Undzer Worṭ · 1946-09-16 · 25 (16.9.1946) · p. Seite 5

FRA J TIK, 13. SEPTEMBER 1946 ZAJT 2 Jf ״ ״ | rt|| l||l I 1 י I l!| 4» 4HI• כע איו א ראגק איר ספעציפיסן סאן און סעגסאציא- נעלקייט אויסנעוואקסן אין א בלאט מים א ריזי־ קן סיראזש. אין 1910 דערשיינם דער "סאפענם“ פון גבי פרילוצקי. אין 1914 האם אין ווארשע אנגעהויבן אתיסצוגיין אן ארטאדאקסישע גייטינג "דער יוד־ פארוואנדלם נאכער אין "ווארשעווער יוד" א פולע רשיטוז פון די בלעטער, וואם די־ נען ארוייסנענאננען אין יענער גייס איי נאך גיט פארנייכנט. אין אלגעפיי; קען טען ואגן. אז די יידישע פרעסע אין רוסלאנד אזן אין פוילן האט ערב דער ערשטעד ויעלם פלחםה דער־ נריינט א זעיכע טעכנישע טדרגה. די פרעסע האט נעשאפן קאדרען פון פראפעסיאנעלע זשור־" נאליטטן, די עקאנאטישע פאזיניע פון די יירישע גייטוננס שרייבער איי באפעסמיקט נעווארן, די פרעסע האט אבער 'פארשלזנגען די ליםעראטזר אזיי יוייט, אז די אויסויבמן פון א יידישן שריי־ בער נו לעבן פון ליטעראסור זיינען נעווען נאנץ קליינט דער יידישער שרייבער האם געטזזם יובן פאר זיך א פרנסה אין דער טאג־גייטונס צייטשרי&פזן. א באזונדער קאפיטל אין יענער תקופה פארנעטע! די גייס שריפטן. זייער גאל איי געוזען זייער גרזים. פון די זויבטיקסטע. וואם יייגען אחים אין יענע נייטן און באווירקט דאס יידישע נעזעלשאפטלעך־און קולטירעלע לענן איו כדאי צי ברעגגען: "דאס לעבך חודש זשורגאל, רעראקטארשאול "ראם יידישע ווארט* נייט שריפט פאר לי- טעראמור וויסנשאפם. קריטיק און נעועלשאפם־ לענן לעבן. ארויפגעבעבןאץ קדאקע פון א. רייזען. דער "נייער וועג" א וואכן בלאט פון ציונים- טן טאציאליסטן רעדאקטירט פון ליטוזאקאוו אין ווילנע טיט די הויפט נדטארבעטער: יו. בערטאלרי, י. לעשטשיגסק׳, ש. ניגער, דיר נחטן סירקין א־אב "פאלקס שטיטע־ א וואכנבלאם פון דער ייד. סאניאליסט. ארבעטער פארטיי "ליטערארישע טאנאמםשריפמן“ רעראגירט פון נארעליק. ווייטער און ניגער ווילנע 1908. ,קונסט און לעבן" פון א. רייזע. "טעאטער וועלט‘ פין עפלבערג, ""רישע וואכנשחפט, פון י. ל. פרץ, "לעבן און וויםנשאפט- אץ פיל פיל אנדערע. רעם 5־p יולי 1915 איו אריים רי גיירה פון דער צארישער טאבט אויף יידיש און די באב־ צע פירעסע סי־ רי העברעאישע. סי*. רי יידיש ע האט זיך אווי ארוס נעמוזט אפשטעלן. סע ב יידן <יי.°° נעטען. איר מיראזש ^וז לערנאגנען ביז 30,000 עקז. "דער וזעקער" האט נעטאכט א פריוי א6־ צושאפן די נקודות, צונעפאטט זיין שפראך פאר אן איגסעלינענטן לייעגער און אריינגעבראכט א ריי טערסינען און באנריפן פון פאליטישן און עקאנאפישן לעקםיקאן\.