Undzer Worṭ · 1946-08-16 · 22 (16.8.1946) · p. Seite 4

ZAJT 4 אונרזער מארס FRAJTIK, 16. AUGUST 1946 פ ט דעם נעשא און אריין אין 1׳ פאבריקן. פאר אלע־ מען איז קלאר נעווארן ד־ םישיאדע. זעקנו א'1 דער פרי זיינען אויסגעהאנגען נעווארן פלאקאטן. אז דער נעטא ווערם עוואקואירם קיין לובלין. די אנפיחננ פון' דער ווידערשפאגדם בא* ווענונג האם נל'יך ארנאגיזירט אלע אירע פיס־ נלירער, פאנאגרערגעכיילם נעוזער און אוזעקנע־ שסעלם אויף די באששיממע קאספם פונקסן. צען אינדער פרי האם י7 אגגעהויבן די שלאכם. ד.ער פינבאל צום קאמף ז״גען נעווען די ייאלקז יי7 פון די שרפהים. די העדדישע נדה— לעך; פילקא דאטנער. באסיא קאציאלסקא, חיה, ביאלא. פאניא און אנדערע האב; אדנפערגעצונזץ הייזער און פאבריקן. די פעבאגישע זוארשטאטן און רי וואטע פאבדיק זייגען די ערשטע נעשטא־ גען אץ פלאטען. די ביאליסטאקער נעפא אויפשטענדלער האבן כדם פאשין און האנט ביקשן אננעהויבן גז בא־ שיפן די דיימשישע עם־עש פאפרולן אין נעסא. די פאשרולן זיינען אינגאננן צעסישט נעווארן פון דעם, וואס עם קומש פאר און נאד א קליי־ נעם ודרערששאנד זיינען זיי אגפלאפן, איבער־ לאזנדיק הויטע און פארוזונדעפע. דאם בילד פון די ליגנדע דערשאםענע עם־עם פענער און דאם נעווער וואש די אויפ־ ששעגדלער האבן ביי זיי צוגענופען האש די יידישע קעפפער צונענעבן מום און נלז־בן אץ קאסף. די יוגנם געש שערש דעם געמא פארקאן, אבער א׳גשלוייפן האם \ך זיי נים איינגענעכן. באלד קוסען אן העכער דד" סזיזגם דיינדשן אץ דער באנכ״פזגנ פון זוייברוש־שע און אוקראא- נישע דעגעגעראםן ששארק באוואפנם. די יידישע העלדישע קעספער שדעפן נישש א6 פון קאמפם פלאץ און קעספן פארב־סן. רי אויפששענדער שפויסן אפ די אטאקעס פון די עם־עם קאלומנעס פון די גאסן ציעפלא און פא־ לעכקיע. די דייטשן ווערן אוםגעדולדיק און פארבישן. ז" .יואדפן אין קאמף סאגקן און איבערן נעפא באמ״ון ויך עראפלאנען, וואש באשישן מים פא־ שץ ביקשן די יירישע פאזיציעם. א בעווישע גאל אויפששענדלעד איו נעלוננען דעם 27 אויגוסט דורך אן ערר אונשערבראבעג ארזים פון נעטא און זיך פארייניקן שים די פאר־ מ־זאנער. פארועגנדיק דארם רעם קאשף קענן די נאגי סערדער. די בלאקאדע און די קאמפן פון ביאליס־ מאקער נעפא האבן געדויערם א נאנג; הורש פון 15 או־נומם ביין 15 סעפשעמבער 1943. אווי האש פארענדיקש איר קאטף דאם פרא־ לעשארישע ביאליסשאק אר״נשרייבנדיק א חע־ ראאיש בלעסל אין דער נעשיבשע פון דער יידי־ שער סארפיראלאניע. ו ן וו י ם נ ש א דאנם פון דער פארכיזאגער נרופע. דער הער$־ אישעך קעמפער פא קשים נעפאלן מים א העל־ זייער פיל ענלעכע נעשעענישן זיינען פאר־ נעקומען אויסער דעם נעשא חרך די יידישע פארפיזאגער און אויך דורך דער ווידערשפאנדש באווענונג אין נעפא. יצחק פאלפעד. דערזעענדיק א גרזפע עם־עם מענער אין נעפא האש ער י7 אויף ז" געווארפן פים א פלאש וויםרי?