Undzer Worṭ · 1946-08-23 · 23 (23.8.1946) · p. Seite 4

ZAJT 4 אונדזער ווארט FRAJTIK, 23. AUGUST 1946 4 ליטעראטור און וו י ם נ ש א פ ט < פין רוזשאני, וועדכער האט טיט!"נע ליטעראיי־ שע ווערק נאא״נפמסט די דאזיקע כאוועגונג האט עד געהאט ר־ געלעננהייט כאהערטט צו זועח פיט ד• הייסעסטע ל־בע־געפילן פאר ארץ ישראל. אלם זייענדיק קוים 19 יאהר קומט ער ,אין קאנמאקש פיט דער פוילישער שריפשטעלערן עליזא אזשעעקאווא, וועלכע שעטט אלם פרייב־ דן פון "דן, ווערנד־ק ששארקאנטציקט פין איר .מאיר יאזעפאוויטש" דעלבער אי! אייך טרם ויין שפעטערדיקע דיכטערישע קאריערע. און אי! יאר 19U2 נים ער ארזים אביכל לירער אין רוסןש אוב־ טערן נאסען "דאם אנקוטענדיקע. (גראדטשיע) זייגע לידער דערשייגע! אויך אין יידישער שפראך אין די צייטונגען,ילד" "פרייגט" או; אין ראם "*ידישע פאלק" ער שרייבם אייך אין עברית. אין 1904 באזוכט ער צום ערשטן מאל ארץ ישראל, וועלכעס האם פיט וין־ ראן פארגעש־ פעלם קיים עסלעכע קאלארעם. פונדירם חרך כאראן ראמשילד, דאם לאגד וועלכעם אי! נאך געלענן אין חורבה און אין וויססעניש, טאבט אבער אוין• ■פד, דעם דיכטער א קאלאשאלן איינדרוק אגן האש איש באווענש אנצושרייבן א ביך לי־ דער א״נ. "היימאטם־ קלאנגען" א ם*ן לויב־ געואנג פאר ארץ־ישראל. פון זיין פריסשער יוגגש פארנעמש ער אן אננעזעענע אפאויציע אויך אין פאל־מישן לעבן. ער ששעלש ויך בראש פון קענגערעאפש צום א. J "אונאנרא־פריעקם•1 באפייליקם זיך אין א ריי וויכשיקע קאנפערענצן. לייגנדיק רעם נרונטששיין פאר דער ציקתפטיקער פארמולירטעד צ־וניטסי־ שער אידעאלאניע. אץ יאר 1919 לעבש לי־ב יפה איבער א שווערן מאשענש, זייענדיק אין ווילנע. די פדלי־ סע פאשיסמישע רעגירונג, פארכאפנד־ק ווילגע, האם אועשטידט ד* דריי י־ד־שע שדייבעד א. וזייטער, ש. ניגער, און לייב יפה, אונשער דער באשולדיקזנג פון "קאשוניספישער שעשיקייס־. אין רעזולשאם ווערם א. וויימער דערשאשן, פאר ש. נינער האש זיך באפים די אשעריק. רעגירינב אפראשעווענדיק א־ם פין מויט און פאר לייב יפה ־ די עננלישע רעגירוגג. און אווי ארום בלייבט ער לעב!• ל. יפה פארם ראן קיץ ארן ־יסרזןל. וועל־ בעם וועיטז־ץ ששענדיקזיץ־ארשאוןנעששאיבער דעם פאשטן אלם רעדאקטאר פון ,הארץ". אין יאר 1923 נעסט ער איבער די הויפט אגפידער־ שאפש פון קרן־הישור. אין פארלויף פון זיין לאמ״יעריקע טעטיקייש, האלם ער אין א-ין פאד־ זעצן די פאר זיך אננעג״כנטע ליניע פון ריגשם לשובה זיין פאלק. אין יאר 1750 אי, אין א דייטשך שמעמל נייוויד ארוים א יידיש דייששע ציימשריפט איני פער דער רעדאקציע פין בגיפין־שלסה קרונינורג. בכלל אי! אין די יידישע סוחרישע קרייזן געווען א גרוים א־נטערעם פאר פעריאד־שע ידי¬ עות, וואם זאלן באפרידיקן זייערע עקאנאמישע אינטערעשן, איגפארטאציעס וועגן לענדער. צאל מאריפן, רייזע טעגלעכקייטן אא״וו, ווי למשל די ,דירגפגרשער פריוו־לעגידעע צייפונג־ ארויסגע־ געכן 2 מאל א וואך און אנדערע. די ערשטע יידישע צייפיגג אין פראנקרייך אי, דערש־נען איןייאר פון דער נרויסער רעווא־ לוציע 89־1, וי האם אננעגעבן קודם כל אלע יידישע ענינים, וואם זייגען געווען פארנונדן טיט די לויפנדע געשעענישן. די יידישע פדאגע אי, געשטאנען אויפן סדר היום פון די גרזיסע פאג׳־ טישע געשעעגישן. אזוי אדום אז סיאיז נעווארן רייף דער געדאנק וועגן ארו־פגעבן א פעריאדי־ שע שריפט אין יידיש וואס זאל באלויכטן די סא־ פע וויכטיקסטע ידיעות. די צייפוגג אי, ארוים ,׳יער פריפיטיוו. דער רעדאקפאד האם גיט געהאם קיין שום פאליפי־ שע אריעגשאציע. די צייסונג האם געהאש 100 אבאנענטן. נס״ת אי! דערש־נען 19 נוטערן. אונטער דער ווירקונג פון רער פראנצויזי־ שער רעוואלוציע אי! ארויפגעשוויפען די יידישע פראגע אזיפן סדר היום אויך אין אנדערע לעג׳ דער. א,א צושמאנד אי! געווען אין האלאנד. ראש (המשך אזיף זיים 7) ביי י י רן ידיעות. נייש. אין ״קהלת שלמה” (1722) ווערט נעזאנט אי "אים שבת זאל מען נאך נייע צ"־ מונגען אייך ניט פרעגך. אין ,שאריח ישראל" (1743) ווערט דערציילט וועגן א שלעכטער ידיעה, וואט א־ז אנגעקומען צו -רער שמאט קעלן: "אוני עם קאם די שלעכפי ציימונג צי די קהלה קדושה קעלן", די דאזיקע צי־מונגם באריבש; זיינענ גע־ ווען די פארגייער פו; דער יידישער פרעסע. אין 1687 איו אין ד׳אלאנד דערשינע; "די צייטונג אוים אינד־א", איר צויעק איו נ-ווען צו געבן דער יידישער באפעלקעחנג נעשעפטלעבע איג־ פארשאציעם וועגן אינדיע. די ערשפע פעריאדישע צייטונג אויף יידיש איו ארזים אין אפסשערדאם (האלאגח אין 1686, אוגטער דער רעראקציע פון.,משה בר אברהם (א נר], די צייטונג האש נעהייסן "קורגמען" וואם שייגש ,,קוריער־ צוויי שאל אץ דער וואך דינם־ טיק און, פרייטיק. בם”ח אי! דערשינען 100 נו־ מערן. דער פארמאט פון דער צייטונג אי, געווען ניט גרעסער ווי פון א קליין ביכל, געדרוקט טיט רש״י שריפט. די גאנצע צייפונג באשטייט פון יריעות, ארטיקלען זיינען נישא, אחוץ יריעית אייך אביטל אנאנסן •דארם פלענם טען נעפינען באריכטן אויך פון רי־משלאנר, פוילן, רוסלאנד. געניטען פון האלענד־שע צייטונגען. פאר דער געשיבטע פון דער יירישער פרעסע איז די ראי זיקע צי׳מוגג פון נרזיס זויכט־קייט. אפע ן געבורטסטאג) דער פסעמאדאגים פון לייב יפה. אי, נעווען דער "טרוימער" דאס וואט ער אי, געיוען אין דער ווירקלעכקי־ט, און פארבליבן גי, דעם הייגטיקן מאג, און וו־רקלעך, נאר א,א עקשנית־דיקער טרוימער אין גלויבער. אי! אימשמאנד געווען איבערצייגן די כרייטע יידישע מאס; אץ איינשפא־ נען זיי פארן געראנק פץ א כנר־יוויליקן שם־יער פארן אויפבוי־ווערק אין ארץ־ישראל, אומאפהענ־ ניק פון יידישך נאציאגאלן ־פאנד. פיל פון וייגע פאג־טעגלעבע מיטארבעפער, וועלכע טרעפן ויך פיט איש פנים אל פגים באי ווונרערן ויין אונגעהויערע באהערשוננם־קראפט און אלע פראבלעפען, וועלכע שוויפען פאר אים או־ף אין