Undzer Worṭ · 1946-09-16 · 25 (16.9.1946) · p. Seite 7

1E.MDE.U 10*־ל < י "י‘' 25 נוטע רן "אוכדוער ווארט“ "«•ר" וועלן זיין ד־ זיגער, וועלן ם־ר אונחער לאגד באקומען אגערקענט פון דער גאגצער צימיליזירמער - דעמאקראטישער מעלט. עם איו אנטשסאנע! - אינטערן דרוק פון דער נויטווענדיקיים - דער געדאנק וועגן 'שאפ, אראיאן קאם־טעט אין פראנקען. זייענדיק ווייט פון צענפער. האבן פיר איינגעזען. או לטינת אונדזער זאך, פוזן אוגדזערע אנגעמייטאקטע לעבנם - פראבלעסען חרכן נאנצן ראעזן צענפראליוירט ווערן און קומען צום אויסדרוק אין געדרוקטן ווארם. דאם אלץ האם אונח געגעבן דעם שפייט צו לאזן העדן "אוגדו/ר ווארט״ אין דער פעגלעכםטער פאלקס - שפדאן אזן צזגעננלענסטער פארם, ארוס־ פאסגדיק - אין די ראטע; פון אונדוערע טענלעבקייסן - די מיכסיקסמע געבאסן און פראג! פין אונדזער גלות - לעבן. געבנדיק אייגגייטיק א קלאר בילד איבעד רעט רומפולן העלדישן קאמפס - וועג פון אונדזערע ברירער אין ארץ ישראל און באם•־ ענדיק צו דערפילן בשליפות אוגחער אויפגאבע. נעוויינלעד, אין נארטאלע דייטן, אץ נארפאלע לעבנם באדינגובנען, ווען א צייטונג רערנרייכט אירן א יוביל», זוינטש פען זיך זוכה זיין צו פארצווייפאבן אדער פארדדייפאב^ די צא ל ארויסגעגעבענע גומערן, - אפהעעיק פון וגעפענט אפעטיטן. פיר ווינטשן אלע •שארית ־פליטה ציימוגגען דא אין דייטשלאנד און די אנדערע צייטשריפטן אין די א־בעריקע נלות־ן, אז פיר זאלן אלע אין א־ינעם קענען וזי אפשנעלסמן פארענדיקן אונחער מימייה אין גלות אין בטהירה בימינו, קוטען אין באפריימן לאגד פון אוגחערע אבות.-קיץ ארץ־ישראל. ג א ל ד ז א ם ד. "אונרזער וואד12 שמיץ אויף דער געהעריקער הויך. איך וויגטש אייך א דערפאלגרייכע אר־עם, און א שנעלע פארענדיקונג אויף רעד גלותריקער ערד. פארזיצנרער פון דער הכת. ציוג. אחידה, גליל פראנקן, באטבערט צום 25־טן נומער פון עם איז איבערהויפט שוועד אפצושאצן די גרויסע באדייפונג פון אזא אזטערמידלענער אר־ בעט, ווי עם איז ראם ארויסגעבן א צייטונג אין אזעלכע באדיננוננען ווי פיר האבן דא. אין אגנליק פון רעד ביזאיצטיקער לייפטונג דורך די ח י ח 1 סיפארבעטער, דריקן פיר אויס די האפענונג, אז אייך אמף זוייטער וועם איר "אלנדז^ר ננעדרוקמו לוא ר ט האבן פיר געלאוט פאר רעד עפנטלעכקייט מיס 25 וואכן צור־ק. פארשידעגע זיינען די סיבות, וואט האבן אוגדו באווויגן ארויסנעבן אונחער באשיידענע צייטוגג און דערהו־פט, דערפילגייק דעם שווערן לאסט פון אוג־ ארגיסקומעגדיק פון דער היטלער־סטישער פארשקלאפונג פאתוארלאזמע, < »fc« ׳ ־ ד>.)י־ *®«äsr _ ־עדאקציע. ארגרניס״ראג-ק און סעכניטער פעדגאנאי &ון .