ל. ביי אייגעם האם ער אדסנעברענם די אדנן און א צווייפן אפגעברים. איין עם עס־מאן איז אינגאנצן- צע־ פוסלם נעוואק און האם נעשאפן. דערביי האש ער אויף סוים דערשאסן א אנדערן עם עם־נזאן. דאש איז געווען אויף דער קופיעצקא נופער 29. די עם־עם האבן מאלמעדן נישם נעכאפם. פאר איב האבן באגאלם שיפן לעבן הזנדערם יידן; אבער מים רעם האבן דיי י7 נאך נים באגנונבט, סיאיז נאך געווארן נעפעלרעם. אז אויב דער אטענטאפאר וועם ז7 נישע פעלדן אין פארלויף פון זעקש שעה וועלן דערשאסן ווערן 6.000 יידן.' סאלסעד האם געשסעלם חעכער דאם לעבן פונים גיבור. זוי זיין אייגן לעבן און האם ז7 פרייוויליק צונעשטעלם. הגם •ער האם געקענם אנסלויפן פון געטא מרך די אונשערערדישע היילן. די דייסשישע פערדער האבן איש שרעקלעך נע־ פייניקם און איש אויפנעהאגנען אין א סויער א״ף קופיעצקא נאש. ענלעבע סאל! און אשענמאםך ז״נען פאר־ געקומען פון איינצעלנע "P אדך פון גרופן. די ווידערשפאנדם באווענזנג ארבעט ענער־ גיש ביים אר״נשסונלען נעזזער אין נעשא. דאש את נישם נעווען קיין ל״כפע זאך. אייגטאל ז״גען אגפדעקט געווארן צוו" "דישע יינגעלייט. וואש האבן נעשסעלפ געווער. מ יידן האבן!7 נע* זיערם קעגן די זשאנדארן און איינעם פון די זשאנדארן אוועקנעלייגם סוים ביים הויכן שפא* טשעק. די צווי׳ יידן האבן באצאלם מים זייער יונג און קעשפעריש לעבן. עס ווערם אין נעשא •ארגאניזירם אן אייבע־ נע אמוגיציע פראדוקציע אובפער דער אנפירזנב פון יידישע אינזשענירען און בעפיקער. עס גועים אויסנעארבעט קורץ און לאנג נעווער. גדאנאפן. אויפר״ם מאפעריאלן פון זויער ששאף, הויפם־ זעכלעך שים וויפריאל. עלעקטרישע פאשן לעט־ פלעך ויערן אגגעפילט מים מימריאל, פלעשער פיט אויפר״ם ששאפן, קאספעפן און לאננע שפא- לענע מעסער. די הויפם אמוניציע ווארשפאשן ז״גען געווען אדנפער דער אגפירונג פון אינזשי־ ניער העגאך פארבער אויף ציעפלע נר. 8. עם קומם אן דער פראנישער פאטענפ. די נאבש פין 15־םן אויפן 16־םן אויטסט 1943. צוויי ביינאכט האבן די עס־עם געדיבם ארוטנעשטעלם ע ר א ט ו ר א ׳ייהייטם קעמפער די יידישע יוגנם אן אוגשערשיד פון פאלי־ טישע שאםירזנגען און אנשויאוגגען עפנם די אויגן און דערזעם די פראנישע ווירקלעכק״ם. די פרי־דיקער פון וועלטס־יושר און טאראל האבן נארנישם געזען א*־ער נישם נעוואלט זעען וואם עם קומט פאר מים די יידן אונשער דער דייששישער אקופאציע, ז" ז״נען פזיב נעווארן אין אפשר נישט געוואלם זיך צוד,עדן נו די פיין די יוגנם פארא״נואפט, אן שוץ און הילף באשליסם צו ארגאניזירן א ווידערששאנרם בא־ זוענונג צו וועלכער עם געהערן; "השופר הצעיר־. "בונד". "קאשובישפך" "החלוץ* "דרור", "הנועד חציוני־, און כחם יידן סים א זוילן צום קאטף קעגן די מערדער פונם "דישן פאלק. אנפקעגן איבער די פיאגערן פי( קאטך• האבן י7 אויך נעפונען אינם יידישן לעבן פוג־ קעלע איגדיווידיאופש. וועלבע האבן גענלויבם. אז פיס הכנעה און אדספירן די דייפשישע מארד באפעלן. וועלן זיי אזישמיידן די?