Undzer Worṭ · 1946-08-30 · 24 (30.8.1946) · p. Seite 5

IRAJTIK. 30. AUGUST 1946 אונרזער ווארס .ZAJT 5 אונסער דעד דייטשער פארניכטונגס הערשאפט "מאלעעש" ד' באהאלמענע טענער. ביז דעם 43־,4,9 האט מען צזגעשטעלט די צאל טענמשן־ וואם נעסטאפא האט געפארערם. דער הדפם פונקם פו) שפאב פון די פ. פ. א. אויף שטרא־ עון ג. נר. 6 אי! נעווארן אויםנעמיטן. דער שמאב האט אגגענומען א מאקטיק פון ארויסציען די פ. פ. א. פיטנלידער חרך די קאגאלן פון געטא אין וואלד. א טייל אי! געלונגען נו דערגריייכן זייער צי•/. דעם 43־9־27 אי! אנטנילטיק;יקווי־ רידט נעווארן דאם ווילנער נעטא. אונטער א שטארקער וואך פון נעסטאפא האט טען די פרוי־ ען און קינדער מערספנטייל אוועקנעפירט אין די קרעטאשאריעם פון פאידאנעק. די טענער אין די לאנערן פון עסטלאנד. אין ווילגע איז געבליבי צ־יטווייליק אלם נוציקע ארבעטס־קראפט דער לאנער פון ה. ק. פ. און קייליט. ביי דער עוואקואציע פון ווי,לנע זייגען די יידן וואס האבן ויך נאך דארט נעפונען. געווארן אוטנעכראכס אויף פאנאר" נאר א קליינע טייל האט זיך נעראטעוועם. אויף די קאמפס־פאזיציעס אין וואלר האבן זין די ווילנער פ. פ. א. איבערהויפט קאנצענט־ רירט אין צדדיי באזעס, ביי דער אזערע נאראטש (138 קם. פון זוילניס אזן אין דער רודניצקער פושטשע. ויי זיינען נעזוען פארטיילם אין פאר־ קאוום בריגאדע נעקעטפט העלדיש און נקטת גענוסען פון ח רייסשן פאר!׳יער פאלק.!יי האבן ביעעטראנן א נרויסן חלק אין באפריי־ אונב פץ ווילגע. די ווילנער יידן וואט זיינען ארויסנעשיקט געווארן איין» ארבעם, זיינען פארניכטעם נעזוארן אין די עפטאנישע און דייטשע קאנצעטדאציאנם ־לאגערן. אווי האבן די דייטשע טעררעד אום־ געבראכט אייגע פון די עלטשטע יידישע ישובים ירושלים דלי«». «P האט געזאגט א! מעץ פירט זי* אין קאוונע. אב־ ליקווידאציע, אין נעמא 'אי! געקוסען רער נעם־ שמאט דעם האט מען!יי אוסנעכראכט אויף פן»־ טאפא־אפיציר קימעל. דער ליקוויראטאר פון נאר. רעם .13 .8 .16 אי! ציליב א דורכפאל פון פארשי־דענע געטאש און האט געסאלדן. א! אלע שמאפישן פארטיזאנישן קאטיטעט וואט האט מעכער ואלן דיך מעלדן צום ארויספאר אויף געהאט פאיכיגדונג טיט! געסא. אוסנעבראכט ארבעט קיין עסטלאנר. גלייך זייגען געקוטען די געווארן דער קאטאנדיר פין דער פ. פ. א. איציק געטטאפא און די;יטווישע פאטינגא. די טיטג;י־ ודלנער פרייהייטם קעמפער שלוט כאלאווטקי אבא קאוונער דער פון פ. פ. א. האבן ייך כלייך געשטעלט אויף זייערע פונקפן, זייעגדיק אגטשלאסן נו שטעלן א ווידעדשטאנד. נאד א דאנק דעם פא־ דאט פון דער יידישער פאליציי און אונטערוועלט. אי! די רייטשן געלוננען ארויםצושלעפן פץ די וויטענבערג, דאם לענן אי! געווארן געשפאגטער, די פ. פ. א. האט ויך נענוטען פאר א ציל אחים־ צישיקן אירע טיטנלידער אין וואלד. י דעם »־.1.9 איו נעווארן ארומנערינגלט יאם געטא, אץ טיהאט!