Undzer Worṭ · 1946-09-16 · 25 (16.9.1946) · p. Seite 6

\*ז ודר 1 1 y י iz f rr FRAJTfK, 13. SEPTEMBER 1946 ארויכטריט פאר די היימלאז־ג פון מיין טאגבוך: א רייזע צו-די יירן אין רי לאגערן א־כד־״ר ערפטער יידן אין גארמיט ראם קינד איז זיינם. טענתיט ער; ער האש עם .אפנעישמד־ט -יאיז דאם מעם אויף אלע שאל. און אם דארף דער מאסע ווירער אנטלויפן פון פזילן, ער קען ניט לעבן דארם. דאם קינד קען ער נים צוריקקריגן - יאנם אים דער עלגד. טרייבם אים וואם וזייפער, פון דער רשעות אח׳ פונים גלם אוועק. און אש איז ער דא .גווישן דער שארית־הפליטח חדשים. חדשים. און אם נעמם אים ווידער ציען צוריק קיין פוילן - .צום קינד. ער פח עש ארויסראסעווען, ער מוז. ער וועם איבערקערן די וועלט. ער וועם - ער ווייס אליין נים וואס. אשי גוריקברענגען זיין קינד. ער דארף האגן דארויף א סך נעלם. ער וועם מוזן אנשפעלן אדוואקאשן, ער וועם מוזן זין* לאת מיטין פוילישן אדאפטירער פון זיין קינד.- ער ויעש — ער וועש - ער וועט.... -א מעשה מענן זיבן הונדערם יידישע פרויען אויף א ברענענדיקער נאצי־שיף. די שיף פלאקערם. די זינן הונדעיש פחיען. אין שוים־ פחד, אויסנעהוננערטע. האלב נאקעטע. ר״פן זיך צו די ארויסנענג, ווארפן זיך איינע אדף די אנדערע. די• פלאפען כאפן ז״ ארוס, און-די פרוי. וזאש דערגיילט די שעשה. זעם דא ביים שיש. זי איז איינע פון די נעציילטע, וואס זייגען געראשעזועם נעווארן דורך א קאפימאן פון א גזוייטער שיך. אירע ליפן ווער; גונויפנעקלעפם. זי קען ניט דערציילן די פרטים פון רער געשעע* ניש-ז׳ בלייבם זיצן שטיל. טישאשאל נים א שאר־ גער ששייבל זיך א רים אראפ פון אירע ליפן - שיר נים א פרייד-אויפגעשריי פון איינער. חעלכע האט זיך ארויסנעראשעוועם פון א שרפה און וואס די זכרונות וועגן די פלאשען פלאקעדן־אדף אין איר שיש א שמענדיק-נייער נליקלעכקיים, וואס זי איז ניט פארברענם נעווארן.- -: אזוי מעשה נאך מעשה, דערגיילוננען פון די קרבנו ת אליין. די קרבנות זיגן אם דא שיט דיר ביים שיש, ח זעסט זייערע פנישער. ת זעסם די גוסערן אויסגעכרענט אויף זייערע הענבג ח פילסט מי עם שריקענען זייערע ליפן ביים דערציילן און ווי סירייסט זיך א סארשטיקם גע־ ודיין חרך זייער חאלז. זיי וזילן דאש נעוויין איינהאלטן, זיי ווילן זיך ניט ארויסווייזן פאר צו-וו״ך. פאר צו-סענ־ טיסענטאל. אבער ניט אלעשאל נעלינבש עם ז". אן אונטער-געמיץ באגליים סיי—ווי יעדעש מארם סעשות ווענן רי ווילדששע איזריותץ פון די נאצים. אז דעד שוח נעסט זיך דיר שפאלס; מען רו הערסט ויי - היינט מער רעדם שמן אויב דו האטש ויי באדארפש אליץ דורכמאכן. שעשית ווענן אייגענע סעגששלעבע שוואבקיישן אין סתירות, ויענן אייגענע חרכפאלן און פארראטן. שעשית אויך מענן קאבךהעלדישקיימן, מענן אויפדמער און לעצשע חאפטנגן. אווי ביו שפעם אין דער נאבט. (יער "שאג" ניו