Undzer Worṭ · 1946-08-30 · 24 (30.8.1946) · p. Seite 4

אונדזער ווארט ['RAJT1K, 30. AUGUS1' 1946 4 ליטעראטור און וו י ם נ ש א פ ט < שטעלט את .קול לעם“ פאחיאנדלט נעווארן אין א סאציאליסטישן ארגאן. אימיכנם האט זי די רוסישע צעגזור געשלאסן. אין 1881 גיט צעדערבוים ארוים אין פע־ טערסבורנ א וואכנבלאט"יודישעס פאלקם בלאט". די ערשטע מארעק אייראפעא־שע צייטשריפט אין יידיש. זואם האט געהאט א באדייטגדע השפעה איין- דער אנטוויקלונג פון דער יירישער שפראך און לימעראטור. א חוץ גייס האט די צ״טונג נעדרוקם ביא־ נראפישע כראגיק, ליטעראטור, קדיפיק און פא־ ציאל עקאנאנדשע ארטיקלען. די השכלה אידע־ אלן האבן טיילווייז באנקראטירט און אונמער די קלאנגען פון א שטארקער אנטיפעסיטישער פוזיק דערהערן זיך די לידעד פון א נאציאגא־ לער באווענונג. די פראבלעם פון עסינראציע הויבט אן צו פארנעטען א וזיבטיקן פלאץ אינם לעין פון חם־שן ־ידנטום. אזיד צעדערבוים. וועלכעד איו פריער געוזען א קעננער פון.חיבת ציון" איו איצט אריבער אין.פאלעספינער" לא־ גער• "יודישעס פאלקם ווארט" האם נעדרוקם דאם בעסטע. ונאם די יידישע ליטעדאסור האט דאן פארטאנט, אין איר האבן זיך נאטייליקם י. דינעזאן, ספעקטאר. ש?ופ עליכם. פרוג, סריש־ מאן. לילענבלום. לעוויגסאן א“אנ. פון יאר 1888 הויבן אן דערשיינען זאטל־ ביבער ווי: שלום עליבטם "יודישע פאלקם־ ביבליאטהעק" א היסטאריש ליסעראריש זאטל־ בון און ם. ספעקטארם .ד״ויו פר־ינד" א זאטל־ בוך פאר ליטעראטור, קרימיק און וויסנשאפם. 1891 י.ל. פרץ־ם יודישע ביבליאטענך, פון 1894 פרץ־ם "יום טוב בלעטלעך וועגן. אקטועלע פראנעם. אוטלעגאלע נייטשריפטן. די סאציאליטטישע באוזעגונג, וואט האט וין אין די 90־עד יאק אננעהויבן בו.םארשםרי'טן גווישן די ייד־שע ארבעטער אין רוסלאגד און פוילן האט איר אויסדרוק נאקוטען אין אן אוטלעגא־ לער פרעסע. ווי צ״ב "ארנעטער גייטונג", "דער אידישער ארבעטער־. נעדרוקם אין אויסלאנד. די ערשטע ׳ידישע צייטשריפט אוטלענאל, אין דזפלאנד איז נעווען "די ארבעטער שטיסע־ צענמראלער ארגאן פון ״בונד־. פון 1904 איו ארוים אוטלעגאל "דער בונד־ אויך אן ארנאן פון דער בונדישער פארטיי. אין 1908 גיס ארויס "התת־ די ניימשריפט .רעד הטון־ אוגטער 0 ארקען און בערסאלדאם רעדאקציע. והמשך קוטם) (צווייטע טייל) ך* ר ע ס ע ביי יידן קע נויטווענריקייט ארויסגעבן א יידישע צייטונג, אז אפילו אזוינע משפילים וזי הלל נלאמשטערן, וועלכע זיינען אויך ארויסגעטראטן קעגן-״זשאר־ גאן" (יוי טען האס דאן נערופן די יידישע שפראך) האבן אויך אנעדקעגט די גייטווענדיקייט פון אזא צייטונג אין ער זעלנסט האם אין 1867 אננעהייבן ארויטגעבן די "ווארשעווער יידישע צ״טונג1,. די שפראך איו נעווען שטארק א פאר־ ריימשטע. די צייטוגג האט אננעהאלטן ניט קיין פולן יאר. אין שעפטעסנער 1875 ניבן ארוים לינעצקי און נאלדפאדן א צייטונג אין לעטבערג א־נ "ישראלייך. די צייטוגג איו נעווען באשמימט פאר רוסישע ייק. צוליב די צענוור שוועריקייטן אין רוסלאנד הויבט אן אין קעניגטבערג דערשייגען א •ידישע צייטוגג "קול לעם“ אונסער דער רעדאקציע ט.