תון פון ויין טאג־טענלעכער פראדוק־ פיווער באשעפמיקוגג. אלם א״ניקל פונט גרויסן אנהעננער פו; דער חובבי־ציון באוועגונג ר■ מרדכי נימפל יפה לייב (צו זיין 70־םט דער יידישער ישוב אין ארץ ישראל, האט לעצטנס געפייערט רעם 70־ גענורטש־־טאג, פון איינעם פון די אננעזעענטטע פערזעגלעבקייטן אין דער יידישער וועלט, דעם דיכמער און פיאנער פון ארין־ישראל מעון, לייב •אפע. פאר דער ברייטער ייד־שער וועלט, אי, ער באקאגם געווען אלם פירער פון קרן־היטור, טא־ לאגטפולער ארגאניזאטאר און באגרינדער פוגם גאציאגאלן ־ שפייער נעדאגק, וועלכן ער האט געווידמעט זיין דיבטערישע בעגאבטקייט. , לייב יפה ווי!יין פרייבט דער נרויסע ציו־ ניסט מ. ם. אופיטקין [ג־ידע שטאפען פץ רוסלאנד], האבן פארנומען ענלעבע פאז־ציעס אין דער נאציאגאלער יידישער באזוענוג. דער ערשמער אלם פירער פון קרן־היסור און דער צווייטער, פידער פין "דישן־גאע־אגאלן־פאגד (ק. ק. ל.) ביירע האבן מיש זיך פארגעשטעלם רי הויפש־ ויילן פוגם יידישן־נאציאנאלן בנץ, פ ר ע ם ע¬ די מאדערנע פארשונג פון דער ציימונגם געשיבטע געמט אן, או די פרעסע איו א סך על" מער פון דעם פעיכטגעשסעלטן פאקט ווענן דער עלמטטער פעריאדישער שריפט. יעדע ידיעה, וואט אי! פארבפיקסירפ גע״ארן אין וועלכער עם איז פארם, ברי פארשפרי־טן א גייס מחוץ דעש גע־ אט־אפ-ש• גדר, ווו ד• נעשעעניש איז פארגעקו־ טען, געהערט צו דעם כארס ידיעות, וואט פיר הו6ן אן צייטזנג, די דאויגע אויסערגעוויינלעכע ידיעות פלעגן פארשפרי־ט וו ערן אין פר^אישע ארעד נענראטמע באריכטן. ד■ עלטבטע פארם פון א געגראמטע ידיעה איו די צ״טונגם יאלא־ דע, פון א פר^זאאישער-די נריוו־צ־יטונג, די גייס באארבעם אץ באלאדעס פלעגן זזאגדעון פון לאגד צו לאגד. פץ ד־ בריזו ציימונגען פלענט מען ארוישגעמען די אלגעמיינע ידיעות און!יי איבערשרייבן אין עטלעכע עקועפפלארן און ויי פארשפרייטן. די דאזיקע קאפירמע בריוו־ צ-יטוננע;!ייגע; נעווארן א טופטער פאר די ער־ ששע ביולעטין־בלעמלעך, וואם טען האט ארוים־ נעלאזם. כדי צ• באפרידיקן די א־נמערעטן פון ד־ סוחרים יואם חאכן געוואלט וויטן די פרייזן אויך• סחורות אץ פארשיירענע לענדער. צו ויי פלענט מען צוגעגן או-ך וועלט ידיעות. פאליטיק אץ מסהר ויינען געווען די הויפט סשימולן פאר פארשפר־־סן גייס. טיט דער צייט זייגען די ספאראריש נעשריבענע און שפעטער געדרוקמע ני־ם־באריבטן געווארן א קוואל פץ פרנסה. אין 16*טן י״ה האבן פיר שוין די ער־ שבע ידיעות ווענן ארנאגידרמער ג״ם פארשפריי־ טונג און אפילו גייס אגענטורן (!