יארק נעקירצם) וו י ל נ ע ווילנע ששאם פון גייסם און תשישות, לאכט יידישלעך פארפראכם; ווו עם שזרשלען פול טיט שידות. שם־לע נעפלען אין דעו־ נאבם. וייכנע ששאם פון בייסט און שפרים, די פארטראבפע חלום ששאם. ווו עש -אבן רורוח פרושע פארהערם פון ניישם און נאש. רעפייין: וזילנע, ווילנע אונהער היימששאם, אונדוער בענקשאפט און באנער. אך ווי אפם עם רופם\יין נאסען, פין שיין אייג אריים א שרעד. מילגער געםלעך,.יוילנער טייכלעך, ווילגער ’בערגלעך, בארג און שאל. עפעש׳נאענם - עפעש בעגקש מך נאך די ציישן פון אשאל. זעפם רעש וועלדל רעש זאקרעסער אין זיין שאשן אייננעהילם. ווו עם האבן. לערער בראמע אוגדוער מישן דורשם נעשטילם. ווילנע האש די ערששע פעדעם פון רעש פרייהייסם סאן נעויעבם און ד• ליבע קינדער אירע מים א שטאלצן ניישם באלעבם. לייוויק נעקענט דארמארטן ביז דער פריערדיקער האם געענדיקט, אפשמאל איבערגעריסן איינער דעם אגדערן און נענזסען דערציילן נא ר זיינם. זיינם איז שוראידינער, טראגישער. אוטגע־ וויינלעכער, באמש אין רער אמתין איז יעדנם דערציילוע נעמען ענלעך כטעם צו דעך דערציי־ •־לונג פון רעם פריערדיקן. איין רשעות האם זיי פאראורזאכם, איין גרויל האם ויי נעשפייזם, איין אנגסט האט זיי פארפייניגם. פאר אונח איו אבער יעדנים דערגיילונג געווען ניי און אושנעודינלעך, און אזוי ווי מיר זיינען געווען די סיבה. מאם האט אלעסען אנ־ גערעגם גו ריירן און גו דערציילן, האם יערער פון די פארואמלטע געוואלט ארזיסריידן פין זיך ראם גאנגע הארץ - יא, ראש גאנגע הארץ, אין סיר זייגען נעזעסן ששיל און אדיינגעזאפם אין זיך אלע גרנילן ביו איבערגעלאדגקייט. ביז די גאגגע שפעסקיים פין דער גאבם האם זיך גוגויפגעקנוילש אין איין קגויל. פיר האבן אבער נים אחיסגעוויזן קיין סיטן פון פידקיים. נעזעם! אייגגעבוינעגע איבער־ן שיש און געהערט- — מעשה מים ג. - ער זיצט שאקע דא ביים שיש, ווי• אמי ער האט אדייםגעראשעוועם זיין נוויי־יאריק יינבעלע פץ קאוונער געמא. אפ־ געראסעוועם אים פון די הענם סין די באפערם, ער האם אייננעשלעפערט דאס קינד פיט א שלאף נעמראנק, ארייננעלייגם דאם קינד אין א רוק־זאק, פארווארפן דעס י זאק אויף דער פליי- גע און אויף א קונציקן אופן דורכגעשמוגלם זיך אין מוסל פון באפעניש חרך דער וואך, וואם ביים נעטא־טויער... דאש קינד איבערגענעבן דערנאך אין די הענם פון א באקאנשן פויער. רער פויער האם געהאלסן ביי זיך דאס קיגד גווי׳ יאר און ראש קינד איז ציגעבונדן נעמארן גום פויער, און אייך דער פויער צום קינד. נאך די גיויי יאר איו נעקוסען די מעג־ לעכקייטן, אז רער טאשע זאל קאנען נעמען ראם קינד ציחק צי זיך, אבער ערשט איגם נעמם זיך פאנאגדערשפילן די דראשע נמישן רעם פמער און ציוישן רעם םאםן מימין קינד. דער פמער-מיל מך ניט שיירן פיט רעם קינד. דער שאטע שמיים א פערנימיפלמער טיט אוישגעשטרעקטע