ל. כאצקעניאן 1876. די צייטונג איו געיוען די עי' שטע פרעסע רעאקציע קענן די עקסטרעמע השכלה טענדענצן אין דער יידישער זשורנאליסטיק. ווען די 2 העברעישע סאציאליסט־שע צייטשריפפן "האטת" און "אספת הפטיט“ האבןזיך אויפגע־ ■פליטים־ליר ווי יארגלאז פריי. גייטט מענטש פארביי. איך שט" דערביי און קלער. ח האפט נעווים, דיין היים, דיין טיש, דיין טרוקן ברויט נישט טער, מיין חיים האט טען טיר פאתוערם, מיין חיים האט טען טיר?עשטערט. נדר את דאם בליק שוץ נישט באשערט. איך וואנרער נע־וגר. בין קייגטאל גישם צו זאם, ווען איך וואלט כאטש מיין ארעם היים נעהא* איך הער. סיזיננם ווער. אין נאכפיקן נערויש, ו־אם וויגט אווי מיין טאטע סיר אין שזים, און וויפל ליבשאפט. וויפל חן. סיפארטאנט אן ארעם מאטעם היים. םיטענ זיין פון ציגל צו פון ליים. ס־טעג ויין פון בלעטער צו פון שטיין, טיין ארעם היים... (יער סחבו אוסנאקאג«. א כי־לאגע צום ״הפליץ“. פון 1869 איו דער .,קול טבשרי ארויפ ווי א זעלבסטשטענדיקע צייטונג. די יידישע פאלקש־ם^[ האבן די ציי־ טונג אויפגענומען טיט גרו־ס צופרידנהיים און ראם האט ספיסול־רט דעם רעראקטאר פארבע־ סערן די שפראך און דעם אינהאלם. די צייט־ שריפט פלעגט שארף קריטיקירן די "פינצטערע" זי־טן פוגם "דישן לעבן און איו נעווארן שטארק פאפולער. עם האבן אנט״ל גענומען אין איר סנדל־ מוי׳ם, לינעצק,, ל־לענבלום א״אנ. דאך האט דער "קול טבשר" ניט געקענם לאנג עקזי־ סטירן, אלם זעלבסטשטענדיקע צייטונג און איו אינגיכן אוגצערגעגאננען. דער לעצטער נוטער איו אחים אין 1872. דער "קול טבשר־ האם נעהאט אן אוגגעהויע־ רע יוירקןנג או־פן "דישן לענן אין רופלאנד. ער האט באשאפן רעם סאדערנעם ל״ענער, טאדער־ נ־זירט ד■ יידישע עפראך און זי בארייבערט. די צייטונג האט נעל־ינט רעם פוגראסענט פאר דער מאדערנער "דישער ליטעראמור. אויך אין פו־לן האט זיך געסילט א שטאר־ ראם ווילנער ווען מענטש ביזט יונג, איו נרוים דיין שווזנג. ראן י^נסטו זיך נאך נליק. פארלאוט. פארגעסט, דיין היים, דיין נעסם, די צייט קומט נישט צוריק, און ווען דער עלטער קלאפט דיר 9ן. דאן טוסטו ויך ראך א דערטאן. ח טוסט זיך דאן א קלער, ווי איו עם געשען, ווי לאנג בין איך אליי( א קינד נעוזען. איך וויל נאך איינטאל זען טיץ חיים. - צו איו דארט אלץ וזי נעווען, אט דא דער טייך. אט דא דער בוים,. אט רא דער דאך. וואם האלם זיך קוים, פיר וועגט, א' טישל און א נאנק, אט דא פאבראכט האב איך נישט לאנג, אט דא גענלויבט אין נעהיים טיין ץננט־ליד, וו־ אין מערב אייראפע. איו אויך אין טורח אייראפע א טלחסה נעווען דער סמיסול־רנדיקער פח. וואם האט ארויפנערופן א דראנג צו האבן - א צייטונג. נאפאלעאנם מארש אויף רוסלאנד האט צום ערשטן סאל אין דער נעש־כטע גע־ בראכט מערב א״יאפע פנים אל פנים טיטן לימוויש־פוילישן "דנטום. דער אינסערעם פאר די לו־פגדוקע געשעענישן האט נעפוזט אחים־ דופן א באדקרפעניש אין אן אינפארמיר־בלאט אין דער •שפראך פוגם "דישן פאלקם־פענטשן. און יוירקלעך איו אין 1813 אין ווילנע דערשי־ נען א בראשור;ריקצוק דער פראגצויזן“ איבעד־ געזעצט פון פויל־ש. אין דעם זעלבן יאר האט א גרופע ווילנער "דן נענעטן א 'דערלוינעניש "ארויםצונעכן