יך אננעהויבן זיין פולע קאמפם געשטאלטן פון ווילגער געמא קאמאנדיר פון דער פ. פ. א. אין ווילנער נעטא אבא קאוינער, זיין פארטרעטער דריקט זיך אויס וועגן יייטעגבערגן״עראיו געווען'פץ די אויפריב־ טיקטטע טענטשן, וואם איך האב ווען נישם־איז נעזען אץ לעבן. רער עיקר תאט טיר באגיים־ טערט!יין פשוטע און אביעקטיווע באהאנדלוננ פון פראגלעטען. זוימקע קעמפנער א חויך וווקסיק טיידל, טיט א יינגלש נע־ שזירענעם קאפ. און געלכליכע זזטער שפרינקע־־ לעך אויף די אויסגעדארטע באקן, דאם אי! די נעשטאלט פון דער באשיידענער העלדין, וואט ביי אלע אויפנאבעס טיי אין נעטא, היי אץ!ואלד אי! זי נעווען פון די ערשטע און דרייסטע. אלט א פארבינדונג מיטגליו* פון די פארטיואגער פירט זי אויש פיל העלדישע טאטן אויסערן נעטא. נא ך דער ליקוזידירוגג פץ געפא באווייזט זי פיל העלדן־טאטן. אץ אקטאכער 1943 האם זי א פארקליידעטע, אלם פוילישע פדוי דורכגעטאכט צו פוט א טתלך פו; 40 ק־ם. טראננדיק טיט יך א משעשאדאן •!ינעם. וועלבן סיאיז איר גע־ לוצנען אר־ינצוברענגען אין שמאט. זי באקופט זיך אריץ אין דער שטאטישער ע/עקטרא־סטאנציע אזן רייסט זי אויף. צוטארננם האט זי זיך ארייג־ באקומע! אין לאנער "קייליס" און ארויםנעפירט פון דארט 40 טענטשן צו די פארט־זאנישע באזעם. זויסקע ארנאניזירט אץ וואלד ח אויסשפיר גרופע "נקטה־נעמער“. וי נעמט אנמייל אין באך אויפרי־ם נעבן אראן. וו! עם זי־נען אוטגעקוסען הונדערטער דייטשן. טיט נאך 5 פארמיזאנער האט זי אונטערגעצונדן אין אלקעניק דעם סער־ פענטץ־זאוואד. אן אנדערשמאל באקוטט יויטקע רי א!יפ־ נאבע צו ברענגען פאר;!!•לנער פארטיי־קאטיטעט וויכט־קע דאקוטענטן. אויפן וועג איו זי אריינגע־ פאלן אין די הענט פון א דיימשן־פאטרול. א דאגק איר פלינקער אוןיענטאציע געלינגט איר צו אנטלויפז. און צוריקווענס ברעגגט זי אויך אין דעי באוע א וויכטיקן טוער פון דער קאוונער אונטערערדישער ארנאניזאציע. וי צי־בנם זיך העלריש אויס אץ די בא־ ריטטע שלאבטן אין רייגאווע אין יאניואר 1944, און נעטט אליין אין געפאננענשאפט 2 געסטא־ טרי׳ אירע אידעאלן. דזרבגעדרזננען טיטן נייסם פין דער ציוגיסטישער יזגנט־אדגאניזאציע "השוטר־הנעיר“ האט זי געקעטפט טיט געווער אין האנס קעגן די אבזריותדיקע "איבער מענטש]". לזים סזגקעזזער (י. 3s) זייט שפארק 1 - לרע" אווי האבן איבערנעריטן ח דייטשע תלינים ואס יונגע לעבן פון דער דרייסטער אוטזיער־ שראקענער קעטפערין ליזע מאוון. ערנדיק ליזעס אנדענק האט דער שטאב פון פ. פ. א. באשט־טט דעם סאביליזאציע ־ פאראל "ליוע רופס*. איציק ווימענבעו־נ איניק ווימעגבעדג איו געבוירן נעווארן אין ווילנע אץ 1901 •אד, אין אן ארבעטער טשפוזה. נאנץ יונג געהערט