הענט צום יינגעלע. ־און דאס ייננעלע וואקלט זיך אפארלוירנס, א זזיינעג־ ריקם. נוזישן ביידן. ענדלעך קומט רער פויער חרך טיט רעם טאשן. און ראם יינגעלע זאגם שיש ט-ער^י אין - נו, גום, ויי דו פון איצט־אן מיין שאשא. -א מעשה טיט א מוטער (זי זיצט טאקע דא ביים שיש). מאש האש באהאלשן איר איינציק־אפגעראמעמעט טיידעלע אין קופע שסו־ ציקע מעש אין א לאגער. די נאצישע קינדער־ שעררער, צוזאשען טיט זייערע ליטמישע און אזק- ראינישע ארויסהעלפער, האבן אריינגעשמאכן זייערע באיאנעטן אין רעם בארג מעש, א בא- יאנעם האט חרכגעשטאבן דעם קינר־ס א פישל; אבער ראש קינד, ראש טיירעלע, האם נים ארמם־ געלאוט קיין פיפם און איו אווי ארום נעראמע־ זועם געווארן, די מאמע שלעפם אריים ראם קינד סונים בארג מעש און נעפט פארבאנראזשירן ראש דורכגעשטאכענע פיסל. ראש טיידעלע האלם אלץ איין רעם .שארפן וו״טאק אין מך או; פרמוט נאך טרייסטן די םאםע-ז־ זאל נים מיינען._ -מעשה• פון אן אנדער קינד, פון אן עזפהילע־ מאס טאטע־מאמע. אין בהלה ביים אג־ מלויפן פץ די נאצי־מעררער, האבן עס אונטער־ געווארפן אונמער א שוועל פון א פאליאק, כדי ער, אדער עסיצער אן אנדער נים־ייד זאל עש אויפהייבן און ראטעמען. רער פאליאק האם ראש קינר אויפגעהויבן, צוגענוטען אין שטוב צו זיך אין אסנעישםדים עם, י די שאסע פונים קינד מערם נעכאפם אין אמעקגעשלעפט גום אושקום. דער טאבע (אט איז עד דא׳אין דערציילט די מעשה) דריים זיך חרך נסים אחים פון שמם, ער קוטם (נאך ודמלערס טפלה) אויפמכן זיץ קינד, ער נעפיגש עם אוים אבער דעי פאליאק. א רשע, מיל איש ראם קינד נים צוריקגעבן. פון ה. מאם זי' אלע, צזזאסען מים דיר. פארלאנגען גז־ פיל פונים מארם, זאל אויך דאס כיסל, מאם איז נאך דא אין מארם. פארסיגערט זוערן. הילפלאז מערן. נלויג אין רעם אנצינדגד־קן כח פונים יידי־ שן מארם. מאס שאפט קאנטאקם פון מענטש שיט מענטש; גלויב נאך מער אין יידישער קהל- באהעפטונג, אין יידישער ציכזרידיקיים. אין שיר — געקושענע פון *ימעריקע - גאך מאם זיינען שיר געקומען?-נים שער. אבער אויך נים מייניקער. וזי נו אריינגיין אין רעם דאזיקן אויםטערלישן גיבור, אראפצונעטען פון זיך א ביסל כאשש פון רעש שולד נעפיל, וואט איו אונדז די גאנצע ציים נאכנעגאננען און נאכגע־ האנגען - א שולד־געפיל פאר ויין ערגעץ וזייט, ערגעץ דארט איבער ישיען, מען דא האבן גע־ ברענם נאז־אוימנם. אין יעדגים טינדעטשן אויסדחק, אין שויזאבסמן צוק פין ווינקל פון א לים, וואס איך זע גווישן עמם, איו דא דעד אזיסבעשריי פון א ציבור - איו דא דאם צוזאטעגגיסן זיך ,פון א פאלקים הארץ. א קליינינקע נעטיינדע, אבער א גרוים פאלקים הארץ, א פאלקיס הארץ מאם איז פאראטן פון דער גאגגער אממיקער מעלם אין וואס קלאפם זיינע קלעפ טיט אומגעריכטער האסטיקייט-צו שנעל, גו גערוועז, צו פיל אנגעלאדן מים אן ענערניע. וואס קאן מער