Undzer Worṭ · 1946-09-16 · 25 (16.9.1946) · p. Seite 4

fr'RAJTIK", 13.SEPTEMBER 1946 טיטן "מיניאטור “אנסאבל פון פעלראפינג — ין לאגער באניבערג רעם 8—28־27 1946 אפור־ - ויאלם 'נעפאסט א ניט או-טנעשולפער קאנפעראנטיע טיט א סענלעכו "תש. ודיל ער את דער מאן נעבער" ער שאפט שטיממג! ראם אינטערעםאנטעסטע פון אלעטען. ויאם איז גום באנריסן, איו; וואט ד* טעכנישע ל״סיננ אין בכלל די נאנצע ארגאנזאציע איז סוסטער־ האפס אוועקנעשמעלם. אין אלגעט״ן האט דער באטכערנער לאנער עולם פארבראכם אמעגעסע צוו" אוונטן. תאם האט זיך אויך או־טגעדריקט נאכן פארעדיקן די »וייטע פארשטעלונב ווען דער פרעזעם ד״ר פ. ווייניק האט אינטערנעטראבן צווי־ אנערקענוננם און דאנק בריוו — פאר יעקב פישער און רעם .טיניאטור“ קריע. וואט-ר׳ באזוכער - האבן אקצעפטירם פיט לאגנרדערנדע חילכיקע אפלא־ דיסמענטן. ונפער "רן, וואס קוטען סאג־א״ן טאג־אוים פון זי דארף אקטיוויזירן גענדליקער פו־זנמער "רן. וואט נעפינען זין■ אין יידישע געט״גדעם. שפעם און שטעטלעך, צעשפר״ם א־בער רער דייטשער ערד. די קאנפערענץ דארף נעפינען די פארמען פון א פאסיקן וועג פאר פאסן פואדוקטיוויואציע סין דער שארית הפליטה. אוגחער באווענוגג, אלם די איינציקע פאסן־ באווענונג ביט איר יניקד, אזן אנט׳ספרעבם די ט»נ טעגלעבע געפילן, ווילן און אגמשלאסנקייט פון-ד־ דאויקע מאסן. דארף נעפינען די טימיקע פארם, כדי גאך דא, אויפן שוועל פון נייעם לעבן מאכן אלע פארבעריימיננען פון ארנאניוירן די פאק, זיי ואלן דך הארמאניש אריינגיטן אין סוונה פון ארבעטנדן א־־י אין לאנד. די עליה פון דער ארבעפער שארית הפליטה איו דער נאראנט פאר דער פארווירקלעכוגג פון ציוניזם אין אונחער חר. לכפוף, די קאנפערעגץ דארף ואנן רעם וואגיקן ווארט פץ אוגחער גאווענוע" אין שיין פון טרל־דיקן 22־טן גיוגעטישן קאננדעם. זי דארף פראקלאטירן און טאניפעפטירן. אין פולער הויך, דעם ווילן און אנטשלאסנקיים פון רער שארית הפליטה און סין איר טרעגערין. אוגחער באוועטנג, פארצוזעק, אזנדזער קאסף. ביו די ביזניסמישע פאדערונגען אין וייער נאנק פארנעם וועלן פארווירקל־כפ ווערן. די קאנפערענץ ויעט דעפאנםמרירן איר אנטשלאפנקייט און סאלידאריפעט מיפן ישוב אין ארץ ישראל, אונחער פארבונדנקייט פיט דער השתררות העובדים, אלם טרענער־ן פון פארווירקליכנדן זיוגיזם אין לאגד. פאר זאפאי־ טיקע אוטבאנרעגעבטע עליה און פאר דער שא־־ פוגג פץ א פרייער יידישעד סדינה אץ ארץ־־שראל. די קאנפערענץ קוסם פא" אין א טרל די־ קער שעה. פיר קיסען 15 איר סימן סולן נא־ וווסמז־ין פון