נקופענדע קא־ סאששראפע. אין דער ווידערשטאנדם באוזענוגג זיינען געווען צוו" אידע^לאגישע ריכשונגען. אייגע האט רעפרעזענטירם דעם געראנק, אז טען דארף נ״ן אין די זועלדער און פירן פארפיזאגער קאמפן, בכדי צו פאראורזאכן וואם גרעסערע פארלוסשן רעם פיינד, און די צוייימע ריבפונג איו געווען ב" דער ס״נונג. אז מען דארף נישש איבערלאזן דעס נעשא אויף הפקר און *ז; שוץ. פון ביאליכפאקער געטא ’זיינען דאך פון ציים צו צ״ט ארוים גרוסן. וואם האבן געביל- דעס פארפיזאנער איינהייפן און נעקעמפם קענן מ רייפשן. טיפן ארנאניזירן די פארשיזאנער גרופן האם ויד באשעפפיקם יהודית נ*ןווא־ אין רעצעסבער 1942 איז ארויס פון נעטא א פארטיזאגער נחפע אונפער דער אנפירונג פון שאקשיב. די גרופע איו נל״ך באריסט נעוואוין פון אירע קאשפן. וי האם צעקלאפש עמלעכע ד״משישע זשאגרארפעריע־פאסמגש, פאראורזאבט ז" פארלופטן אין מענפשן און צונענופען פיל געווער. עטלעכע וואכן שפעמער האש די ועלבע נרופע נעפירם א העפשיקן קאטף ב" דער לי* פאווער בריק מישן דייפשישן פ״נד. די פארם- זאנער נרופע קליין אין צאל או; טיט א באג־ רענצפער צא ל אמוניציע האם באזינם די גרוישע צאל ד״טשן. וואס האם געהאם פיל געווער. עם זייגען דאשאלס נעפאלן זעקש ד״משן סוים און 4 פארוויעדעט. די איבעריקע ד״טשן זיינען אין נרוים פאניק או; שרעק. איבערלאונדיק דאש נע* וזער אנשלאפן. אין רעם קאטף איז רער קאמעג* ל י ט ביאליסטאקער פו דאס יידישע ביאלישטאק האש זייט דעם קריגס אייסברוך פון פעפשעסבער 1939 ביז יוני '1941 נעלעבש אונמער דער הערע1אפם פון סא־ זויעפישער מאבט. פאר איר ז־ינען פרעמד נע־ וזע; די שיראנישע און שאדיששישע פעפאדן פון ד״טשישן רעושיש אין די אקופירטע לענדער און הויפמזעכמלעך אין דער גענעראל טבערגיע (פוילן). איבער דער ציים האבן די דייטשישע תלינים אננעממע; רופין פון אויסשאדדן און דאי בירן די "דן. דעם 22 יוני 1941 ווען די ר״פשן האבן נעמאבם דעם איכערפאל אויף ראסן־פארבאנד און ווי היישעריקן זיך נעווארפן אדף מ נעביפן פו: דער צוויישער ז״ם בזג, ה״בט זיך y; דאם טראנישע בלעטל געשיכטע פאר די דארם. לע־ בענע יידן. ווי גאר די דייפשישע היענעם זיינען אדיין קיין ביאליסמאק האבן ז" פרייפיק דעם 27 יוני 1941 געפאכש א שדעקלעכן חורבן. אוני טערן אויסר־יד. אז "ד; האבן סימגעארבעם שים די שאמיעטן. האבן ויי נעכאפט "פארדעבשיקע־ אויף די נאשן און ז" אוועקנעפירם צום שול־ הרף. אומנעפער ביי 800 "דן זיינען אר״ננע־ שפאיש נעווארן אין דער שול. דאש זיינען גע־ זוען דערוואקסענע מענער און יונגע ייגגלעך. די דייפשישע שאדיששישע סערדער האבן אונפער־ גענונד; די שול און דערצו כסדר איייננעשאסן, אויף די נאש; ויינען פארנעקומען פערדער״ען, וזאש האב; נישם קיין נלייכן אין רער געש־בסע. פון רעד מענשה״ש. די ד״טשישע וואספירן האבן דערשאשן וועמען ויי האבן גאר געשראפן. וער טראגישער בילאנס פון פיייפיקריקן מאג פד; 27 יוני 1941 ששעלם פים דך פאר; אופגעפער ביי .