וענעציע). אץ 17־מן י״ה ארגאניזירט ד• פאסט דעם או־סכייט פו; די שוץ אתיסגייענדיקע פער־אדישע צייטוג־ גע;. ד• דאדקע פעריאדישק־־ט שאפט דאס, זזאס מיו רוסן אן די פרעסע, די ועלבע אגטוויקלונג נעפינען מיד אויך אין דער געשיכטע פו; דער יירישער פרעסע, אונרזערע נעגראסטע צייסוגגען זי־גען די היסטאר־שע לירער, וואם ויינען נעשאפן נעויארן אונטער דער ווירקינג פץ א געשעענעם פאקט. צ, ב. ד־ לידער וועגן גזרות ת״ח ן8<16) דאס ליד ווענן דער שחיטה אין אפען (1880) סראגער שריפה (1754) אא״וו. או־ך פראוע׳ בא־שרייבובגען ווי למשל דער בארינט וועגן די גורות אויך■ •ידן אץ פוי,ן אין <ו1?1 ויינען מוסטערן פון צייטונגם־רעפארטאזשן אדער צ. ב. מודעות באריבפן וועגן א חרם, סרוויס (אין די ציים; פץ דער שבתי־צני באווע־ גונג). ראס!וארם (צייטוננן איז שזין אין דער אלם •ירישער ל־טעראטור געמען כאקאגש אץ זין פון ווערן או.יפן וועג פון רערציאונג און וויסנשאפם פאר א בעסערע צוקונפט פון דער סענמשחייש. רי איצם־קע סטאדיע האלט ער פאר א פראווי־ זארישע, וועלכע מוז זיך עגדערן צום בעסערן, ווייל אין קעננפאל וואלט אינדזער לעבן גישט געחאט קיץ שום זין זןון וואלט געווען נאד א "שלעכטער וויץ". ׳ אועלסעס שעפעריטער ג־יסט וועלכעראיז אפט ארייננעררוגנען ווייט אין דער צוקוגפט און נ־יטגווייז אזיסער די ראמען פון אונדזער קליי־ נעם נלאנום, האם זיך אין ווערק "שקיצן פון דער נעשיבטע- צוריקגעצויגן אין רעם בין השמשות פון דער פארנאנגענהייט. דאם בוך, געשר־כן אויף דעם פארשלאג פון א פארואמלונג פון ענגליעע אין אמעריקאנישע שרייבער און פראפעסארן אץ לאנדאן, סוף פון דער 1־מער ויעלם מלחמה, ווייכט אפ פוגם אייננעבירנערטן סעטאד, שדאלך טירן געשיכטלעכע פארפאלןאלס "רענישמראציע פון מלחמות". געטרי־ זיינע אידעאלן איו אועלסעם שארף ארויטגעטראטן קענן בארבאריזם. נעוואלט־מאטן, פאלשקיים און אופרעכם. פיפ דער פולער קראפט פון זיין איבערצייגונג האט ער באקעמפט רעם היטלעריסמישן רעזשים און נישט לאנג צוריק האט ער אנגעגריפן דאס איצטיגע עגגלישע קעניגליכע הוי, און די עננלישע פאנארביסטישע אינסטימוציע. די ויעלט ל־טעראטור האש פארלוירן איי־ נעם פין אירע אויטדערוויילמע רעפיעזענטאנטן. דער פארלוסט איז ריזיק און זועם זיך גישש לאזן אווי לייכט, און גישש אמי שנעל פארפרעפן. פ־פ־קער רעקלאמע און פאלט א קרבן פון גע־ זויסנלאזע עקפפלאאשאשארס. אין א געעגרערטער פארם האט ויך אועלס פארנומען מיש רעם פראבלעם אין דער שפע־ טערריקער דערציילונג א״נ ״בריינהילד, (1937), ארויטפרעטנדיק אץ איר פיט א פאלעטיק קעגן דער ליסערארישער רעקלאמע. די דרישע נרופע פון!ייגע ראמאנען איו געווידפעט דער געזעלשאפלעכער. פאלימישער, אץ רעליגיעזער פראבלעטאטיק.אין סוך "דער נייער מאקיאוועלי" אנאליזירט ער די געזעל־ שאפטלענע באדיננונגען פון רעם שפעטערריקן וויקטאר־ע־פעריאר, אין "די חתונה" ווערט פאר־ נעשטעלט דער קאנפליקט «וישן בעקסועלע פרייבונגען און רעם אפפערן זיך פאר דער ווישנשאפט פץ א פאיפאלק. אין "פאטער פון קר^פט־גע אלבערטא” (1023). ייאס ששייט אוני סערן אי־גפלוס פון פרוידם פשיכא־אנאליטישער־ לערע, קעספם איעלם פאר דער אומאפהענגיקער פאזיציע פון דער פרו• און פאר איר עסאנצי־ אלין מער קריסטאליזירט זיך ביים שריפי ששעלער די קאנצעפציע פץ א ויעלם