Undzer Worṭ · 1946-08-16 · 22 (16.8.1946) · p. Seite 5

FRAJTIK, 16. AUGUST 1946 אונרזער ווארט ZAJT5 יסטאק אין קאמף 16.8.43-16.9.43 בעווען: דץ טיט רי מאמן. במשך פון נעציילטע מינוטן האבן פיר אריבערגעפירם דאס גאגצע א פאר פינום נאך 9 האבן סיר אנגע־רבן דעם אויפשטאנד. י מיר האב; אונטערנעצונדן א פאבר־ק, דאם א ו נעווען דער צ־יכן. ראם געסא האט געברענט. מיד האבן אעעהויבן אויפרייסג די נעטא צרמעג. אונחער פלאן איו געמעג נים ווארמג אויף א פאפיקג פאמענט, ווייל במשך פונ א פאר שעה מעלן אלע ארויסנעפירט וזערן. אג איינמא־ ליקע ליקווידאציע פאדערם אג איינטאלי־ קע דערשייטנג. פיר זועלן די ערשטע ויך חרב־ רייסן אזן ארויסנ-ין. אויפערן געמא געפינע! דך ח דייטשן, אויב ם־וועלן ארוים פאפן איז אום־ פעגלעך דערשיפז 000 .20 סיטאפאל—ם׳ וזעלן בלייבן א פאר פויונט. פיר וועלן פאלן די ער־ שפע אבער די האסן וועלן ארוים• פיר האבן אויסגעקל־בן חברים זועלכע האבן געדארפט פירן אין מאלד מאם איו באזעצט גיד מארן חרך אונדוערער א גרופע, מעלכע האם ניד גיילם 60 פענטשן. אנ $!ויםשליםלעך יידישע נישם אווי ווי אין ווארשע איו געווען אין ביאליבשא^ פיר האבן דך א ריס נעפא; פיט הורא אויסגעשרייען. בעהארגעט דייסזן{ אבער די מאם; ויינען פון געפא נישם ארזים. פיר האבן צעשטערם א שמאל ניסעריי לעם נעםא. געשויט רעם קאפיסאר אזן נאך פיל דייפשן. אבער ארויםרייפן וין איו נעווען אופענלעך... פון 3יאליםטאקער געטא נען אויפן פלאץ ד״ה אויף יוראמעצקי נאם. או דא זעם איר שזין וו־ו־ער אינחער קעטפנדער אידען. זי לויפט אין איר טאנמעלע ־פון נאם מ גא« יידן גייט נישם ראם איו םרעבלינקעו דער יודן־ראט נארט אייך! דאם איו ד־ ליקויי" דאציע פון ב־אליסטאק!... « זי דערקענש שוין אונחער חברה. — הברים זייט נרייט! פונטער צום קאפף! די הברים פאר־ זאפלעןויך אין פונקפן ביי די פאבריקןדאם ברען פאטעריאל איו שיין ביי אלעפען-נדיים אונפער־ צוצינק די פאבריקן. ביי די רעשסן חברה לינן ח אננעלארענע רעוואלווערן. דער סיננאל איו מען טען וועט נעפען פירן די ערשטע פארטיע צום טויער. ראן עפנעו א ®י סעריי. איך מרעף צום לעצמן פא ל איראן כיי דער פאבר־ק. חברים דרייסט! נריים זיך צו אונתער לעצטן קאםף1 דער לעצטער האנש דרוק און סער האב איך זי נישט געועען. די חברים פז; נאוואנרוחקא האבן נאנער דעניילם. אז אירא איו בעפאלן באלר אין ער־ שפן קאמף לעבן שפיטאל. וי האש או־סנעפירט איר שליחות ווי א הייפע פאטריאפקע פד איר פאלק און אן איבערגענעבענע ם־טנלירערן פדן דער קאם.־פארט־י - איר רערציערן. ער ע איר אנדענק! בערל פרעגעם. א סאך פון דער ארבעטער באייענינג אין ביאליסטאק האב! א-ם נעקענט. אליין א; אינ־ פראליגאטאר־ארבעטער. א לאננע צ־־ם נעאר־ בעט בי תארלין אין פאבריק מערס פאר ויינע פאל־פישע' איכערצייגונגען ארעסשירש. אין אין תפיסה נאקופם ער א פאראלייש אזיף א פיס. אין נעטא ארבעט ער אין קארשאנאזש. און איו א שיטגליר פון בלאק ששאב. ביי איש אין שטוב. הארט פארן פארקאן ארף קופיעצקא גאס קופען פאר טשענריק די פאחאפלונגען. בערל איו שטענדיק או־פגעריכש או; פוטיקם די חברים. די פרו׳ ז־ינע סראץ איר שווערער ארבעט