אוגר!? פארפאטערטע אץ דערשראקענע,־ האבן פיט זיך באטראכט פאר באפרייטע. וואט וועל; געג־טן פץ אלע פר״ה״טן נזיע אלע פעלקער ציגלייך. א מין ,פעבדות להרות" אץ קענען רערגרייבן צו דער איינענער ה־יב. ם־ד ־אכן לכתחילה, פארווילרעטע. נישט געטראכט פון קיין קולטירע־ לער שפייז, סיר האבן קידם כל געווכט צו ווערן פיזיש אץ גייספיק סיס פענסשן נלייך. און ויען פיר האבן - מער־ווי־ניקער - כאקימען רעם .צלם אלוהים" און קיץ ניבע דערלייוונג פץ אמרזער "חרות" האבן פיר נישט צעזען פאר ויך, האם ויך אנגעהויבן וועלן פארשטיין פאיוואס?,. דאן האבן טיר ויך נעטראכט, ויען פיר וועלן ויין "מענםשן פרייע" קענען פיר זיך דערלויבן נישט צו שטיק! אין זיך, נאר לאון העדן פאר דעי וועלט " א ו נד ז ע ר ווארט", וועלכעם ואל אויסדריקן אמחער פראטעסט. אונחער צער; וואט פיר רארפן זיך געפינען פנים אל פנים טיט אונרזער פארג־כטער און טרעטן אויף דער טריפהיגער ערד, וועמענם ■עדעם ברעקעלע איו דורכנעואפט פיט רעם בלוט פון׳אוצרוערע אייגענע, פון אינדוערע קתשים. ארויבקופענדיק אויף דער .פריי" און באקוסענדיק א וועלבן ם־איז פעגלעכן מענטשלעכן אויסזען, האבן פיר דערפילט ראם פוסטקייט' ארום זיך, דאס פעלן פון אונדזערע איינענע, דאם פעלן אויך פון רעם נחמי, נחמי עמי. , . פיר האבן דערפילט, אז פיר זיינען בלינד און האבן א שוואבע ידיעה. אדער איבעהויפט קיץ• באנר־ף ניישם. וואט עט מוט זיך אויף דער וועלט און וואט עם דענקם די וועלם איבער אוגדו. וועגן אונח. N פיר האבן נאך שטארקער דערפילט דעם דראצג נאך אן איינענער הייט און ראם דוקא, אונדזער היטטאריש לאנר-ארץ ישראל. און סיר וייגע! זי- כעד געווען, (איו־ האבן פיר געחלופט, ליגנדיק אין די בונקערם אזן וועלדער!) אז ווען קויפט, קויפט, קונים... פון דעם קלייפל הייסט עם אח א נאגץ אנש־ טענדיקער, ראסקאשנער יוננעויפאן. באר רערט ניט הויך איך בעט אייך ווייל ער קען אוגטערתערן און אייך דערלאננען א כ־מאל איבער די זשעב־ רעם באקומט איר באלד א תיקון. אויף דעם נעשעפם אין ווינקל נעבן קליי־ דער טאגאוין פרעגט איר? ראם איו נישט קיץ נעשעפם דאם זיינען קאפבאטאנטן, סאלדאטן, גז סאלדאטן, וואט קוקט איר פיר אן? . . . און וואט איז דער געלעכמער ביי אייך?׳, . . וואט? וואט זאגט איר? אויבי דאם ז־ינען טאלראטן, זייט איר געגעראל? ...איך בעם אייך פאכט נ־שט חוזק פעטער האלם אייך קארעקט ורעל איך אייך אלעס וויי![ אז ניט... ואגם פיר איך בעט אייך רופט זיך צו פיר 0״j שליטולריקער באגל־יטער-סורא האבנדיק פאר די נשמה כאפערם - האלם ער זיךאן פעסמער אץ פיר. פארוואס האט איר אדסגעטיסן אט יענעם שילרל? דארט טוו ראך אויך זיין עפעם א גע- איר מיינם אם יענעם "•עוויש־קאם־םע“? אט, אט, יעגעט מיץ איך טאקע .. . איך האב ראך אייך געבעפץ אז איר זאלם נים אופעטום אריינשטופן די גאז; און נים אלעם פוזם איר וויטן. דארט האט מען ניט צו מאן פיט ק־ין גשפות-דאט איו נאר עפעם אנרערש. אויב אוו■ וזיל איך ראך באקע וויסן, פו- טשעם ער פיר. אויב איר ווילט ניט זאנן איו א טיטן אז איר זייט פיט זיי א שותף. הערנדיק אזעלכע דיבורים האב איך אים געמוזט זאגן באמש עפעס. הערט זשע דאם גע- שעפם הייסט .