וואם ייינען שפעסער אנ־ נענומען געווארן פון אלע יידישע פובליציסטן. אין 1907 איי די גאל טאג כלעטער נע- שטינן. כטעם יעדע נרויסע שטאט האט נאהאט איר צייטונג. וועלכע האט אבער קיין אדיכת ימים נישט געהאט. פון די יויכטיקםטע צייטונגען אין יענער ציים פארדינט דערטאנט צו ווערן ספעקטאר־ס "אוצדזער לעין" וואם האט אנגעהויבן ארויטצוניין אין 1907 •אין ווארשע און פון 1912 אין אדעס. "אוגדזער לעכן- האט נעשפילט אנעוויטע ראלע אין דער אנטיויקלונג פון רער "דישער פרעסע. אץ לאח איז אץ 1907 דערשינען די .לא- דזיער גאכריכטן- (רעדאקסאר אונעי) נאכער אונטער דעד זעלבער רעדאקניע .לאחיער טא־ געבלאם" דאם יאר 1908 שפילס א וזיכטיקע רא־ לע אין דער געשיכסע פון דער יידישער פרעסע אין אטאליקן רוסלאנר, אין ווארשע האט אנגע־ הויבן ארדסצומץ דער .תיינט־■ א צייטובב וועל־ רער "פר־ינר האט געהאם א קאלאסאלע ווירקונג אויף רער נאנצער יידיישער פרעסע אין די ערשטע יידישע צי־טוננ אין קאנגרעם־ פוילן איי ארויס אין 1905 א־ג .רער וועג" רע- ראנירט פון צבי פרילוצקי טיט א 'ציומסטישער באפארבונג מער ליטעראריש ווי צ־ימוננכטעסיק. .רער יועג" איי נעווען די ערשטע בי־טונג וואם האט ארויסגעגעבן אן אוונט״ביילאגע, גלייבצייטיק טיטן .וועג־ האט אין ווארשע אננעהויב! אתים־ צוני־ן א יידישע צייטונג ,דעד טעלעגראף", רע- דאנירט פון נחים סאקאלאוו. דאס איי געווען זייער א לעבעדיקע, מט רעדאנירטע נייטונב אין 1900 האט ש, י, יאצקאן ארויסנעגעבן אין ווארשע א יידישע מאג צייטינג א״נ ,אידי- שעם טאנעבלאט". עקזיסטירט ביז 1911, די ציי- טונג האט זיך דערווארבן א ריזיקן טיראזש-ביז 80,000 עקזעטפלארן. די םאציאליספישע יידישע פרעסע, וואט איי נעווען פארסראטן פיט א נרויסער צאל ציים־ שריפטן און פלוגכלעטלעך, איו צום סוף 1905 ארוים פאר רער עפנטלעכק״ט פיט איר ערש- מער טאג צייטונג. דאם איו ,רער וועקער” א בונדישע צייטונג, וואם האט אננעהויבן דער־ ש־ינען אין ווילנע ביי 1907 אונטער פארשירענע איך קען ניט חרך פעלרער מער פאק אט יעי איך םיין טאפען און טאטן און הער טייגע צווי' שוועסטער קלאנן! - אט לויפן פארב־י תיטע דעכער ווי טיט יירישן בלוט אפנעשטירט אט הער איך נעשרייען נאך העכער...! ווי ויען סען האם יידן פויטן געפירם. אויף פעלדער פון קארן די סטזונן ווי'קברים, ווי קברים פון יידן! די רעדער ויי קלאפן און קלאנן: "סיר האבן צום טויט געפירט. יידן“. איך בין אווי פיל אין צונן געפארן אין רוסלאנד, אי! דייטשלאנד און ליטע איך קען נים חרך פעלדער סער פארן וואט רורך ייד־שע בלזטן צעגליטע! אץ בין איויפיל פיט צונן נעפארן! אין רוסלאנד, אין דייטשלאנד און ליטע. אין רוסלאנד אום ווינמער געפרארן, אין