אויסערן געטא. געפינט נאך ציים קופענייק פין דער ארבעם. בייז־ין אייך ביי ר* ו־ציגגעו. יי העלפט אי; א סאך ארזים בערלען. טען לייגם דער קליינינקער טאכטערקע שלאפן און טען זעצט זיך צו דער "ארבעט" דיה שרייב; די לעצטע ראדיא ידיעות, כיי צו קענען זיי פאר־ שפיייטץ צוו־שך רעם עולם. דא דארף פארקושען א וויבטיקע זיצונב מיז פען סוריע זיין די חברים. און פלוצלונג קומם גא ר א חבר פון אויסערן געפא פון פארטיזאנקע. און פען רארף א־ם אויפגעפען. אינערנעטען בי• אים די פארארדע־ גא פ פון געטא בלויז טיטן האנט געפעק. אלע ארבעטער צוואפען טיט די פאבריקן ווערן אי־ בערגעפירט קיין לובלין... אלע יידן האבן פארשטאנען וואם דאם פיר האבן אעעהרבן פירן. אן אניטאציע צוזישן ח פאסן ויי ואלן נים גיין. די לאגע איו געווען אן אגדערע ווי טיר האבן פאראויםגעזען. סיר וייגע; געווען אץ נרופן׳און פינאנדערגעטיילט פון ביידע זייטן הויפט גאסו פון איין וייס אץ שטאט, פון דער צויייטער אין פארשפאט. אונתער פלאן איו געווען פיטנעפען אלע יידן וואט האבן גישט געוואלט ניין און אנהויבן דעם אזיפשפאנד. די דיימשן האבן פיר ניט געזען ויי האבן שזין געחאט פראקמיק פון אויפשטאגד אין ווארשעווער געטא. אין שפאם איו געווען טענלעך זיך פארי טייחקן האבן ויי אלעפען ארויפגעפירט אין דער פארשמאט. 8.50 'אינדערפרי זיינען פיר נעווען 1 פאראייגואמט, פיר ח צוגענרייטע נרופן. און אלע איגריקע .אויף דער צוויימער דים אין א צאל פו; 80.000 פאן. 8.55 האבן סיר באשלאפן אלץ אריבערפירן אויף יענער דים, דער ציל אין בילרלעך און געשטאלטן אירא פענאנאווסקא. ץ שטענדיק ועט איר זי. אט אין דער שום־ מערי׳, דא אין שג־ידעריי פיטן העלן לייכטן פאנטעלע אפילו אין די נרעסטע פרעפט. מייל קיץ בעסערן האט וי גישט נעהאם; אומעטום שלי־כט זי זיך דורך. ם־קענען וי שוץ גוט אפילו די באר־סטע סוסרים יודקאווסקי גא ר א נעמי־ סער דרך ארץ און א ביסל טורא ־ פאר איר האלם ויי אפ פון זייער שענדלעכע מהירות, איר ועט זי שטעגריק דך סודנדיק, ווען זי לויפש אריץ אין פאבריק ווייסן שזין ח חברה. אז אין איר קיישל טראנט וי שוץ עפעם ארעי א גע־ היים בלעטל, אדער עפעם » .בלי׳ צו באוארגן ד פאבריק. ח דירעקסארן קוקן אדף איר פיט חשד און פזרםלען אונטערן- גאז, אבער קיינער האלט זי נישט אפ. אויך די וועכמער, אביטל אייגענע, א ביסל גלאט אווי, לאון איר שטעג־ דיק חרך. דורכלויפנדיק אין דער פאבריק נים זי א שושקע א חבר אין אויער אדיין! .היינט א ועונג אויף קופיעצקא גאם־ און אווי לויפט וי פון פאבריק צו פאבריק אנזאגן ח קאסענדאנטן זוענן ח זיצונגען, דא א ועונג פון שטאב, זר־ דער א זיצונג פון א פאבריק. דא טראנס וי ארוס די בלעטלעך. איבערגענומעגע ידיעות פון נעהייפען ראריא, פיט איין וזארט זי אי1 אזפע־ , קורץ פאר דער לעצטעד אקציע. אץ דער לופטן שפירש טען שיין עפעם, אס חפש מען עוץ א זיצונג פון כלאק־ששאב פון א פאר פא־ בריקן ודיי: בערשטלערי׳, שניידעריי. קארטאנאזש כדי חרכצופירן די לעצטע פארנר״טונגן צו א ווידערשמאנד. אין א קליין הילצערנעם הייול אויף ניי־מעלט קוטען פיר זיך צונויף, די לענמע קימט אירא. ז• פאפעט נאך פון גאגג או; אירע אויגן ברענען