נים אגערקענען קיין פארגויסונג, און וואם בשעת די אננעלאדנקייט געטט אוי6־ רייסן, נים עם זיך א ווארף צו א שטראל מאם רופם מך נס. איך געדענק אליין נישם, וועלבע ווערפער זיינען געקומען צו'אונח אץ מייל. ויען סיר האבן פראב־רם אמסדריקן פארין גארטישער עולם אונ־ חער פרייר פון קומען פנים אל פנים שיט יידן פון דער שארית הפליטה, איך נעדענק אויך נימ¬ יי' אמי די מערפער ויינען געקוטען גו אונדז אין סויל. איך געדענק נא־ איין יאך: איך בין צוזא־ טען טיט שייגע ווערטער ניט אייגסאל אראפנע־ זיגקען, ווי שען ניט האסמיק א זינק אראם פון דער הויך אין אן עראפלאן און שען פילם מי ראם הארץ שטעלט ויך דיר אפ. אויפין סאשענם האב איך אין מך אליין נע־ מאו־לט טיין ריידנערישע אוטפייאיקייש, געוואר־ פן אויף רער דאזיקער אומפייאיקיים מיינער אלע גים־רערנרייכשוישן, יואש זיינען, ווי ישיר האט זיך געדאכט, פול נעווען אין שיינע אים־ פראמימרטע רייר: אבער מען כיהאב דערפילש. אז דאס הארץ שטעלט זיך אץ שיר אפ, האב איך דערשפירט, אז מיין יידישע בענקשאפט האם דערגרייכם צו א פוגקט פון פארסולוגג. אויך אמי, האב איך געהאט רעם אייגדרזק. לעבם איבער אפרת אין זיין ריידן נום עולם. עטא שעווער האם צום עולם געמנגען בל- נדרי, געוונגען טיף, טיט א פך הארץ. אץ;אל איו געהאנגען א שטיל געוויין, דאם געוויין האם מימנעזונגען. סיאיז ניט געמען קיץ דיסאנאנם - פסה־ נאכט זיננען כל־נדרי. די ליבם ביי רער יומר־טאוועל האבן נע- ברענם יום־בפורידיב. , יציאת־פצרים האט אפנעהילבם טיט אן על- חטא פין א מעלם און טיט א וידוי. טיליאנען יידישע נשמות האבן נעפלאטערט איגער אלעמענט קעפ, גערוישם טיט זייערע דורכנעפלאקערטע פליגל. אן אויסמערלישער יזם־כפורידיקער פטה. שפעמער ויינען סיר ווידער געזעסן ביים רב אץ שטוב און שעה־ן לאנג, ביז טיף אץ רער נאכם געהערם טעשות פין יציאת־נעטא. יציאת־קאגעט, •ציאת־דאכא; יציאת־טרעבלינקע. נעזעשן ארוס מיש ענג צוזאטעננענוטען, רער רב אויבן־אן, סיר, נעסט, נעבן א־ם. אין זאל. ביי רער פארואטלונג, האבן סיר, נעסם, גערערט; דא ביים מיש האבן טיר נעש־ מינן. גערעדט האבן די יידן פין דער שארית- נערעדט - דערציילט, געפיבערט. איינער גאבין אנדערן, א־ינער האט זיך נים 23־שער אפריל נארטיש. ,"מען סיד זיינען ארייננעקומען א זיינער אכמידריישיג אינם פאי־זאשלונגס־פלאץ פון דער נעגיידע. מאס איז אפנעגעבן געווארן פאר א *־דישן שטיקל צענטער אין נארמיש. זענען אלע ערהער געווען באזעצט, רער נאנצער נארסישער עולם א דר י הונרערט אין צאל, איו שזין נע- ווען רא, - געווארם. אויף רער איספראוויזירטער ביגע האם רער יובור־טאוול. באלויבטן פון ברענענדיקע ליכט, נעגליש טיס רעם רויטן ציפער פו! זעקס טיליאן. רער עולם-אין דורכשנים א יוננער, האט אננעפילם רעם גאנצן חלל פון דעם ניט גרויסן זאל טיט הייסער שפאגונג. די שפאנונג