דייטשלאנד - אין טעג אין צעגליטע. די סמעפעס די שטומע און ברייפע,- די רוסישע פעלרער פארזייפע: אין טעג פון בלוט און פון פייער, - געווען ז־י ז־ינען פיר מייער. - רער צוג איי נעלאפן געשטופט זיך טיט טאנקץ, סנאריארן און פענטשן, ער האט נקט־ געריפן פיך, - דעם טאנק און דעם 5עלר פלעג איך בענטשן. אין דיימשלאנד אין ציג דורבן פענשטער, איך קוק דורבן שויב וו■ דורך קראטן. וואגאנעם ווי שחם טיר טראנן, - ע די יירישע פדעסע אויפן שוועל י פון 20־מן יארהונדערם. פאראלעל טיט דער כאציאליסטישער ישיר־ נאליפטיק הויבט זיך אן צו אנטוויקלען או־ך די ציימסטישע. אין «189 גיס ארויס דער פערלאג "אחיאטף” אין קראקע א צוויי־וואכנבלאט א״ג "רער ■ור", רעדאנירט פון ואבניצקי, נאכער פין דייר יוסף לוריע און האט עקשיזפירם ביו 1002 •8ר. די ייד־שע ליטעראמור האט פארניפעץ א בכבוד־קן פלאץ אין רעש יאזיקן גלענבנד רע־ ראגירטן זשורנאל. עם האבן דארט פיטנעארבעט פרץ. שלוס־עליכם. א. ריייען. נאטבערג און אש, אין 1902 האבן ,ט. ספעקטאר און ה. ד. הירמיץ ארויסנעגעב; אין קראקע א וואכנבלאט ,די •ורישע פאלקסצייטוננ" וועלכע איו אבער אין דעצעפבער 1903 איגטערנענאננען. די יידישע פרפסע אין רוסלאנד 15—1903 רעם +1־טן ■אמאר 1903 האם ייך ש, רא- פאפארמן, נאך לאננע באסיוננען איינגעגעבן ארויסגעבן א צייטונג ,פריינד” - "די ערשטע טעגלעכע זשארגאגישע צייטונג". אין יענעם טאנ א־ז געבוירן געווארן די יירישע פרעטע אין דעם טאדערנעם יין פון ווארט. רער דאזיקער הים־ טארישער פאקט האט רעוואלוציאניוירט די יירי. שע צייטונגם פעכניק. דער "פריינד" האט אג־ נעגוטען א נייטראלע שטעלונג צו די פאל־טישע ריכטונגען אויף דער יידישער נאט. אויב אין טעכנישן זין האט דער "פריינד" פון ערשטן מ¬ סעי אן ז־ך אייכגעגלייכט טיט אנדערע ניט יידישע בלעמער,איי ער אבער אין זיין קולטור־ שליחות געווען א המשך פי! .קול טבשר" און אנרערע ■ירישע צייטזנגען, ער האט אפעלירט צום פאלק ויענן בילדונג. רעפארסירן הררים און אז״וו. ער האם געלערנס געפישרט און וערצוען, געבגדיק ניט בלויי פאליטישע איבערז־כטן, נאר אויך פיל פאפילערע מיסנשאפטלעכע אפחאנד־ לוגגען. אץ ־1905 איו רי צייטוננ נעוואק געש־ לאמן דורך דער צארישער פאכט פאר איר רא־ ר־קאלער שטעלוגג צו די פאליט־שע נעשעענישן אין רעם יאר, און ביו 1906 אתים אונטערן נא־ טע, ״דאם לעבך, אין 1908 איי זי אריבערנעט־ ראגן נעוואר; קיץ ווארשע. ויי עם האט 1י וויי־ טער רעדאנירט שטואל ראוענפעלד. רעם 14 אליגופט 1014 איי רי ערשטע-יירי־ שע טאג צ־יטו:; אונטערגענאננען. יער האט זיך איבערצייגט וחיל 20 •אר איי סייקע זיין ווייב נעווען אן עקרה. און