פאראנטוזארטינג און אגטשלאסנק״ם. םרכז הסתודות ציונית אחידה. נ־שט קיין שלעכפע "סלחסה", איו לאו דוקא - אל״ן רעציטירן, נעפינט א טטן רעציטאטאר וועט א״ער ארבעט האבן רעם ריכפיקן פארדינטן עפעקם. דער ה• גאלרשמיין איז אן צוו״פל א נוטער כח. טיט וועלכן טען דארף זיך רעבענען, ער זאל אויסגעמצט ווערן פאר סער געלונגעגע נופערן. וועלכע עס באדצט אין א נרויסער באל יעקב פישער. - ביי נאלרשטייגען פילם וץ־ א נויגונג צו ב־ליקע וויצן. און דאם דארף טען פארטיידץ. דער באזוכער לאכם ווען טען קיצלט אים טיט די דערמאנמע •וויצן, רער איינררוק בלייבט אבער א שלעכטער. פאר אזא אנסאמכל וזי עם איו די "סיני־ א ו י פ ר ו ף! און הסכם טיטן באשלום פון דער 3־םער לאגדעם־באראטוע אין שטוטנארט, תאט דער טרבו פון דער הסתדרות ציונית אחידה. אויף זיין פלענארער ויצונג פון דעם 28־םן אוגוסט, נאשלאסן צוזאטעגצורוסן די 2־םע לאנדעם־קאנ־ פערענץ אויף 19-17־םן סעפטעפבער ד־י. די דאויקע קאנפערענץ וזעטרארפן געגן דעם עגטפער פון אונחער באוועגונג אזן פון דער גאנצער שארית הפליטה אויף דער פראנן פון צתניסטישן געראגנל. אליף די פדאנע פון ציים־ ווייליקער ארנאגיזאציע פון די "רשע טאפן און אויף דער פארוואנדלוגג פון שארית הפליטה אין אן ארבעטער געזעלשאפט, וואס נר״ט זיך אץ קאטף פאר די היסטארישע רעכט פון "דשן פאלק אויף ארץ ישראל. אונחער נאזוענונג, אלם טרעגערין פון ציון נעראנגל. פון שארית הפליטה, רארף אויף דער דאזיקער קאנפערענץ פון דאסגיי דעפאנסטרירן אונתער אנטשלאפנקיים צו פארשטארקן די אייג־ הייפלעכע קייס, וואס האט צוואפענגעשטירם דעם יידיש! ישוב אין ארץ ישראל טיט דער שארית .הפליטה פון א״ראפעאישן "רנטום צו אן א״נהייטלעכער ווידערשטאנדס־באוועטנג, זי דארף פין דאפניי די פארגונרנק״ט צווישן די טאג־טענליכע מרעגער פון דער ציוניספישער פאתויקלעכונג. אין ארץ ישראל פון אונחערע ברידער, קעמפער, חלוצים און צודשן אינדו — די טרעגער פון ציוניסטישער פארווירקלעכונג אץ דער נאענפטער צוקונפם. כלפי פנים רארף די ראייקע קאנפערענץ פארשמארקן די אחרית פין שארית הפליטה און איר צעמענם־רוננ און קאנסאלירירונג פון די יירישע מאפן ארוס דעי קעפפנדער, בזיענדער חלוצישער טחנה אין ארץ ישראל. וי דארף פראקלאפירן איר ווילן אין דער שארית הפליטה, פארשפארקן די ארגאניואציאנעלע אויפנאם־פיי־ איקיים פון אונחער באוועגוננ. זי דארף לאזן ־הערן איר הילכיקן ווארט פון חלת״אנישעי אחדות צויישן צענרליקער טוי־ פ־שער, אז באמש עם פאטם נישט פאר א־פ אויפצופירן אזעלכע גדפן. ראך איו עם נוימיק כדי דער