Undzer Worṭ · 1946-08-23 · 23 (23.8.1946) · p. Seite 7

FRAJTIK, 23. AUGUST 1946 אונרזער ווארם ZAJT 7 איך זיץ אין חדר האוכל און גר״ם סיר צו ם"“' ם־עפנט זיך אמף די פיר און עם קומט אדיין א יונגער פאן מיט א דאשע נאך ויי נאך עפלעכע פארשי־נען. ד• העפליבקיים זייערע איו זי־ נעלענן צעל־ינט אמף אלע נלידער, דער ער־ שפער שאקלט טיטן קאפ אה■; און אד,ער. אזו׳ וו• א פערד ווען עם ג״ט כארג ארויף, דערזעט מ־ר פארנו־גש ער זיך טיף, און גיט פיר אפ א בריימן שלום! די איכעריקע נאך אים מיפן ועלכן נ־יגן זיך און ט־ם דעם זעלכן שפייכל שלום! אץ■ עגטפער פי־נעגד־ק אז ראם וייגע; אפשר געסט פון "דישן קאטיסעט אדער סתם יידן. איך קוק פיר נום צו רערוע איך ווידער פראנצלען, א פינצפערער חלום אויף ריין קאפ מראכט איך פיר, דא כיסטו אויך דא! האטט ז־ך שיין או־סגעלערנט זאנן שלים? האסט אמשגע־ לערגש אויך דיינע קאמעראדן. גאנץ שיי; פראבם איך פיר אגשטאט "תייל־היטדער־ - " שיום ׳ שיין זיך דערלעבט פראנצל ס־ם די כאפעיייעס אדר־טפאל בין איך.או*ף אןעונג־שכתא־ן באד־ק־סינגען ביי שול קינדער. אלעט ז־צט אדום די שיין סערול־רטע מ־ש; חברה לאזן ויך וווילניין, יויילן טיט וייער וינגען ד• פפעציעלע אננעקיטע־ נע געסש, וו־ שטענדיק און אלעסאל שאפט זיך א פרעז־דיום טיט א פארמצנדער. אן דעס נייט עם דאך נישט כיי יידן. דער פארז־צנרער עפנט אמך. איז מבכר די נעסט טיט א 77 רערעם לכבוד דעם עונג־שבת. צווישן די פרעלעגענטן באקוטט אויך דאס ווארט א הויכער בלאנדער הער, ער שטעלם זיך אויף און הויבט אן זיין רעדע ריין יעקיש. איך שפעל אן א פאר אוינן אמף אים: וואם א ז דאם אץ טיטן רעריגען. טראכט איך מירי א־ר וועט קיינטאל נישט טרעפן שטעלט אייך פאר, אז איך האב א־ם ווידער דערקענט איך ט״ן מיין אלט באקאגפן פראנץ. איך וזיל שיער גישש אויסש־סן טיט א גע־ וואלד. פראנצל וואם טאכסטו היד? איך האלט זיך אבער איין און וייל. הערן וואט־ ער זאנט. הערט א לשון. איך בין כעדיים פיר די יודן אלעס וואם מעגליך צו פאן איר ואלט זיין נע־ זונט און שטארק, טען האם קעגן אייך פיל נע־ ז־נד־קם אלזא איך אי; גאטען פון אלע ריימשן בעגרים איך אייך.... סיר ואלן דייגע ביינער איבערלעבן פראכם איך פיר. פראנצל ענד־קט זיין רערע און ווערם באשאנקען פיט אפלאדיפטענטן. וואם יעדער פון די אפלאדירגרע האט א־ם נעווונטשן ואל אים אנקוטען כאטש א העלפם. אם אזוי טאנצט פראנצל פה־יפות וו־ נאר ער האט א געלעגנה־יט. אם אזוי שטייען סיר פאר ד־ או־גן די נרויסע פראגצן וואם איך האב ערשט נישט לאנג געזען אין נירנבערב. ויי וואלטן אייך נעבעך. אלע ווי איינער מים געריננין בראש גענאגכען שפילן אין דעם "דישן רעסמאראן "כל גדרי". אדיער "מיין שטעטעלע בעלז". זיי וואלטן זיך אין א חזיר פעל אננעפאן, און געטאנצט אמף א שטריק ווען