פיט א מאדגעם העליש פייערל, ז־ נים אנווייזונגען פון הויפם שטאב און קוקט איבער די פלענער פון ■ערער פאבריק. טען קריגע פאר איר א טין הייליקן דרך־ארץ. רער גאגצער קער־ פער אירער דריקט אויש נאר איינס: חברים נישט אפששעלן וין! מיר מעלן ויך נים לאזן! אונחער רעוואלוציאנערע כיאלים־ מאק מעט אויך דאם סאל איר נסיון בייששיץ און די רוצחים מעם אווי לייבם נישם אנק־סען רער זיג. פיר מעלן ויי באווייון, אז באטש אונדזער קאפף איו פון פאראוים א פארשפ-לפער ראך ניט ווי שעפסן צו רער עקירה. נאר מי העלק וועלז טיר פאלן! י דער 16־טער או־ניסט פארשאג. אלץ א ו שוץ אויף די פיט. מיד זעען שוין די אקציע פאר ח אויגן. רער יודן־ראם הענגם אחים א פעלי דונג, אז ביו 9 פרי דארפן דך אלע יידן נעפי׳ די פארעפער אץ שלאגן די ביו טו־ט. א נא־ ט־רלעכע רעאקציע און אזיך א ריכטיקע לויט אודזער אפשאצונג. אין א וואך ארזם האט דער פאסקווער ראדיא א־בערגעגעב; וועגן דער העראישער רע־ אקציע פון ח ביאליסמאקער יידן. נאבדעם די־ נען פארגעקוטען אנפאלן פון יידן אויף דייטשן טיט העק אין די הענט, איינער פץ אונדז טיט א באפבע אגדערע טיט שוועבל מיער. ראן האבן חיה נראפסאן העלדין פון ביאליםפאקער אויפשפאנר. די דיימשן אויפגעהאגגען איין געכאפטן ייד כדי אנצושרעקן ח איבעריקע, ער איו גענאננען העל־ חש צו דער תליה. האלמגדיק דערביי א רעדע. מיר האבן ראן אנגעהויבן ארנאגידרן די ערשטע פארט־זאנער גרופע אויסערן־געטא. כ־בץ געווען אץ דרז־סן ווען עש זייגען ארעסטירט געווארן 15 פון אונדוערע חברים צוטיינשט בהו־ רות. פון די אלע 15 האט קיין איינער - טראץ די שרעקלעכע עגויים - גיס אויסגעזאנט קיץ איין ווארט מער עם ששייט אין שפיץ פון דער באוועגוגג. אץ א פאר טעג ארזם האט מען ויי אלע אוטנעבראכט. נאך דער אקציע האבן פיר אג־ געהו־בן שאפן געווער. פיר האבן כאקופען נעלם נענוי ווי אין מארשע, דער מענטש וואם א ו געשיקט נעמארן אין דארף אריץ איינקויפן איו געי כאפט געווארן פיטן נאנצן געווער. און מידעי האבן פיר געפוזט אנהויבן פון ראם גי׳, דערנייעגדיק סוף כל סוף צו רעם, אז פיר האבן שוי; געהאט הונדערט אווטאמאטן. אונחערע טענטשן האבן נעארבעט אין די ווארשפאטן פון יודן־ראם, און בייגאכט רעמאנמירט דאס נעווער. מראץ אלע שוועריקייטן. ז־ינען אויסנעארבעט געווארן אויך jgfglj דער אויפשטאגד, דער אויפשטאנד איו אויסגעפאלן צוזאטען פיט דער ליקווידירוגנש אקציע רעם 16 אזינוסם 1943. 12 ביינאכט האבן פיר פארענדיקש די וי־ צונג פין ששאב. 2 א זיינער ביינאכש האבן אוגדו אויפגעמעקט ד■ חברים וואם סיר האבן "אייגגע־ ארדגט" אלם פאליציאנש;! "באוואפענמע ם. ם. טענער זיינען אריץ אין געשא". 4,30 פאדשאג וייגע! אויסגעקלעפט געזוארן פלאקאטן אין נעטא. פיט דער מעלדונג אז אלע יידן טמן ז־ך ששעלן ביו 9 פרי אוי ף רער הויפט חיה גראסמאן ביא ... אונדזער. קר־נ א־ז נישמ קיין 6ראנ= קריג ועם וו• קאפפליצירס ם־איו נעוזען אונתער ספראפעניע. אונדזער ם ם ר א ט ע נ י ע די ליקווידירוגגם אקציע האט דך אנגעהויבן אץ מילגע. סיר, א גרושע פון די ערשטע האבן באשלאסן! גענוג טיט רער דערציערישער אר־ בעם. ט רארף ויך גר־יטן צו איין ואך - צו דעם אנהויב פון פארטיידיקינג. א גדופע פענטשן דיגען פיר אתים פון ווילגע אץ געשאפן א קערן אץ ביאל־סטאק. ם־איז געוזען א אייגנארטיקער געטא. פון ד■ מאש זיינען געבליבן אפלעצטגס — די .