באזוכער ואל אר״נדרינגען איך רעם מהות פון דעם א־טשע מאיר מ־פ, - די אויספ- דונג סער ווי געלוננען. אץ זיין או־פפ־רונג - "פ״ווקע יאסיע טיס פ״גע סאפיע" האט אונח פישער באוויזן ז״ן אלז״טיק״ט. פיט גתים טאלאנט פארקערפערט ער די ראל פון רארפים יוגב. ריידן סער וועגן יעקב פישערים טאלאנט- איו א־בעריק. עם איו נענוג צו דערמאנען זיין נאי. סען, וועלכער פארקערפערט אין זיך ״/ 100 ייר־שן ארטיסט, ארער ווי ואנט י. ל. פרץ; "אויב גישט נאך העכער”. עם ווילס זין אויפפערקזאם מאבן די אלע פ״איקע קרעפטן. זואם נאלאנסירן אץ פארש־י־ דעגע "סטודיעס". אז ויי׳זאלן אויסנוצן די געלע־ נענהייט און קאנצענמרירן זיך ארוס יעקב פישער, וועלכער איו באדופן און בכוח צו שאפן דאס ריכטיקע יידישע טעאטער. איך האב געהאט די נעלעגנת־ים צו הערן פישערן ריידן אין רער ראל פון א דערציער. פון וועלכן סיר האנן א־ רויסגעטראנן די ט״טננ, אז ער קען זיין לעקסאר פאר טעאטראלע קונסט. פישער אל״ן. איז א שטיק געשיכטע פון "דישן טעאטער. בסך הכל איז יעקב פישעד נעווען טיט דער "טיניאטוו־ ביז דער פארשטעלונג אין באטבערג - 8 טעג און דאך באפערקם זין זיין השפעה. אין דעם "בל טוב־ טיט זועלכן די פעלדא־ פיננער האב! אונדז מהנה געזוען, זיינען פארהאן אייניקע ז״ער נעלוננענע• אויספיחנגען. ווי דעד "טשונענער- •אין וועלכן ווערטהיים וו״זט ארו־ם פ״איקייטן און טפעציעל אימפאנירט זיין ריבי טיקע שפראך. דער באלעט "הסירים טאנץ- נדי ארנעט .פון ראטא דאקטארטשיק) איז פראכמפול. עבט יידישער באלעט, פיינע אוןטיט געשטאק צוגע־ פאשטע קאםפיוטען. רי תנועות און באמעגמגען פון די "טאנצענדיקע הסירים“ באוו״זן, אז מען איז צוגעטרעמן צו דער אויטפירונג טיט דער נע־ העריקער מאם אחריות. אייך אין די אנדערע באלעט מטערן פילס זין. אז ראטא דאקטארטש־ק באזיצט גרוים פארשטענדניש. פאר "דישער פלאם- טיק און האם דעריבער רעכם צו פארנעמען א פאדציע צווישן די אדספירער פון דער טאדער־ נער "תשער פלאסטיק, רער ה■ א״נהארן אלם "באבע ׳אכנע" א־נ־ם פראנטענט פון נאלדפאדגים "ד׳ בשופטא־ בערן" א־ז ז״ער נעלוננען און וזי פאר אן אטא־ טאר - אויסנעצ״כנס. - אסתר בארישטאן. וועל־ בע האט אייסגעפייש. די ראל פון ם־רעלע, קען צונל״ך טיט איינהארניען טיט דערפאלג באזעצן ערנסטע ראלן. ויענן דעם יימן קאטיענעצק׳, ווילט זיך ואגן; אויב ער האט נעוואנט אנצושר״בן תקא צו אונחער־באוועגונג אץ דייטשלאנר. איינער געטוזט טראגן. אוץ- זין א שטיין ער!