וו2.00-פארברענטע און דערשא־ שענע יידן. פארברענם די כינאנאגע סים;?דל הויף און 14 נאשן. דאש זייגען:' באזשנימשנא, בזשאיא.ווא, ארדינאצקא. ווערזאלשקא, שקאלנא, האזאנןזוזיפשא. של־עחיאווא, ציעסנא, גלוכא, פיאדאווא. שכאליארסקא. זאמאיכקא. שופראס־לד שקא. כובא אץ ששארק באשעדיקש זייגען נע* זוארן י• נאם;: רינעק קאשציושקי, ריבני ריגעק און לעניאנארא. דע ר אוישפירער פץשרעקלעבן, טראנישן אץ שעררערישן בלום־באד. איו נעווען די.ווערפאכש" יעד; שאג זיינען פארגעקוטע; אנרערע שרא־ גהשע נעשיכמעם אי; א קלענערן ארעד נרעסערן סאפעשאב. עם זי־גען אויך א״גגעפירט נעוואר; אלע פארארדנזננע; ווי אין רער נענעראל נו־ בערניע. שאנר־צייכן, צוואננם ארבעש. יידן־ראם. קאנמריכוציעם און רעם ערששן אועושש 1941 ווערן די "רן פאימאכש אין געטא. זעלבע" ששיינעד, פון וועלע א״ניקע האבן נע* וווינן סער ווי. 100 ק־ג און האבן דערהדנעם א נ״ששלעכן און פיל חיגרב אין סיילאנד איז אין יאר 1660 אר״ננעפאלן א קליינע סעשעאר אין קלויספער "שאנשא פאריא דעלא פאצע־ און דערהרנעט א פראנצישקאגער. בראניקער בא* שו־ייבן און דערצ״לן מיש רראשאפישער פלאש* פיק ויענן ענלעבע פארפאלן אין ענזיסהיים אין עלואם אין יאר 1482, אין איינל אין פדאנקרי7 אי; יאר 1803 אץ אין שאדר־ר אין יאר 1390. איינער פון די נרעששע מעשעארן. וועלבער א*ז אראפנעפאלן אין יאר 1899 לעם בארנא אץ פינלאנד האם חרננעהאקש א שיבש אייו פון איין מעטער די דיק אויפ; ים־ניענ און איז טיף אר״גנעדרוננען אין רעם נדונט פין •ם. אוץ אין אריזאנא האט מען אנדעקט א ריזיקע לאך אין יאר 1891 און אין א ראדיזם פץ יעקש ק״ם ריזקע אייזן־מאסן פץ פעמעארן. א־יניקע ששי- קער האבן נעוווען ארום 400 קיל«. א? •אר 1908 האם א ששדים פץ א טעשעאי פאראוריאבם א חוץ א ריזיקע לאך אין רער ערד. אייך אזא לופם־דרוק אז אלע ביישער זענע; אץ ר\ןד־וס פון עפלעכע קילאמעמער געפאלן ווי ששרוי. דעם שטאנענער ב" זייער באוועטנג ווארעטקי־ם אויף קליינע ששיקער. קרייזן אין די היטל־רויפען דורך לעגנערע ציים פעריאדן, פון עטלעכע מיליןזן ביו 2- מיליארד יאר. א יטייל נעלערנסע נעמען אן, אז די פעטעארן דאם ז״נען קערפערם. אנפשטאנען, אלם פועל־יוצא פון מולקאגען אויסברוכן אויפן יופיטער אדער אזיף אגדערע פלאנעשן. נאר אין ויייניק פאלן. פאלן אראם אויף דער ערר גרעשערע םעשעאר־שפיקער. נעזו״נלעך זיינען עם קלענערע שפיקער פאטעריע. שוין