט. בערג טיט פאפירן. פאר®"־ דענע דאקוטענטן, דער כובהאלטער נישטערט צודש; די פאפירן, זוכט ל״גט צונויף אץ שטעלט צוזאמען דעם יערלעבן בילאנם. און לדט דעם ל״גטדער פארייצודער א דנל "לח״ם" אדער״לטות׳־ א סך פאפירן מערן פארביטן, א סך ווערן פאדלזירן, צעשראשן פיט די פיס. ט״נט איר אוואדא׳, א! נ״ם ליען דעט דגל שראכט מען א סך, צו ער אי! אן ערלעכער כשרער ייר צו נ״ן? האט איר א מעות. ארימעלייט קיטען בבלל נישט אין בא־ טראבט, .אץ אז עם קוטט אעטער א צעטל טיט א סך ציפערן «ודיל רארט איו אגנעשריבן מ־פל יערער איינער מאכט געשעפטן און וואשערען האט טען דק ־ארץ דע־פאר און דער פארזי־ צנדער לי־נט באלד דעם נרדסן דנל "לת״ם". עש קומט אבער אן אריטאן. א לא־יצלח את שדן, אז $ך אין ודי צו אים. שעשערל ארף א פאר מעוט, מען קען ב" אייך בעטן א צינארעמל, א שוועבעלע. אדער־יגאר ווען עש מרעם אויפן ־ארצן און אץ דרויסן את טריב אץ איר פארט לאנגואם. כעטן ביי ■ענעם א ציי־ טונג אויך• חרבצולעזן. נאר, א! א שופר איו א זאך מאס טען קען עש ל״ען ביי א״נעם פון די פאסאזשירן א־ן מא־ גאן, האב איך קיינסאל ניט געוווסט, אץ עם מאלט סיר ק״נמאל אדפן נעדאנק ניט נעקוטען, צו טראבטן מעגן דעם, מען איך פאר ניט יענע מאך צופעליק פון ב. קיץ מיננען. און איבערצ״ג דך ניט אליץ אין דער מעשה שהיה. אלוא איך מעל עס אייך אינעגגעבן ווארט אין מארם. 5 אזייגער פארטאג עם את נאך נוט פינצ־ טער. עם שט״ט מיין צ,ינ אוץ- דער נירענבערנער פפאגציע, שיפער באזעצט פץ פאסאוש־רן אין אין דרויסן טריפט א דראבנער רעגנדל. עס פילט זיך שיץ רער הארבסט, די ימים נוראים שעג דערנעג־ איך טיט מיין באקאנט; יעקב פישער (אן ארטיסט; ליגן פיר אויסנעצויגן אזיף 2 אנטקעגנ־ איבערריקע בענק און באפן א דרעטל. מעלנדיק דערשלאפן רעם דעפיציט פון דער ניט אויסנע־ שלאפענער נאשם. נא ך א לאנגן דר״ען דך אדף דער הארמער באנק, זעק איך איין אין א מיפן שלאן-... אץ אט חלוסט זיך פיר וו־ איך שסיי ■יי דעי טיר פון בית חן של פעלה און בעט טיך טען זאל שיך אריינלאון. איך מיל וען מי מען שר״נט די קודטלעך. "מער דים איר יוננערמאן? פרענט פיך איעער ב" דער סיר מים א צעפוילטע נאז. -איך? איך גץ א זשורנאלישט אץ מיל אר״ננ״ן און באשר״בן וואט מוט רך רארט.