ער שוי! צו דער קאם. פארטיי און איו אויך לאנג יאריקער פארזיצער פון לע־ רער־פאראיין. טיטן אריינטריס פון די דייטשן אין ווילגע באאהערשם א־ם דער נעדאנק! צונריי־ טן א באוואפגטן ווידערשטאנד קענן, דעם דיי־ טשן אקופאנט. ער ארנאניוירט אין געטא ח פאראיינקטע פארטיזאנישע ארצאניואציע און ווערם איר קאטאנדיר. ווען עם האט זין נעשטעלם די פראגע ווע־ גן פאראייגינן זיך פץ די פ. פ. א. טיט ד־ פאר־ טיואנער אין וואלר. האט זץ וויטענבערג, און או־ך דער שטאב געהאלטן ביי דער טיינינג אז דער ציל פון די פ. ם. א. אין געפא דארף ז״ן פארטיידיקן די געטא באפעלקערונג אין געטא גופא. אין פאל ווען טען וועט זיך רערוויסן. אז טען וזיל ליקווידירן דעם נעטא. ואל די באפעל־ קערונג גערופן ווערן אונמער דער שוץ פון נע־ וועד דורכרייסן די טייערן און אוועק־נ־ין אין יואלד. רער דאזיקער פלאן האט עקזיסטירט פאר די פ. פ. א. ביון 10־טן יולי 1943. רעם 43־7־0 איו ארעסטירט נעווארן. דער סעקרעטאר פון שטאטישן פארט־י קאטיטעט ווי־ טאם, און רער קאמיטעט טיטגל־ד קאזלאווסקי. עט־צער האט פארראמי. א! מיפענגערג איו דער קאטאנריר פון רי נאוואפנטע יידן אץ געטא. דער געסטאפא אגענט קיטי האט נעפאדערט אתים־ צוגעבן וו־טענבערנן א לעבעדיקן. אץ קעגנפאל וזעם מען באפכאודירן דעם נעטא. ניט האבנדיק קיין טענלעכקייט ארו־סצוטרעמן אץ אן אפענעב קאמף אץ אי־סעענדיק אז די לאנע איו שמארק באדראט. האט זיך וויטענבערג געזעננס טיט וייגע חברים און ז־ך איבערנענעבן אין די הענם פון געסטאשא. נאשט־מעגדיק אייך■ ויין ארט רעם שאטב־טיטגליר אבא קאוונער. ציפארננס האט טען לייסעננערגיס קערפער געפונען אויפן קארידאר פון נעסטאפא. ח איינן אויםגעכרענט. דער קערפער צעשניסן רי פאר־ בונדעגע הענט אייך הינטן צענראכן. אוד איו פארפייגיקט נעוזאדן צום טזיט. דער גרינדער און "ליוע רופט" שטיל אץ תאיק איז אימגעקזםען איינע פון די הערלעכטטע פינורן פון ווילנער נעטא ל יזע מאבדן* א טרייע אנהענגערין פון השוטר הצעיר, פץ פריסמער יוגנט אן. גלייך נאק אריינטריט פון די רייטשן אץ ווילנע ווארפם זי זיך אדיין טיט לייב און לעבן אין רער אוגטער־ ערדישער ארבעם. 'נאכן פארלירן די נאענסטע פון דער טשפחת. לעבם זי טיט איין שטרעבוננו קעמפן טיט ד■ די־טשן אויף יערן נעביט. אלם אקטיווער ט־טגליד פון פ. פ. א.;פאר־ אייניקטע פארטיזאנישע ארנאניואציע) פילט זי בסדר אויש פאראנטיזארט׳לעכע אויפגאנן. אנהויב 1942 האט דעד געביטם־קאטיסאר. פוך ווילנער געננט אננעהויבן קאנצענטרירך די יידן פון די קליינע שטעטלעך. סאלס. טיכאלישאק. םוויר א.א.