ניצלעכע־. נאך ווארשע איו דאס נעיוע; דער נמייפער גחיפער אויפשטאנד. סיר האבן זיך געטראפן ט־ם א גרויפן אוטצוטרוי אווי ווי אץ ווארשע. צו ערשט האבן פיר אננעהויבן א קאפף פיט דער עפנטלעכער סייגוגג ערשטנם אין .יורן׳ ראש" ,ויי האבן געהאט א מראדיציע ז־ך פאכן ניט זעענדיקן פיר האבן באקעמפט דעם "•ודן־ ראט" פיט; פארעפנשלעכן אונדזער אפת און דערציאונג פון געטא^ טיט אלע פיטלען. פיר האב; פארשפרייט פראקלאפאציעם. אייננעאררנט אין געשא א "פארשטעלונג־׳ סיזיינען געקופען סאשן יידן, און ויי האבן דערפילם. אז;אונדוער לעבן איו הפקר" - לויט רי ווערשער פון "אז פ איו כדאי צזליב א שעה פון דער־' הו־בונג אפצוגעבן דאס גאנצע לעבן, נאך א פרינציפ איו דורכגענאננען ווי א רוימער פאריס אץ אוגרוער קאמף! פיר דארפן דערשיינען ווי א נאציאנאלע קערפערשאפט אין אונדוער קאמף. ארך איר האט נעקעמפט וועגן רעם. ביי אונח האט ראם געפראגן אן אנדער כאראקסער. פיר האבן ארך פארלאגנם דער קאטף ואל זיין אין געפא אין צענשער פון "דישן •שוב און י נישש אוועקניץ אין מאלך אדיין. פיר האבן נע׳ קעספט ד־ נאנצע ציים. אז די אנדערע פארפי־ זאנער און זייער פאוויעמישער שטאב ואלן אג־ ערקענען רעם קאסך• פון ד• יידישע פארשיזאנער אי; דער אלגעם־יגער פארטיואנקע. ארך טיט יידן האבן פיר נעקעסשט מעגן דעם. דאס איו געווען פאראגראף 2 אין אונדזער שמראטעניע. דער 8־טער פאראנראף! די כטראטעגיע זעלבסט ראם ארגאניררן פון אויפשמאנד אין מארשע. ב־אלישטאק און ורלגע דינען ניט קיין אפנעריסענע דערשיינונגען. נאר טיילן פון דער זעלבער באוועגונג, ראש האם אונח צונענעבן פיל מום. פיר קעמפ; אץ ביאלישטאק נאכן אויפשטאנר אץ וואושע, אדער אין דעי זעלבער צ״ט וואש וו־לנע קעפפט און איוו. ס איו אונרז נישש געלונגען אריינדרינגען אין קל״גע צענצערן. אבער אין גררכע האבן פיר עם יא באמיזן. אש די פארבינחנג האס אונדו נעקאסט פיל קרננות און אץ אלגעש״ן אי! פא־ב־נדונג אי! קריג דער ערשסער נעבאט. אז; ראם,האב; סיר דערגרייבט. רי ערשטע אקציע. ד־ ערשפע אקציע אי! נ־אליסשאק איו פארגעקוטען אין פעבדואר 1942 ייי תאבן אוועק־ נעגומע; 12.000 מענטש!. סיר רינען נאך דאן נים געווען גדיים - שיר האבן נאד געהאט קאלט נערער. די אלגעם־יגע ם־־נוגג איו נעווען א! ם־איז בדאי אפשג־יק איין נליד אבי רער קערפער ואל כלייבן. נאר סיר האבן געזאנט אלץ א־ינס מעלי זיי נעפען דעם גאנצן קערפער און די איצטיקע קרבנות זיינען נאר א שטיק פיר האב; דא; פיל פארלוידן. ם־זיינען אוועק 1800 פץ א־נדוערע בעכשע חברים טיטן ערשפן קאשאנדיר עדעק. עס איו ראן געווען א שרעק־ לעכער פאראט. אין דער לאנע איו בענוג איץ פארעטער אץ הונדערפער נייעץ צום מויט. שווער איו צו ריידן מעגן יירישע פארעשער, אפילו יוע; זי• וייגע; געמען א״נצלנע צוו־ש; טרונפעי. דייטי&ן האב; ויי שפעטער געגעבן אן עפיטעם "■ורעיפארעשער". גאך דער ערששער אקציע איו אויסגעבראכן א פאלקס־פלחפה. אין גאס פלעגם סע! באפאלן