מען לאום זיי נאד לעבן דערפאר, אבער לא, איר וייט' פאקע לויט ד־ רייד פון אייעד פארפי־דיקער צדיקים. איר האט נ־שם געפשעפעט קיין פל־נ אזיף דער מאגם. נאך אזויפיל מטם זואם איר האט נעפאן דער טענטשהייט מוזט איר גי־ן אין גן־עדן אריץ נאר י לפען־השם. פארגעסט ניט טיטצונעטען ר־ באטע־ ריעם וואם איר האט געקליבען מייל איר וזעם יעצם האבן נאר א פינפפערע דירה צוטאל קיין פענסטער וועט^ישט ויין. (הטשך פון זיים 4) האט ווייטער סמיטולירט ארויסגעבן א פעריא־ דישע שריפט א. נ. ..דיסקותרש". רי פראגער משבילים האבן ארמשנעגעבן אין 1802 א זשורגאל א־נ ,,••דיש־ד״משע ם>}־ נאטשריפט״ 4 נוטערן. די שפראך ששארק פאר־ דייטשט. דער זשורנאל האט שוץ נעדרוקש רער־ ציילינע; פון תלפוד, אלעגאר־עם פון מדרש אן ארטיקל וועגן זשא; זשאק רוסטא א א. 1804 איו אין פראג דערשינען א ,.היםמאר־שעם באשנכוך פיר א־וראעליטן־ רעדאקטאר-טארקום פישער. אין 1817 האט חיים הירש שוואבאכער ארייסנעגעבן אין פירט (דייסשטאנד) ויץ ,קרן תושיה־צייטשריפט פיר רי ר־יפערע יונענד״. (50 זיישן), דער .,קרן חושיה״ איו דערשיגען בס״ה 1 מאל, און אויך נאך פיל אנדערא אויסגאבן. (פארטזעצוגג קוטט! צ ט דיך תל־אכיב. צוו״ קליינע שבת ליכפלעך - צום אנדענק פון דיינע נעמארדעמע קינדער. זיי דעקן צו אמף א קורצע זויילע ז״ער פנים, ברי אפצו־ ודנדערן זיך אויף אגיאויגן־בליק פון דער וועלט, וועלכע איו אווי שלעכט, כדי צו •נלייב; אייגזאם אין א הייליקן מאפענט און אירע ליפן שעפ־ משען א תפלה. א תפלה פארן פרידן, אז דאך טעג זיך *׳מוין אויפהערן די פארלו־טדוגג אין די' פאלאצן פון די נתיסע, או ראך פעג זיך ימוין אויפהערן רער קאטף, אז דאך מעגן שוין דיינע קינדער טרעפן אפענע טויערן, תל־אביב! "שיא־! »וטמנדינגט מיט־ק רעש ייו־יזזן «י•*־ שפאנד צ: אוגפעוברענף ןלננל. פרעם®. סיר האבן גארנישט נעזוזסט פון קיין אוים־ שטאגד, דו ב־סט הייגם אזו• רואיק און שיין ווי געכטן און זוי הסיד. דאך "דארט". אין דער ווייפגם פאבריצידט טען שטעגדיק אן או־פשטאנד און רעוואלוציע, ווען טען דארף, עם איז שזין אן אלטע פראקטיק א1עלכע ווי אווי צו פאתי־ בערן זיך "קאלאגיעם־׳. און ווען עש גייט נ־שט אגדערש און אווי פאדערן די אינפערעסן פון א גוטן פריינד, פון וועלכן מען באקומט אויך אטאל א חלואח, ראן שלעפם טען אתים פונט אייו־קאסמן דעט אוראלטן טיילוננם פראיעקט און דערמיט וויל מען דיך באגליקן. תל־אביב. ביין, וועד עם איו ריין, האט נישט קיץ מורא פאר שסוציקע זידל ווערמער. אנב, האש זיך די עננלישע פרעסע נאכער אנטשולדיקט חל־אביב, אבער ראם האט אזא ווערט ווי ס האבן געהאט די זידלערייען. ב-מבאשסו האבן דיר פארשאפן. אונטער דיין אויסערלעכע פריילעכק־ים באהאלט ויך די וארג פארן פאר־ פאלגטן ברודער וואם קוקט צו דיר ארויף און ועט אין ריר א רעטוננם־אנקער אין ויין היינד לאויק״ט. אוגטעדן הערלעכן הייזער־פראנט בא־ האלט זיך רער א־יוערנער• ווילן. נישט נאכצו־ געבן פאר קיץ שום פרייז אזן גיעט אפהאלמן זיך פאר קיץ שום קרבנוח. .