אץ אשטענער געטא, דערוויסגדיק זיך ווענךדי מעררערישע פלענער, האם ח ם. פ. א. ארו־םגעשיקם קי־ן אשטענע די חנרמע ליזע מא¬ מן, סימן צי ל צו ארגאניזירן נאוואפגטע גרופעם אץ איבערפירן זי• אין וואלר. אין א פראסטיקער פעווראל גאבט האט זיך ליזע אדורכנעגאנוועט דורך רי פאל־ציי־פאט־ רילן און ז־ך ארייגבאקוטען אין נעטא. וי האט טיטגעביאכט טיט ז־ך א פלאטיקן גרום פון רעד שוין ארגאגיזירטער פ. פ. א. און גערופן ד• יוגנט צי פארלאז; דעם נעטא. זי אליין ארנאגיזירט עטלערע באיואפנטע גרופן געבנדיק זיי אינסט־ רוקציעם און פארבינדנריק ויי טיט די פארט־זא־ גער אין רי וועלדער. זייעד שווער קוטם איר אן צו איבערצייגן די יידן, אז די ארייסגעגעבענע דורך די געשטאפא אנענטן ארבעטם־ שיינען, ויינען נאר א לןוק־ם־םל צו פארנארן די "ק, און פירן זי־ ווי שאן- צו דעד שחיטה. טראץ די אוטגעהויערע שוועריקיים; פירט זי אוים איר שליחות בשליטות. צוריק קוטענדיק קיץ ווילנע. האם 1• געדארשט רעגיסטרירן אירע "ארישע"־ ראקוטענטן. בעת וואם מען האט זי אין פאלי־ ציי־קאטישאריאט דעדקעגט, און איבערגענעבן אין די הענט פון געסשאפא. דארט האם טען וי נעפייניקט א חודש צייט. טיט הייסע א־יזנס האט טען איר געכרענם ראם לייב. נאר קיץ ווארט האט טען פון איר ניט ארויסנאקיטען. י• האט נאךבאוויון פין געסטאפא ארוישצישיקן א בריוול!' "איך ווייס נעמי ויי איך האלט אין דעד יועלט, איך קען זיך גאר ניט איינלעבן טיטן געדאגק, אז מ־ך יועט מען פירן אויך פ>}נאר. איך בין רואיק. איך נרים אלע חברים. וואט טום זיך אין ביאליסטאק? וו יל נע« דעם 24 יוני 1941. ויען רי דייטשן האבן פארניטע; ווילנע, האט ו־ך פארן ווילנער "דישן ישוב. יואט האט געצ״לט 80 טי־זנט טאן. אנגע־ הויבן די שרעקלעכע פארניכטונג. טיטן ערשמן אריינטריט פין די רייטשן האם די ליטווישע פאמינגא. ובאפונעס! אנגעהויבן א סיפטעטאטי־ שע אוישראטונג פון ר■ טענער, זי• פלעגן בא־ פאלן גאנצע יידישע קווארטאלן און צונעטע; די מענער. וועמענש ווייטערריקער גורל איו געיוען אומבאקאנט. דעם 41־.1.7 האט דער נעבימס־ קאמיסאר הינגסט פארארדנט, או "דן דארפן טראנן »ויפן ארבל א מגן־דוד און טארן זיך גישט באוו״זן אויף די נאסן נאך 6 א ז״נער פארנאכש ו" יאיפן אפנעב: נאלד וואלוטע איא. עם האם זיך געגרינדעם א *ירן־ראט אויף שטראשץ נאם נר. 6. וואט האט געהאט רעם ציל צו רעקרומירן "וץ צו רער ארבעט. און יאשלען ד׳ קאגטריבוציע, וואם טען האט ארו־פ־ סים רעם האבן זיך ד׳ תלינים• ניט באג־ נוננט. וו• א דונער איו נעקוטען רער מאג פון רער גרייסער פראיואקאציע רעם 41־.31.8 ווען א ספעציעלער שיסער־באמוזליאן בראש טיט ד• נעסטאפא .