אל נישט אה״סנ״ן לייריק און אויף צוטארננם זד־ דער ברעננען. ווען מרדכי א ז אין שפוב אר״נ־ געקומען, א האלב נאקעסער טיט די םלבישים היגטערן ארים, בעבלום־קש און צעדראפעט יאט לייב פון די ארויסגעשטארצעטע טשוועקעם פון ר׳ ברעטער, און רי סלייצע סול בדש בלו־ע נעש־ ווירן, האט ער ט״קען נישט דערקענט אויף אזוי פיל האם זי זין דעם טאג נעענדערבז. ער האט ק״ן ווארם נישט אויסגערעדם אוועקגעלייגט, זיך אויף רעם קופערם, וואם איז נעשטאגען ביי דער טיד, אז ט״קע האם אים דערזען אין זיץ צויטר טאנר תאט זי טיט א ווילר ספאזמאטיס נעוויין זין א ווארף נעטאן צז אים. אפגעוואשן אים די זוזנדן, ארויסגענזטען פון דער קאטאדע א סריש העפד.אים אנצוטאן. ער לינט און רירט זין גישט האלט בר״ם פאנאנדערנעעפנם ד־ אוינן און קוקט אין איין פונקם אריץ. - וואס אח דיר טרדכי האב וח־ טנית אויף דיין קינר, עגטפערט ער איר א ווארט. — נארנים סייקע. נארנים האט ער דורבי האלח קוים ארויסנעשעפטשעט, זיץ בליק איז נעבליבן העננען אויף דעס גרויסן האק אויפן סופיט. וזז עם איז אסאל נעהאננען א נרויסעד לאטם, ער האט א בליק נעטאן אוץ- טייקען, וואט את נע•־ שטאנען טיט רעם העטה אויפן ארים און בא־ האלטן לאם פגים. אויף קיוזעלעו, וואס איז נע־ לענן אויפן בעם ם־ט ר־ קאטאעערעך און נע׳ שלאפן. 2 נרויסע טרערן האבן זיך דורך זיינע אוינן ודנקעלעך א קיייקל נעטאן איבערן נעזיכם און פארשווזגדן געוזארן אין דער נאר וואם וו״ם געווארענער בארר אריץ, דעם סאסאייאר. תים אויף איך־וועל נאך טן־ הסתם ה״גס גיין א קיק געבן צו דעד שיתל... ״זענט ר,׳ר יורן ״? שטעקן 2 סאלדאטן אדיין די קעפ דורך רער פיר, דערזען טרדכים באדר איז א״נער אדיין אין שטוב, דערלאנגט טרדבין א זעץ פיט רער קאלבע אין תקן .צו דעד ארביים פערפלובכו איין סאל, שטוציקער יודעי סררבי האט זין א וואקל געטאן און א״נגעהאלטן זיך טיט אלע כיתות נישט אופצופאלן, געפרוווט א שמ״כל.געבן צו דעם סאלדאט לאם! לאם! צו דער בריקע ת שוויין! קיוועלע האט זיך באד,אל¬ ט! הינשערן בעט, בשעת דער סאלדאט איז אר־ין אין שטיב אץ מייקע האם זיך נעבראכן די תענם, ערשש ויען מרדכי איו ארזים האם זי זיך די האר פון קאפ געריסן. או; קיוועלע איז אדם־ נעבראכן טיט א הויך נעוז־ץ. וועןמרדב• א־זצוגע־ קוטען צו דער בריק האם ער שוין דארמן דעד־ זען אלע יידן אויסגעסיעגע האלב נאקעמאון אזוי האבן 1״ נעארנעט. סררכי האט אויך דאם ועלבע נאכנעטאן, דערפילנדיק יעדעסטאל א שמיץ איבער דעד נאקעטער פל״צע. עם האש אים געשווינדלט אין די אוינן, דעד קא! תאט ז־ך אים גערר״ט און א־בערהויפט נישט נעפילט, וואם מיט אים מוט דך. איין זאך האש ער געדענקט און ארייננעברוטט אין דך: אמת, רער ראדיא-א־ז געיוען נערעכט ווי יייגען יעצם ד־ סאוויעטן? נעבעגטשש!