חסד של אמת" אלעס זואם קומט אהץ אריץ ווערט באנראכן. האט א*ר,פערשטאנען? יא. יא, האלט זיך פיין באגלייטער ביים שטערן א וווילער פארק. נישקשה פון א באזא־ רטשיק, אדורבצוקופען די אלע האלעם און בלייבן טיט דער א־ינענער נשטה - דארף מען בענטשן נופל. .אמנעסטן נעפעלט פיר. זאגם ער, דאס לעצסע נעשעפט האם איד האט מזרא צו רעוץ זוענן רעם, דער ב־ת־עזלם וואט איר ואנט. איר זעט 'אנטקענך איבער א פלאץ ווו .קינדער שפיל ן ז־ך, דארט זוז די רויטע סויערן? אט רארט זיינען אמאל געשטאנען -פליקט פערד און ד-יינט וווינען דארט אברהם אנינות קינדער, אט דארט זיינען טאקע ד• קלייטן, קוקט אייך צו אט זעם איר אן אפענע טיר, און אי־ בער רער טיר זעם איר א שילד דארטן י איו אויפגעטאלן א קראנץ פיט א מנן־חד און א ליליע, עם איו אויפנעשריבן ,השוטר־הצעיר“ דאט איז אן אלטע פירטע. עם זיינען געקיטען סוחרים פון קארפאטן רוטלאנד און ערשט גישט לאנג געעפגט די פיליע. . די שכנותדיקע טיר דאס איז שוין א צווייט נעשעפט, איר זעט רארט אויסגעטאלן א סגורה טיטן אויפשריפט בית״ר. אין ,דעם קלייט האבן אויסגעפעלט תקוגם. איז קענם איר דערווייל דארט קויפך קעפלעך קרויט, אוגערקעם, קאר־ טאפלעם און פון שאו—רקות, די 2 שכנים זיינען זיך שונאים פלאם פייער. די דריטע פיר דערנעבן איז ריין בלוי גע־ מאלן טיט א ווייס בלויען פגן־תד, ראם נעשעפט הי־סם פיזרתי, אזו• וזי די ערשטע 2 זייטן זי־נען פייער אזויפארשטייט איר פיר איז דאט וואסער, איר פארשםייט? וואטערריק אביטל . . . יעצם קוקט ווייטער א ביסל רעכטם זעט איר א שווארץ שילדל פיט גאלדענע אותיות "הפץ־היים־ דאם געשעפט ועט איר איז שוץ אביטל דאם־ק... איר קענט דארטן געפינען רעם אפתן "חפץ." בי* א 25 פיידלעך אמתדיקע כשח־,, ערליכע, צניעוחד־קע האבן שוין רארט געפונען א ת־קץ, איך בין אליין נעווען דערביי• איר פרעגיט צו דער אויפשריפט אויף גו־ש געק ם,יער את אזיך א נעשעפט? פדענש בע־ סער ניט פעטער, דארט אח ערשט ראם ריכטיקע געשעפט מען שטועטט אז מען ניים אחין ווערט מען א גביר. נאר וואט וועלןטיר רעדן פון פרעם־ דע געשעפטן. דאס איז ניט פאר אייך נעדאכט. קוסם ווייטער אין בווייטן הדף ווידער רעכטם זעם איר אן אפגענליאקעוועט שילדל, הנס זעט איר אי, א טי,; פירסע געשאפן געוזארן אין דיימשלאנד.. דער בעל מתקן. דער בעל־הבית (פעליעטאן) די סוחרים שטייען פארזייערעגעשעפמן טיט די הענט פארלייגט אויף הינטן, און אז.עם בא- ווייזט דיך א .נשטה". ווערם לעבעדיק או פן פארק, יערער איינער רייסם די נשטה צו זיך. קויפט ב,י פיר! 