אפיצירן שוויינעננערנ. הערינג און וו״ש, האט אחטנער־נגלט ד■ ייד־שע קווארטאלן. די נאשן: "דישע. יאטקעווער, שטראשון, נלעזער. נאין. דאמיניקאנער נעסל. לירסקע און דייטשע, און האבן פה אוועקנעפירט אייך פ-ינאר. ווו ט האט ויי אבזריותריק אימגעבראנט, גלייכצייטיק האט מען אויך אומגעבראכט דעם יודן־ראט. רעם 41־.6.9 האט מען רי יידן צונויפנע־ טריבן און פארשלאסן אץ געטא. עם האבן זיך גענרינרעט 2 נעמאם. די ערשפע מערדערישע אקציעם אין די צווי• געטאש איו געווען יום כפור 1941. ווען די "דישע ארנעטער זיינען געווען אויף זייערע אר־ בעטם־פלעצער, האבן זיך די ריימש־ליטווישע באנדעם ארי-ננערוסן אין די הייזער פון געסא, אחיסנעסענדיק אלע ניט ארבעפנרע יידן צו דעד סארניכטוננ. דאם צווייטע געטא. וואם איו באשטאנען םערסטנטיהם פון ניט ארבעמנדע, האט זיך נע־ פונען אין אלמן "דישן קווארטאל, אין ח גאסן: גאון. ׳אטקעווער, "דישע. נלעזער־גאם. ויי ז״נען אין א סיכטעמאטישער ארדעגונג אוטנעבראכט געווארן אייך פאנאר. די אנטגילטיקע ליקודדא־ ציע פון רעש 2־טן נעטא איו פארגעקומען רעם 28־םן נאוועטבער 1941. ראם 1־טע געטא.!ואס איו נעלעגן אין צענטער שמאט. איו באשמאנען פון די גאטן! רידניצקער, שטראשון. שאוועלסקע. שפיטאלגע, איו געווען באוווינט פון אן ארבעטם־עלעטענט. פאר די גוצלעכע פאך ארבעטער ז״גען ארויס־ גענעבן נעמארן ארבעטם -שיינען אין א צאל פון 3500. די איבעריקע, וואט האבן גישש געהאט קיין געלן ארבעסס שיין ז־ינען געוזען פאראור־ טיילט אוטצוקיטען אויף פאנאר. נאך פיל אקציעס און פארשיירענע פרא־ וואקאציעס איו אין געטא נעבליבן קרוב 12׳ טו־זנט טאן. יעט,וערער טאג לענן אין געטא איו געווען פארבונדן טיט פארש״דענע נזירות. רער ר,ונגער האט זיך אננעהויבן פארשפר״מן אין רעם טאג־שעגלעכן לעבן. כיי די באדינגוננען האט זיך נעגוטען שאפן א קרייז, וואס איו נאשטאנען פון אלע פארמ״ען. טיטן צוועק ניט צי דולרן ווייפער די ד״פשע פראוואקאציעם און שטעלן אן אקטיוון וו־דערשטאגד. ענדע יאר 1941 האט רער שטאב פון רער(פאר״גיקטע פארטיזאנער אר־ נאניואציען פ.פ.א. ארויטנעגעבן רעם ערשטן קאשף רעגולאטין פאר אירע מיטנלידער. רער ערשמער פאראגראף פון רעמלאפין האם געלו־מעט: די אר־ נאניזאציע איו געבויט או־ף דורכאוים ט־לימערישע פריגציפן, די קלענשטע קאספס־אי־נ־״ט איו א "פינפטל" ד״ה פיר קעטפער אץ א גריפץ קא־ פאגד־ר. פיר גרופעס שאפן אן אפט״לונג - עיש אן אפט״לוננם־קאמאנדיר בראש. די גאנצע ארגאניזאציע א-ו פאנאנדערגע־ מיילט געווען אין צוו" נאטאליאנען. די ערשטע גחפע־קאמאנדירן זייגען נעווען! עדעק באראקס <דער שפעטערדיקער ארנאגיזירער פון פ. כ. א. אין ניאליספאק. ווו ער איו געפאלן אין קאטף) און יצחק מאצקעוויץ (געפאלן ביים דורברייסן ז'ך טיט געווער דורך דעם געטא) ברוך גאלדשטיי;, שאניע טאדי־סקער און ששואל קאפלינסקי, ז״נען פון רי ערשטע אפט״לונג קאטאנדירן, - אבא קאווגער או; יושן- גלאוטאן באטאליאן קאטאג־ דירן. הויפט קאטאנדיר - יצתק וויטענבערס (ם־טנליד פון דער קאם. פארטיי). רעם 15.4 אי! פאמעקוטען ד־ אויסוידלונג פון 4 טויונט יידן פון פ־נאלישאק. סווענציאן. אשטענע. סוויר, טען