אלן זיין ז״ערע הענט! האט ער ביי דך געטראכש און געשעטם זיך צו קוקן יעדערן אין ר• או־נן אר־ין. ווי איינער וואם ם־לט אויף דך א שרעקלעכע ועד. ייז האלכע נאכט הא¬ בן רי "רן נעארבעש שט״ענדיק אין וואסער ביים פאריבטן די בר־ק. בייט אהייסג״ן האט יערער א צוו״טן קעלער קוסם צולויפן אירקע קאוואלס טיידל, בעט־ע, פערשאפעט קדם וואם זי אטעטט: די דייטשן זענען שוץ אין שטאט אץ האב די אליין געוען... זיי דדים! עפענען די קלי־טן, און ווו עס א־ז פארטאכט ברעבן זי• אויף די טירן, און די גזים ראבעווען טראנן פון דארט אלדאם ־גרמם עם טוט דך אין שמאט חושך. האנקעך גאט רופס דך אן מרדכי, יעצם ג״ם אלע אתים צו זיך אי; די שטיבער עפנט אדף ר־ טירן אי עם וועט אריעקוטען א סאלדאט זאל זיין וואסער צו טרינקען. עטלעבע "דן בל־יבן טיט פיר און ם־ר וועלן ארויסג־ץ טיט די שבתדיקע טלבוש־ם מירן נעטען א ספר מים בתיט און יאלץ און ז" מקנל־פנים זיין. איר הערס! אלע שש״ען ק־ינער ר״סם ייך נישט צו דעם שליחות. עפעם אי! יערער איינער חרכנעדרונגען טיט אן אינערליכע שרעק. טרדני פרווום דערהאלטן רי ששיטונג, אבער עם איו נישט ראם, יואם עם האט דך איס פארגעשטעלם, קיינער פר״ט זיך נישט, פארקערס די האבן מורא פץ קעלער אתיםצוגיין... נו אויב ק־יגער ׳ויל נישט. ייעל איך אל״ן רופט דך אן טרדני. איר י״ט ראך אראס פון דגען רופט דך אן א ׳ונגערםאן, וואם איי ערשט טיט 2 יאר צו־ ריק נעקוטען פון פו־לן, אנפלאקן פון די דייטשן איר ווילט ג״ן צו י" טיט ברויט אץ!אלץ, גייס, גייטו איר וועט כאלר דערפילן ווער ז" זענען,!וארם אריס א טאג! רעך עולם איו דך שטילער- ד״״ט פונאנדערנעגאננעי יערער צו דך א ד,־־ס, מרדכי האם דך בר״ם געעפנט די טיר אוועק נעזעצם דך פארויכערט א צינארעטל אפנעעטעטם ווי נאך א שווערע ארבעט . . . ם־יקע .שטעלן יעקב פישטו־ ■ צו גאסט א ציו״ נעסט האבן ם*ר נעהאט; עטטא' לא־ זאראוו־שעווער און יעקב פישער. וועלכע יועלן קי נטאל ג־שט אתים פון אונדזער זכתן. ניידע קוטע; פון פארשי־דענע וועלטן; עטטא שעיוער אי! געקימעןיפונם לאנד פון "אונורא”, "הוינט" "הא־אם־׳ און אנדערע, ואך האט ד טיט איר אויפטר־ם איבדו גישט אחיסגעוויזן ק״ן רהפנוח נעפיל נאר רערמיטיקם אונת אויף א העכסט קוגסטלערישן אופן. •עקב פ־שזי אלם »er מנדל. פאשא זיגמפ״ן עקב פישער-יואקסם אתים ווי פו! רי חור¬ בות פון דעם נאד נאענטן עבר, אדער נאר פץ חידנן אל״ן. ער איז אן אונחעריקער, פין אים שפתדלט אתים רער מנחם טענדל, דער ריכט׳־ קער שלום עליכם טיפ, וועלכער לעבט ם־ט אונדז און צייישן אונת, יואס איו אונת אזזי נאענט צום הארצן. יעקב פישער איי אפשר נישט אווי יונג אץ ׳ארן. רערפאר אבער א־ז ער א פריש צאפלד־־ קער ארטיסט אין יוארט קינסטלער אין ז״נע אדפטריטן. - ער האט וייעגר-ק 0 יאר אין תם־ לאנר טיטנעטאכט א געלנם־שולע, וואם האט אוץ- א־ם או ■ף א!