רער ברודער אמף וועלכגם האנט •סיאיז אייסגראווירט א נזמער און אין וועלכגם נשטה עם איו גא ך פארכליבן פיל שרעקלןםעם, אויף אים ווארטסטו חל־אכיב, אוגמערן הערליכן היי־ זער־פראנט. .אין רעד דאז־קער עטאנו ווערן באגאנגען טער נעראלדסאטן. 11' אץ יערער אנדערער". (קנגל. אין רער שטאט איו דא מער גרויסקייט, אפפערוויל־קי־ט און מרי־הייט, ווי אין יערער י אנדערער, מער ליבע. גרויםמומיקייט, פרייהי־ט און טרייכט שיינען אחים פון אירע העלע ליכטער, זוייל די שטאם איו אויפגעבו־ם טיטן שוויים פון אייביקן פאלק, נעמויערט פון ליבע צום פאטער־ לאגד. נעוואקסן אונמער דער פלי־סיקער א1יפ־ זיכט פון א נאנץ פאלק, וועטענם אויגן זיינען נעווע; צו דיר• געריכמעש. האכט ויך צעבליט אין הייליקער שט־מונג ם־ט די העבט פון ד״נע בנים־בונים און דיין האפן איו א רעטונגם־טורם פארן שמאכטגדן גלות־״ד. "פרייטיק צונאכפם ר1ט די גאנצע «פאט 1e) יע־ רער■ ארבעס. אויסער רער געהייםער פעראי פעסי־ קייס אץ די פיגגטערע צ־בערף ועמל. &רעס®, פרייטיק צוגאכטם צ־גדן אן דיינע טוטערם, תל־אבי אין דער לעצטער ציים באגעננט מען אפש ריין נאסען אין רער ענגלישער פרעפע. מיד האבן ויי גישט גע בעשן, אז ויי זאלן דיך אווי ליב האבן, או ויי ואלן פון ריינער ליבע צו דיר איבערגיץ צו אזא גיפטיקך האש. אווי אפט האט טען דיך באשריכן, תל־אביב. דו שייגע. ריינע, מאדערגע, בי!... די ל־בע האט זיך פארוואכדלט אין האם און היינט ווערסמו "רי־נאנט פאומאנדלפ וץ־ די שמאט אץ א כערדער צענפואל«, א כארערן סדום ועפזרוד (עננל. פרעבל), ביינאכט ווען עם ווערט מונקל, פארמאגדלט ז־ך תל־אביב. דא גלייבץ דייגע זין מ־ט זיך אליין און טיט זייער נאט, יערער פאר זיך ם־ט ווייטיק און קומער. ויי וויינען איכער זייער פא־ טער הויז. וואש איו פארגיכטעט געוואדן. איבעדן ווייטן ברודער, וועלכער קע; גישט קוטע; און גע־ פינם זיך נאך אץ שונאים לאני. אלעטען האט ער פארלוירן, אלעס וואס איז או־ך אמטייערסטן און אויך פאר אים זיינען אלע טויער; געשלאסן. עס מיינם ד• מוטער איגערן זון. וואם האט אוועקנעגעבן זיין לעבן, כדי צו ראטעיוע; די מענטשוז״ט און ברענגען פרייהייט. ער איו נע־ פאלן אויפן פראנט, פארוואם???.,. י "אונטערן הערלעבן היייער־פיאנס פון יער דאזיקער שסאט אץ פאלעספינא וייגע! פארבארנן פינצפערע צ־פערן, אץ יועלנע עט יוער! אגיטנעקלערט סער פארנרעכן. ווי אץ טש־קאיא' ועננל. פרעסע. אונטערן הויז־פראנט פון תל־אביב פאר־ בארנט זיך דער שמעיין פון א־יביקן פאלק, דער שטערץ און ווייטיק וואם דייגע אטאליקע פרייגד' ק ל יי ב ט ב א־ ט ע ר י ע ם (פ ע ל י ע