או-ף רעט ,3 יאר האט יי א ט נע- בוירן אבן־יכר. הי־נם איי ער שוץ אלט-8 יאר. אנטוויקלט איי ער, ווי עם פאםס פאר א בחור פין א יאר 16, ער קען דאם נאנצע דאוינען בטעם אויף אויסנוו •ניק. האט זייער א מטן קאפ צום חשנונען און אין אן אנדערע ציים וואלט ער או־סנעוואקפן אן עילוי. טראכט ער זיך. נאר ראנקען נ־ט וואט עם קוטם א ציים. ודע: ער אליין וועט זיין בעל״הב־ת א־בער דך און איבער ז״ן קינד. עם קומם אחין ט״קע טיט קיייעלען. א מטע מאך, עם ואל זיין א פזלויקע וראך פיט הצלהה און פרנס־ רבוגו של עולם׳ איר ערשפע ארבעט איי נעווען צו מאב, שייער או^ געבן עסן ר׳ ציג, וואט האט שוי; גענריישעם די סיר פאר הוננער., אוי טאטעניו האבן סיר יעצם גע־ הערס ראדיא ביים רזיאדייע שלפה. איך האב נעהערט. אי רי רייטש; האבן שו־ן פארנוטען וואלאמשיסק און גייען אויף!שיטאם־ר און אוי טעטום ווי ויי קומען אריץ שים; י". שיאיו אמת טאמעניו? לאפיר אנמלויפן אינאייגעם פיטן דזיא־ דייע שלטה, איך האב טורא!יי ואלן דא אייך גישט ש־סן, איך האב מירא פאר די רייטשן. שווייג! שוויייג! קיוועניו! א ייננעלע מאר זיך גישט איינרעדן קיין טורא נארעלע קיין טעגטש שיסט מען נ־שט. זיי זענען קלונע אין ארנטלע־ כע מענטש; ייי שיסן נישט. רער ראדיא ווייס ניט טאםעניו?-דאס זאגט דער ראדיא פפעציעל אווי. מעריב האסטו שוץ געדאוונם קיוועלע? ניין? טא נעם ראם סרורל. דו הערסט מרדכי רופט זין אקטייקע אריינליי־ א גאנצע וואך מו1 ער פונקט, ארבעטן ווי אלע בעל־מלאכות. איידער ער האט אדסגעפוילט ער יא ל האבן שבח מיכןורנא׳, אנשטאם זונטיק, איי אגגעקוטען מים נריגע ווער־ם. היינט, ויאם האט טען געמאבט פון רער שוהל? א קלוב סישטיינם נעיאגט א בית־זנות רחטנא־לצלן, צו וואס איך האב זיך דערלעבט. איין האפנונג האם יעצט אנגעפילט טרדכים הארץ. ד• די־טשן טאמער איו אטת, אז יי׳ וועלן דא אריינקוטען. וועם עם טאקע זיין נ־טים חסד ויי האבן טאקע נישם ליב קיין יידן זאגט טען אבער ראם טייגם טען גיס קיץ ייק ראם טייגען זיי די פאדסיינע. די קאטםאטאלצעם ... יא ווי דערלעבט טען שוין די טינוט מראכט ער זיך. וואס!שע אץ געדענק נישם ד• דייטשן פון 14 יאר? אפשר איו ראן שלעבט נעווען ׳.׳ אודא־ מוזן זיי דא!אץ און פירן אגיטאציע דער עולם ואל ארויספארן. או; עם הייבט ייך אים אן צו מאלן אין פאגטאויע, ווי עד אליין טאקע טיט טשה אהרנען רעם שניט קרעמער, גייען אחין די ערשטע אין דער שוהל אריץ. פויעלען איים ביי מלכות מען זאל אלעס צוריקשטעלן. ווי עם איי נעווען -פיט יארן צוחק. איי וועט סען פראוזען א חנוכת־ הבית פוגקט ווי פון דאסגיי. יערער שמאט, וואס די דייטשן פארנעטען' או־ף רער אוקראיגע. פילט אים