האט זיך איבערנעגעבן ווי אן עלעקטרישער שמראם צו אוגדו - ארייגנעקוסענע געסם, א "ם כפור געטיש האם אוגח אלעטען ארומגענזפען. אין אלע אב־יים האב איך דערפילם א פחד, אץ די קני-א וואקלונג. ב־תאב קיינסאל אמי נים מורא געהאט פאר רייר. פאר מיינם א רעדע, ווי כיהאב מורא נעהאס איצט-פאר רייר פון א רערע וואט שיר. נעקוטענע פון אפעריקע, אפרת און איך, מעלן דארפן באלר רייךן צו די יידן מאש פילן אן ראם זאלכל פון זוינקל צו מינקל. אדך עטא שעזוער, וזעמענם אויסנאבע אי; צו זינגען, נים צו ריידען. האט זיך נעפילבג צע־ טוטעלט, זי האט אבער פארמיקע לידער. מאס זי זינגם אויף פארטיקע נאמן, זי דארף ניט איפפראמיזירן. אנדערש איו אבער. מען ח רארפסט רעד ן צו מענטש ן אץ א רנע. מאם איו אליין אין זיך א השתפכות הנפש. ווען אלע דיינע געראנקען, מאם דו האשם געטראכם טיט עפלעכע מינים פריער אץ מאם דו האסם געטיינט, אז זיי מעלן זיין רער יסוד פון דיינע רייר. מערן פלוצם אויסגעלייזט אץ אנגעזיכט פין הונרערטער אויגן, מאם נעסען דיך דורך מיש א פייער פיבער אזא, און ח מיישם ניט. מאם איו שטארקער אין זיי־ ערע או־נן - ראם פייער, צו דער ס־בער, און ח ווייסט אייך ניט, וזאם איז העלער אין זיי _ די פרייר פון פריי זיין, די פרייר פון לעבן און פון מעלן ווייטער לעבן. צי רער אפשיין פון די ליבם. מאס ברענען שיט אבלות אויף דעם אום- קום פץ זעקש םיליאן. וועד איז רער אויף וועשען שיר אלע וואר־ מן? יזו אץ ער? פון מאנען דארף ער קושען? רער, אייף מעמען אלע ווארט; אויף אן אטח. - רער קוטם ראך ניט. דער באווייזט זיך כאפש דיך אן איטה און א פארשעמשקיים, ווען רער גורל ליעם אטאל אח־יף אויף דיינם א הבר. אויף דיינש א פריינט. אץ אטאל אויף דיר אליין, א נאשערפקיים צי זיין אן אפהילך פון רעם אמתין קול, פון יענעש, מאט דארף אנט־ פלעקם »ערן און וואם איו נאך ניט אנטפלעקם, צו זיין א שאטן פין רעם בשורה־ברעגגער, מאם מעל ווייס נים וזו ער איז. טענמשן ווילן דאם די רע קטע ווארם _ ראש אם ערשט פון יסורים־קעםל אחיפגעזאדענע ויי ומלן ראש מארם. מאש לאל אפכרענען די ליפן, מאם זאל דורכגליען רעט נוטען. ויי ווילן ראם מארם, מאם ואל זיין זייער ראמעוועגדיקע מאט. ווי־זשע נעטט מען אוא ווארט? וו! איו פאראן און מער פארמאגט היינט אזא מארם? פונדעשטמענן דערלאיז ניט. אז צוליב רעם, בבונר. סול שוב אט םברכים את הברט הפריץ שלנו "חת! הסופלג משה ו ר נ ר עם הכלה הפהולל- יוכבד נ א ל ד ש יי ן ״״- אשר תהי• לשרט ביים וי עש-ק פ עקב;41-.16.7 בקביעג ו.הכשרה־ על הפועל הכירה, בכפר פרעב־ץ הססוך לקרוי!! י״וזש שתה* בשעה סוכה זמלהת ברוב נחת וישפע כב־חם קול ששו! וקול שפהה עושר ואושר. ואדון הברכה יופף להם אלף פעפים ככה כאות גפשפ גפש־נו הבריות פן הקבר! .בני עקיבא־ כוזקדפיס בפיעביץ ובחופים להתראות עפהם בקבוץ תנועתנו בארק ישראל. "הקבוץ־