ט א ן) סן. ביי איין פישל ויצם א פל־כעוואטער טיט א יוננן טאן אין א לויזן ספארט אנצוג. (אסשאטני קושיק מאדי > ציוישן ויי ג״ם אן, א געשעפטל מיט שטאפערם. א ווייכער אראש א ווייכער ארזיך, א קלאפ טיט 2 רויפע גלעזלעך און ראם געשעפש איו געמאכט. ביי א צוו־ים פישל גייט אן ווייזט אויש א געשפרעך ווענן "קאטעל“ ראם דערקענט טען גליי־. כיי אגדעדע טישלעך ווי־ דער כא&ט טען א שפיקל פלירט. טיט איין ווארט דער רעשטאראן אין פול, פר־ילעך. לעבעד־ק, דער יונגער כעל־הכית וואט עם הו־בט א־ם אן צו וואקשן א ב־־בל רר״ט זיך ארום און קוועלם פון וייגע יידישע געסט, דער אויבמריט איו נאר פאר יידן, ואגש ער מיר, פונקט ווי בי• ויי איו אטאל געזוען א״נטריט נאר פאר רייששן. און ווער איו די גרופע טוויקאנטן פרעג איך אים? אט דאם ועט איר ענמפערט עד סיר דאס איו דייטש־שע טוזיק, דאש האב איך עקסטרע אזוי געמאכט, ואלן יידן טרינקען און• זי• ואלן פריי־ לעך טאנן אץ צושפילן, אז איר וייס א בעלן וועט איר העדן א שייגע ואך. ד אט איו געווען דער כעכטער ארקעסטער פון שמאט אטאל, ער רויטט ויי עפעש איין אין אויער קעגטיק אז איך בין א פרעטדער און וויל הערן יירישע שטיקלעך. עם גיט זיך א דר" אוים צו סיר א יוגגער בלאנדער יעק* פערגויגט זיך טיף ביו צו דער ערר און טיט א נארישן שמייכל פון א טה־יפות טעגצער גיט ער מיר צו פארשט־ץ אז ער איו נרי־ט אויף ם־ין פארלאגג, איך ווייל סיר או־ם כל־גררי. אין איין סעקונרע ארום הערט איר ווי ווי די יעקעם שפיל ן כל־נדרי אז עם ג״ט א רו־ך, סאבנדיק דערביי פארש־ירעגע תנועות און העויוח שיער זיך נישם נעל״גט אין דער ערד אריץ אלץ נכדי עם ואל בעסער או־שנעטען. איך קוק זיך צו, צו דעם בלאנדן דיריגענט. איך וואלס אייך געשוווירן אז אט שטייט ער פאר אייך פראנצל כילעבן סיאיז ער טיט די באטעריעם אין די העגט. ווו ז״נען דייגע עפאלעטן? דיין קארק? דיין יעקיש מונדיר ׳• וואס וזעסטו שאכן יעצם טיט דייגע באטעריעם פראנין? גלוסט זיך סיר אים א פרעג צו טאן! דו שש״סט דיר און שפילסט כל־גדרי אוך פארומילסט יידן אין א רעפטארא; אץ דיין טר״פענער שטאם. - שיץ זיך דערלענם וואס? א צווייט מאל או־ף א פתיתה פץ א קכיוץ. מאל דערוען א מחנה יעקעש געפירט דורך דעם פארססארקימן לאווען צים אויספארשינגם־ריכטער. (לאווע איו נעווען דער ערשטער טיליציאנער כיי אוגדו אין שטעטל נאך דער כאפר״אונגץ מאלט איך אייך פארגזגען ז" דאן אנצוקוקן, די נעוער לאגג ביו צו רער ערד, דער ווייסער פוינל איו נעוואר; שמארץ חושך, די נאר־שע דערשראקענע נעזיכמער מי ביי די שאר,אלן באיואקסן, די דא־ שיקעש פארדרייט, יעדער אייגער כטעם האט צו־ פראנץ פרויפט ווענן 11^פ הערסונג (הניטע) געהונקען אוץ- א פזם, און פון דער גאז. איך בעם אייך איבער אייעד כבוד, האט גערונען. שט־י איך טיר אווי אין בעטראכט מ־ר ג־טס וועלטעלע איי איו דאם קלו: און שיין א יראך צו א־יערע 'ארן . בהטישע יעקעס. מי זייט איר טיט אייער גרויסק״ט! און מאם מעשטו יעצט טאן טיט דיינע באמעריעם פראנצעלע 7 וואם האסטו געגעך צוגו־פגעקליבן. יא •א פראנצל!