'קייפט ביי פיר, קויפט, קויפט, קונים! ביועטבאקוםטזיך: דריי סוחרים אויף צוויי איר לאכט יא איר גלייבט ניט? איר טיינט אוראי אז איך רערצייל אייך הלילה א באבע מעשה? אויב איר ווילט אייך איגערציינן קוסם זייט מוחל טיט פיר וועל איך אייך דורכפירן רעם גאנצן מארק און אזי־ ווייון אלע "נעשעפפן" (איר טו!ט ניט קויפן) מים אלע סוחרים פיט זיי־ ערע סחורות. איך וועל אייך אריינפירן אין די געשעפטן און איר וועט אייך אויפקלייבן פאר אייעד גשמה וואט פאר א תיקון איר יוילט נאר אלי־ן. אפשר האט איר-נישם או־םנערעדט זאל עם זיין - א; עלטער מיידל י׳ קענט איר פאר איר א חתן א1־ך געפינען אין די "געשעפטן־, חתנים פזן פארשיידענע קאליבערן. ארעליניעזן, ארעד א פרייען, אלינקז.אדער א רעכמן, א טיטלפעםיקן. מכל הפינים שהוא וואט?׳! איר האט מורא צו גיין! זייט נישט נאיוו קימט פיט פיט פיר. צו טיד האבן ויי קיץ שליטת ניט, און א;יב איר האם שטאדק מורא טא האלט אייך ע, ב״ סיד אט. אפ_» דא מים דער רעבטער האנט ביי דער רעכטעד פאלע פין מיין מאנפל און פיט דער לעקער האלט אייך ביי א ציצה (אויב איר גלויבט דערין! און האט אין זינען רעם שם המפורש וועט אייך גארניט פאס־רן אם אזוי ז! אט!. אמי אם! ררייסט האם קיין מורא ניט. איר ,עט? ■עבט ,»נען פיר אין א יידיש! ליבע לעוער! איר זאלט ט־ר קיץ פאר־ איבל נים האבן וראם איך הויב שטענדיק אן מים א•משל, ווי להבדיל א מניד, א בעל־דרשן, דאס שטעקט שוין אין סיר אזא שוואכקייט רח" מנה לצלן, נ־שט פאר קיץ •יד־שע קיגדער נעראכט. טען דערציילט אז רער בעל "שם ז. צ. ל. פלענם כתקן זיין נשמות. ווי אזוי האם ער עם געטא: ׳׳ ... ער פלענט קומען אדף אלע גרויפע ירידים, אויף די יארמערק, או; זיך געעפנם א קלייטל. אין דעם קלייטל א־ז נארגישט נעווען. לייד־קע 4 מענם. יי נשמות זועלבע האבן ניט נעהאט קיץ תיקון ד.ה. זיי זיינען ניט צוגעלאזט נעווארן נים אין נן־עדן און נים אין נהינם, פלעגן זיך ארוטי דרייען או־ף ר• ירידים און אויפער רעם צדיק האט זיי קיינער ניט נעוען. ער פלעגט זיי ראן אריינרופן אין זיין קלי־טל און •ערן אייגעם נעבן א תיקץ. עם איי זעלכסט פארשטעגרלעך אז ער איו געווען איינער אויפן יריד, און האט זיין סחורה פארצוקערט. אז דעד בעל־שם איז נפטר געמארן, איז פארששייט זיך רער טסחר אונטערנענאננען. הייגט גי־מ, זייט א חכם, אז עם מעט קופען א צינט, מען יידן נעבעך מעלן מוינען אץ ריימשלאנד אץ מך נים האבן פיט מאם צו באשעפטיקן. ועלן זי' זיך נעסען צום בעל־שסיס מסחר. נאר יניט וי• אמאל. נאר אויף א נא נץ מאדערנעם א,יפן, רזי א שטיינעד, הים אפענע געשעפטן. מים שר־יענד־קע שילדן, רעקלאמעם, כליערליי צוזא׳ געכצץ. טיט איי; ווארט פיט; גאנצן קגאק. און אויב א ייר געמט זיך צי א געשעפט און עם גייט איב-קיין עין־חרע—גום נעמט ז־ך בא לד צו דעם זעלבן געשעפט א צווייטעד, א דרימער און א פערטער, ביז עם מערס א קאנקורעגץ, די סחורה בליינט לינן אוץ- די פאל'צעפ אזן זוערט פארשיפלט.