א צ״טונג אין ז״ער שפראך. אלעקסאנרער דער ערשטער האט געזאלט פסכים ז״ן צו דעם. ווען די קהלה וועם איבערנעטן די פאראנטווארפלעכק״ט. די קהלה אבער האט ניט געוואלט נעמען אויף זיך אוא פאראנטווארט־ ניט נעראטן איו אויך געווק רעד פרווו פון מנשה איליקער אין 1823 ארייטצוגעבן וואכג־ טלעכע בלעטלעך אויף העברע־ש און יידיש. די יוארשעווער סשכילים האבן אין 1823 אתיסגעגעבן א וואכננלאם אין פויליש און "ריש א״ג "דער בעאפאכטער אן דער ווייכסל". די דאויקע צ״טונג האט באקוטען א סובטידיע פון דער פוילישער רענירעג בתנאי, אז זי 1אל אדויפגיין אץ 2 שפראכן - אין פויליש און אץ יידיש. אין "בעאבאכטעדי זיינען געדרוקט געווארן מודעות פון רעד מלוכה. אויםלענדישע יריעות און ורענן יידן. האנדלס ידיעות, ב־אנראפיעם דוענן פראמענעגטע יידן אא״וו.בם-ה איז ארויס־ נעבאננען 44 נומערן. די צייטונג את ניט געווען פאפולער צוליב איר שטארק פארדייטשפער שפראך. חוץ דעם האט זי פארלוירן. די נעלם אזנטעשטיצוננ צוליב די שטארקע אטאקעם אויף די ווארשעווער גבירים. אוו• אדום. אז די צייטונג האט נענדוט אונטערניין. פיל באמיאונגען זיינען נאך נאכער נעמאכט געווארן. כדי ארויסצוגעבן א פעריאדישע צ״ט־ שריפט פאר די בריימע ייד־שע טאסן. צוליב די גרו־סע שפערונגען פון די צעניאון אויף די עד־ טער איו א לאננע צייט די ואך ניט צושטאנד געקיסעז• אי; 1862 הויגט אן א. צעדערבוים ארזים־ געבן א ״ריש ויאכנפלאט א״נ "קול מבשר“ ווי;,ראם גהיסע געווינם“. ״200.00.0“ פון שאם עליכם יי. ד. ם. לאגער באמבערג די םצעגע ווען שימעלע דערציילט דעם חלום ויינעם, וואלט נעהאט מער עפעקט און ווערט וזען מען וואלט נישם טאניפולירט טיט קיץ ליכט עפעקטן. זיגשטיין, אלם סעמיאן סאקארא־ וויטש שטייגט זיך אליין איבער נעחן צוואמעג־־ סאלאוד־סש־ק שדננם. (פאטא זשאנד) טרעפן זיך אין 3־טן אקט מיט זיינע געוועזענע שניידער געזעלן קאפעלע־מאטעלע, ווו ער פאלט אריץ און אזא שטארקעד התפעלות— פילגדיק אוץ- זיך דעם שוועד, לאסם פון דער גבירה,- שאפט, - אז ער פארגעסט זיך אינגאנצן און ווי שימעלע דער ארעטער שניידער איו אטאל גע־ וווינם געווען צו צעזיננען זיך "בראש השנה •כחבון. וביום צום כפור,.'." אויף זואם קאפל עגטפערט אים ״וביום צום כפור־, נאך זועלכן שיסעלע צעשרייט זיך זוכנד־ק די שער... דאם ז״נען טאטענמן פון קיגסטלערישער באגאנונג. עטיע מעניע!פדוי לאלא גאלדנערג). פאר־ מאנט בלי שום ספק נרויסע פייאיקייטן. יואט לאזן זיך פילן אזין- טריט און שריט. זי געפינט!הפשך וייט 16 פערל נישט ריידן, דאס לאזט ער איבער פאר די ארטיםטן, וועלכע איילן זיך צו ווייון די פרונט פון וייער 3 חדש־סידיגער ארנעט. טיטן גינון פון "אט אווי נייט א שג״רעד־ הויבט זיך דער פארהאנג און עם באווייזן זיך די צוו" שניידער יונגען טאטל און קאפל, וועלכע ויינען אריץ אין זייערע ראלן טיט כ״דע פים. מאטל נדור שפערליננ) האט אלז״טיק דערפילט זיין אויפנאבע זאנאר טיט זיין ריינער יידישער שפראך, וועלכע את אנב א יקר המציאות. ־ קאפל נראט נפתלי) א וייער פ״איקער יונגער* מאן האט באהערשט זיין ראל פולשטענדיק, געבנריק א אידעאלן מים פון דעם שליטולדיקן פארליבטן