״ מעלן ריר צוניץ קוטע; הא; ט זי■ דיר, האלט ויי מייל אין טיניר מעט איר קיץ ליבט ניט האבן. איך האב טיר אבער אמך קייגמאל נ־שט פארגעשטעלט אז איך וועל דערלעבן צו זען אויף זייער ערד דאס וואם איך זע. אט בין איך מיר אין א ד״משישע שטאם איך עם כדר אין א "דישן רעסטאראן. א רעם־ טארא; ווי נאם האט נעבאטן מים אלע פימשעוו־ קעש, ארום די טישיעך זיצן ז־ך א ביסעלע "עטך׳ צעל״גט ווי ביי זייער צאטן אין מייננאר. פ ר א נ ץ העדט! איך מאלט ז־ך אין לעבן גישט נע־ ■קענט פארשטעלן. אז אט די דייטשן טיט די שט״פע טונדירן, טיט די ווייסע צעשפר״טע פלינל ווי די מעמעם אמף זייערע נרוסשן, טיט די שניי־ דנריקע האקנקרייצן או־ף די ארבל, ם־ט די לאנגע נעזער, און אויסנעפאשעטע קארקן. מאש די שפיצן פון זייערע שט־וול האבן געגלאנצט פונקם וו• כ״ א קאטער.מעלן זיך אווי כייטן. א פיש אין מאסער האט דאך פאר ז" געציטערט. מער שטועכט נאן מען פראנץ באנהאלצער האם געקל־בן באטעריעם און צונע־ גדיים זיך לעטפלעך אז ווען ער מעט זיין אין סיביר אץ רארם איו ראך אודא■ פינסטער, און קיין עלעקטר• איו דארט גישטא מעט ער זיך צו לייכמן טיט די לעמפלעך. שמן צוריק געשמועסט האט ער ראך נעהאט רעבט מייל ויין ארם" איו געשטאנען הינטער טאםקווע. און דער פירער האט ז־ך ציגעגר־יט צו האלמן א מאאסט רעדע פון לאנר; או; אין עמלעכע טע ג ארום כאפן א נלעול מיין אין ניו-ארק. ד• פאכריקן האבן נעקלאפט ציסטערגעם פאר באקוער־גאפט. די עבטערע אפיצירן האבן ויך געלאזט נעמען מאסן ב" די שגיידער און געקליב; ויך מאדיעלן אייך- אנצוגער פון די עג־ גלישע שטאפן מאם ויי מעל; אין קורצן באקוטען. ווי לאגג איו רען רער שיעור צו טראגן תילצער־ אמי האט ויך א יעק־ש פאלק אריינגעלאוט אין נאר אריץ, אץ מי די אנגעבלאזעגע איגדי־ קעם געמאבט אן אגשמעל פון וועלט־תערשער. איך א דערשיאגענער "ד מאם האט בכלל נישט געהאט קיין רעבט צו דענקען פון לענן אין דעש הערליכן פרדס מאם ד• דייסשן גרייטן צו אמך. דער מעלט, האב נעבעך צייטגומיו גערעגקם או עם איו אמת, מער ומיסט? ... איך האב טא־ קע נעזען אין יעד; דייטש, א שווארצן העלד טיט טלאך־הטות פליגלען. איך האב סיד אבער קייב־ מאל נישט פארגעשטעלט, אז א דייטש קען טאנצן מה־יפות, דאס איו מיר אפילו אויפן זיכעטן גע־ דאנק נישם נעקימען. אז• ראם רעדל האט י־ך אבער גענעב; א דריי אמף ציר־ק, או! מייגע ד״טשינקעלעך האבן אגגעוזויב;צו באמיסטיקן די פעלדער פו; סטאמננאד. ־אב איך ביי זיך גע־ טראבט עחע ... איך האלט שוי; טיט אייך מער שמועשס נאך אז איך האב צום ערשטן