מלוכה אני הויבנדיק פון "דער יועלט פון וויליאם קלייסאלד [1020] דורך "דער אדבעט, רייכטום און גליק פון דער סענמשחייט״ 19321) "די פארם פון די צו־ קונפשיקע ואבן״ (1933! ביו צום "מה פון דער וועלש״ 1038. איעלם האט גענלויבט. אז ביי דעם טענפש דרעפלען געוויטע באמערקכארע העכערע אינסטינקט(, וועלבע קענע; אנטוויקלט 2ארזש אועלם וואם וויל פיט כח באזיימיקן די פארעלטערטע דער ערששער פעריאד פון זיין שאפונג נעמט ארוס די ציים פון 1895-1908 און א־ז כאראק־ טעריכשיש הויפטזעכלעך מים א ריי פאנטאסמי־ שע דערציילונגען, וו• די "ציים פאשין”, "דער נישט ועבארער מענטש” א״אג. אץ "דער צייטמאשיף באטיט זיך איעלם צו באווייזן וו,הין עם פירט די קאפיטאליסטישע ציוויליואציע, אויב זי וועט נישט פאימראטן ווערן טיט א בעסערער עקאנאשישער אררנונג. ד■ מענטשהייט באשטייט, אין'דער ענד־פאזע פון דעם געזעלשאפטלקכן סדר. פון 2 קעגגערי־ עע קלאסן! גייסעיק־אפגעששאגעגע דראנען און עקפפלאאט-רמע ארבעטער. די לעצטע האבן די אייפגאבע צו שפיהן די דראנען. אבער זיי כוג־ מע!וען זיך אויף צום פוף אץ פארניכמן ויי. א «וייטע גרופע פון ויינע ווערק נעמט אדום צווישן אנדערע די באקאנטע ראמאגען: "טאנא :אנגיי" און "די געשיכטע פון מר. פזוללי”, וועלבע «אבן פארפעסטיקט זיין איינפלוסרייכע פאויציע אין דעד ענגלישער לישעראטזר. אין "טאנא באנניי,, געמט אן אועלסעס קריטיק איר פולע שווזנגקראפט. דא קעמפט א יוננער מענטש פון דער גידעריקערער סיטל־שיבם מיש רער ויעלם פון פראפיט גיריקייט. אין וועלבער דאם ברייטע פוכליקום וזערט אר״נגעצויגן, אדאגק דער הערבערט רזי רעם 10-.13.B איו אויף א־יביק פארשטומט נע־ ווארן די ט!:ע פון איינעם פון די וועלטכארימטע שרי-בער ה. דוש. אועלם. קעגן וייגע אייגענע פארויסועאונגען, אוישנעדריקמע אץ דעם אננע־ שריבעגעם דורך א־ם אדיין. אין •אר 1936 אי־ ראנ-שן נעקראלאג. אי! ער נעשטארבן נישט אין עדמער פי; 97 יאר, נאר אלט זייענדיק 70. ער א•! אייך גישש אוועק. אלם "פעיגעסענער זקן" נאר. אלם ארושגעריגגלטער פיט גרויש באוווג־ דעיונג, הערשע־ פון!,ארם. ווי א רויכער פאדים ציט זיך דורך די הע־ בער 100 אועלשעס ווערק, דער לייטסאטיוו פון רער קר־מ־ק ויענן ר• הערשנרע געזענשאפטלעכע פאר־ העלטעגישן אזן די פיטלען צז!ייקר געמגטטא־ בוגג. זיין וועלט־אנשו־אונג איו אבער די פון א ליבעראל, ארעי "ל־בעראלךרענלאקראט,', ווי ער רופס וי־ אליין. און זיין שאפוע איו טין! איענעווארצלט אין רער ליבעראליכטישער קול־ סור פון רעם פ ע ר י א ד, פאר דער ערשטער וועלט מלחמה, זיין הענסשער אידעאל, אי, דעי עדאל!ציאגערער סארשריט פון דער מעגסש־ ה׳ יש. וועלכער קען לויט!יין סיינזננ. ז־ך שם־צן אויף רער וויטנשאפט. וואט שטעלם פאר מיס זיך א מאנס, לויט די ווערטער פץ באריממן עננלישן דענקער, ראדושער ב־־קן. דערפון אין אייך פארשטענדליך, אי אועלם דענקט גישש מים די קאטעגאריעם פץ א רעוואלוצ-אגער. /