אן טיט פרייר און אוטנעדולד. ער קוקט אלעסאל אוץ- רער טיר צי גייט נישם טייקע טיט קיויעלען. עם איי שוין נעגוג שפעם או; טען זעם ייי גישט. קיזועלע ויין בן יחיד; איי ביי א־ם געווען טייערעב ווי זיין איינן לעבן. אראפנעהאננען פון אחרון. אננעצונדן ביים ליבם און פארויבערט. דאן האם ער ז־ך ערשט אוועק־ נעועצם. ליידיק זיצן האט ער נישם נעקענט. ער האט נעסייט עפעם טאן. א נאנצע וואך קאכט ער ראם וואקם ם־ט רעם פאראפץ אויף צו טאבן קרעם צו פוצן די שץ. און האט גישט קיץ ציים אריינצוקוקן אין קיץ ספר, נאי שבת און שבת־צונאכט לערנהם ער זיך שוין פאר רער גאנצער צי ט. ער מישט אויף א ספרל קוקט אץ אים אריץ. אבער עפעם לערנט ו־ך גישט ראם שאל. ער קען בשום אופן משט קאנצענמרירן זיינע געדאגקען אויף רעם פרק וואם ער• לעמם. אט ראכט זיך אים וועט עד אן אלעסען פארגעסן הויבט אן צו לערנען טיט א ניגון אזן אויפן קול אבער ווי יא צענונצעוועמע כוואליע באפאלן איס א ב־נטל געדאנקען. פון וועלכע ער קען זיך בשום אופן משט באפרייען. ער וואלט נאך געייאלט לענן, טראכט ער זץ בגנבה, ווי ער האט אטאל נעלענט ביי ני- קאלייען. ער האם זץ רארמאנט אן די אלפע מטע צייטן, אן רי טלוה־םלכהים. וואט זיין טא־ טע פלענט פראווען. א האלבע שמאט אי! גע־ ווען דערביי, היינט ראם אהייממץ פון שוהל שבץ נאכן דאוונען, און די שוהל אליין. א שמתודתורד, אסאל ראם מאנצן אויף ד• גאסן א גאגצע נאכט, און־היינם מוז ער אלעס פרא- מען בעבה שטילערהיים. (דערציילוגג) א היפשע וויילע האט דך ר טרדכינע א־ רוטנעדר־־מ איבער רער שטוב מים דעש בשטים ביקסל אין רער האגט אונטערו־נגענדיק ז־ך הטבדיל, איא |טבע האט ער געהאט, או רעם הטנייל האם ער שטעגדיק נעזונגען שפאצירנ־ ריק א־בער די קליינע חדריפלעך, געכאפט אלע־ טאל א בליק דורך רעם אלקעד אדפן פענסטער צו עם איו שיין טאקע באטת מס פינצטער, צי האט ער זץ אטאל מט טועה נערוען און פאר־ עגדיקט רעם שבת פאר רער צייט. ראם איינציקע ליבם וואט האט געברענט אין איינעם פון די שנתדיקע לי־כסער, מעלכע אד אים געבל־בן בירושה פון דין טאטן דעם אלטן רב, האט געווארפן לאננע שאטגם. פון אלץ מאם איי געשטאנעץ אין שמו:, ראש ווייפע ט־שטעך איי נאך , נעלענן אויסן מיש טיט די רעשטלעך פון שלוש־פעוחת, אי; שטוב איו טונקל און. קאלט. ער האט ענדלעך נעענדיקט רעם המבדיל אפנעדאמנט מעריב און פאפעלעך צוגע־ גאנגען צו רער קאטאדע. ארוישגערוקט ראם אוג- טערשמע שופלאד און ארו־סנענוסעז דאם קעם־ טעלע טיט טאבאק, אליין זין נעטאכט א גילזע, פארקלעפט טיט רעם ווייסל פון אן איי דאס פאפיראה פאפיר אננעפילם פיט טאבאק, אפגע־ ריסן א שפיץ .פון אן אלטער צייטינג, מאש איו