פון די באבילאנישע צייפן האט א טאבעלע. וואם עקזיפשירם נאך ביז ה״נם, פארנעשטעלש דאס אראבפאלן פון א נעוויסער פ״ער־םאם$ פון די ששערךרויסען. אין ספר יהושע ווערט רערמאנש אי נאם האט אראפנעוזארפן גרעבערע שפייגעד פון היפל אזיף דער ערד. רער היילינער שטיין פון די מאבפעדאנער א״ננעסויערם אין קאבא אין מעק־ קא איו ווארש״נלעך א מעפעאר. און די כינע־ זישע אנאלן ווערם דערצ״לם אז אין יאר 616 זייגען 10 פארשוין רערהרנט נעווארן פון א שפיי־ נער־האגל. אין יאר 828 זיינען פארברענם נע- ווארן פון אזא דערשיינוג 86 דערפער אין זאקשן אין יאר 1511 איו אין איסאליע־קרעטא, באא־ באכשעם נעוזארן א האנל פו: אר1ם סו־זנם .א נראנאשישע פראבלעמען ‘ נ טייל) . ראם ז״גען ששערנם, וזעלכע פאל; אויף דער ערד. שאבאשיעד האש גענעבן רער דערשיינוגג א געטג זעלטזאטע איגטערפרעמאציע, אנטשפרע־ כנד דער פאנטאזיע פון זייגע רעליגיעזע אגהענ* גער. ער האש געפליך באהוייפפעט. אז די מלא¬ כים ווארפן די שיסנדיקע שפערן אויף די טייוז־ לאגים מעלכע באסיען ויך אזנפערהערן די נע* חיימנישן פון די היטלען. די וויסנשאפפלעבע היפאטעזן פץ די- אפא־ ליקע יאר! אויף דער מעפע פון דער דערש״נונג זיינען פארטראפן נעיוארן פיט נ״ערע וויסנשאפם־ לעכע אויספירן. עש איו פעשפגעששעלט געווארן, אז די "פאלנדע ששערן" ראש זעגען פעשעארן און או ז" באשפייען פון א געשפעלץ פון אייזן און ניקל צוואפען טיט א מאשעריאל. וראש איו ענלעך צו נעוויסע ודלקאנישע פעלזן. רער ד״פש שער געלערנטער פאגעט וועלכער איז אנטלאפן פון היטלערישן "נן־עדן" קיץ עעלאגד. האט.פעםם- געשמעלט, אז די סעטעארן. באוועננדיקע זיך מים א נ־כקיים פון א 00—45 ק־ם א םעקונדע און צעפאלגדיק זיך נעזויינלעך. צוליב דער אנטי יי• * ««״P .. ״״,.-״ 11׳<s p״j־p< אס: ארו־שג״עננדיק פון די ראמען פון אונרוער פלאגעסן סיסשעם. פוזן פיר קאכששאשירן, אז אויף די פיקסששע־ן. פון יועלכע י ע ד ע ר ע ר ששעלש שים זיך פאר א באזונדערע זו ן. קען נישש עקז־ששירן. צוליב דער ריזיקער מעפפערא־ טור פון עטלעכע טויונט נראד ווארעמקייט. קיץ שים לעבן. עש א ו ווארשיינלעך. אז נווישן ד• אומצ״לבארע. מיליארד; פלאנעטן, וועלכע ויי באזיצן. עקזיששירן ענלעבע כאדיננוננען, ווי אויף אונדזער ערד. ליידער דערלויבן גישש די רי־ זיקע טרחקיש און ביז איצש שוואבע אשפראנאטי־ שע שבשירים. צו געבץ קאגקרעסע ענשפערם אויף די איו׳ איגמערעכאנטע פראנן. די זיבנמייליקע שריש. כיש וועלכע עש דפאנש פאראוים די היינ* טיקע סעבניק בארעבטיקם די האפלונג או, די זוישנשאפט וועש געפינען א וועלכן ש אח פיפל בדי שיפער אר־ינדריננען אץ נעביט "פץ רי נע- הייסעגישן אין ויעלם רוים". שוץ פץ אוראלשע ניישן האט טען בא- טערקט א טערקיוירדיקע דערשייגינג אננערופן פא־ לנדע ששערן*. טען האט ז7 פאיגעשפעלש אז הפשך ז״ם .6