שניידער נעזעלן. ער זואלט ביי א נישט גרויסער אנשטרענגזנג אויך פייאיק נעווען אדם־ צוקריסטאלתירן די שפראך. וואס איו א; אוננא־ דינגטע נויטווענדיק״ט. שימעלע סאראקער סינשטיין, דער רעזשיסער) האט ארויטנעברארט דעם ריכט־קן שלום עליכם טיפ, ער האט זיך כאמיט אריינצוררינגען׳אין יער גשמה פון שימעלען און ווען ער האט זיך פאר אוגח באוויזן אלם פעמיאן סאקאראווימש. האט מען נעפילט, אז נישט דער ארטיסט ז־נשט״ן פירט אויס די דאזיקע ראל.-נאר דער רייך נע־ ווארענער שניידער שיטעלע סאראקער. א פיסל שוואפלעך את ער געווען אין לעצמן אקט בעת דער חתונה פון זיין צוריקנעפוגענער טאכטער. ודעך די נאנצע סצענע פארלירט דעם עפעקט און בעשטערט דעם פיגאל צוליב דער נישט נעלוגגענער אויפפירונג פון דער חיפה. די היפה טיט אירע נישם נעלונגעגע צערעסאניעם, האט באדארפט פארקוטען תינטער די קוליסן. זיו עם וואלטן אויך געויען טענלעכקייטן צוצופאסן א טסדר קידושן טיט א רייגער שטימע. רעזשי ש. זינשטיץ. דירעקטאר הי פערל. וועלכער האט קורץ אבער אין א איגהאלמסר״כער פארם געגעבן אן אפי שאצונג איבער שלום עליכם־ן. דעם דערצ״לער פון ק־נדער מעשהילעך - רעם יידיש! שעקספיר. -דעם רעוואלוציאגער - אינעץ דעם שטענדיק אקמועלן שלום עליכם מים וועטעגם נעשטאלמן פיר באנעגגען זיך אין אונרזער אלטענלעכן לעבן. (אגב. איו עם וער אנגעגעם ויען דער לא־ נער דירעקטאר פון אונררא איו א ייד. און ער קען זיך אקטיוו באטייליקן אינם קולטורעלן לעבן די בשורה פי; ניויסן געוייגם• (פאטא <ruKB פון ד• לאנער א״ניוי־נער אזן זיך ציפאסן צי זייערע באדערפעגישן און נויטן, יוי עם איו ביי אוגרי דער פאל טיטן סיטפאטישן דירעקמאר מר. ד. פעדליו ווענן די ״200.000” וויל דער דירעקטאר אדסגעפירם דורך דער שלום עליכם איו און וועט שטעכדיק ויין צוגעפאסם צו יעדן צ״ט פעריאד און וועט אין ־• שיוערפטע טינוטן פון קאמף פאר אונדזער קיום. שפילן די ראל פון רעם מר״סטער אין דער הומארפילער אי־גנטיסלעכער שפראך ז״גער. שלום עליכם ב״סט-שפאסנדיק און שפאסט ב״סנד־ק. דער רעוואלוציאנערער גייסט ויינער כאנוצט זיך מים דעם כלי זין פון יידיש! גזלן— טיט בייסיק! הומאר. "דאם גרויסע געיוינס-סיט רעם זיג פו; דער וועלט־דעמאקראמיע — ווי עם זאנט טאטל קאסאי ויען עם האט אוגדו געטראפן דאם גרויסע גליק, אדער דאם גרויסע אומגליק". די ראזיקע באפר״אונג האט אונח געבראכט אויך אנטוישונג אין דער וועלט־גערעבטיקיים און עם וואלס אפשר גישש געווען איבערגעטר־בן. ווען מיד וואלמן נעזאגט; "חדש ימיני בקדמי” נאר צו וואס פילאזאפירן, אז עם וועט ם" ווי קיין ניצן נישט ברעננען. בעכער תעלן סיר איבערגעבן און טיילו זיף טיט אוגדזערע ל״נער מיט אוג־ חערע א״גררוקן פון דער פרעטיערע פון די ״200.000”. וועלכע איו אויפגעפירט געווארן אץ לאגער נאטכערנ וונטאג ד. 8 .18 ה. י. רער אויסגעתונגערטער טעאטער־באווכער. וועלכער לעפצט אווי שטארק נאך דעם קונסט־ לעריש; "דישן ווארט, האט פארפולט דעם טע־ אטער־זאל אץ באטבערגער לאנער, וואס איו איבערנעארנעט געזוארן צום טנסטען פון כאוו־ פער. א ז־יגער 8.80'האם ייך אוץ- דעם פא- רערגרונט פון רעד ביגע באוותן דער לאנער