ו• פיל נעהאט אן א״נפלום, אז דין •עיע כאווענונג זאגאר אין מאגטעגלעכן לעכו האט דין קינסלעוישע אויסרעכנונג און פרעצידטעט. אי; לדף פון ד• פארשטעלונגען האט אונת פישער נענעכן 3 מיפן: אן מנחס מענדל (שר״בט צי ש״נע שי־גדלען. ..} שלום עליכסיס ב)איםשע טאיר-נורעלטאנס, און. גןפ״ווקע ■אסיע — מנחם־טענדלע! האש יעקב פישער נישם נע־ שפילס" נ״ן.- פאר אונת איי נעשטאנען מנחם־ טענרל אליין. טיר האבן טיט אים טיטגעלעבם אי: מיפגעפילט און ווען ער האט פארענדיקט דין טאגאלאג. ׳יינען טיר ווי צוריקנעקומען פון אן אנדערער יועלט. - עם איז נעווען k קינסט־ לערישע פאיקערפערוגג פון שלום על־נמים טיפ. ויענן ״איטשע טאירין״. האט דערקלערם ננריק קליינע צעהאקטע שפענרלעך אין דעם אויוון ארי׳,. עפעם דאכט דך מ־ר אויס אז אלע פארן אתים, קי־נער וויל :־שט נל״בן ב" די ד״מש, נאד ת האסט דן עפעם א״נגעשפאדט. זוי״טם. מרדכי? עפעס יאגט פיר דאס הארץ, עפעם ודים איך ניט וואט? עם קען נאך דין ערגער ווי א־צט, א יועלט את ראך נים משוגע. אי מען זאגט, אז ער ־פיסט "רן, ווייטט טען דאך ויאט טע, רעדט... - ווו איי געדרוננען, אז טען יוייסט! הלטאי האבן טענטשן אראפנעווארפן ניקאל״ע, און געטיינט, אי עם יועט ד• בעטער זיערן, נו ויאם האבן ז" אדפנעטאן? יערער טענטש מוט דך. יד איס נעפעלט, סיר האבן א נהיים! גאט ער וועט אונת נ־שס פארלאזן.-םן ד,סתם מ״םםי ראך מאם דו רעדסט ואל ז"; ווי ח יאנםט איך האב ריר נאד נעוואלש זאנן אז עפעם זאנט עם דינען אוועקנעגאנבען" עטלעכע טעג, אין טררכ״לע טיט זיין פאמיליע, ציזאטען טיט פיל "דן י־צן אין קעלער. יועלכער האט געהערש גום רב, וואט האט דך עוואקואירט ק״ן טימל־ אויע ־ערעס מאל ניט דך רער קעלער א טר״סל פון די סנארארן, וואם ר״סן דך איום דעד שמאט. ב" יעדן פאל פון א סנאר-אד ניבן אלע א געשר־י מיש איין קול, שסע ישראל! מררכי ו־צם און ואגם תהלים. טי־קע האט אתטנענוטען דאט קינד אין בעט ג״ט אי. די קוילן יאלן חלילה נ־שט קאלן צמישן יידן. ראם געשיפעריי ווערט יואט אסאל ששארקער, שרעקלעכער,־פלוצים א תנער, די רוסן האב• ־אדפנעריטן ד־ בריק עם יוערט שטילער וואם אטאל, ראם שים; האט אויפנע־ הערט קענטיק או די רייפשן זענען שדן רא. פון