Undzer Worṭ · 1946-08-09 · 21 (9.8.1946) · p. Seite 4

ZAJT 4 אונרזער ווארט FRAJTIK, 9. AUGUST 194( J/Llteeatue, CJCunsl un tyj£, I* דער. ויען עם איו נאך קיץ שפועם גישש נעזוע פון קיין טענטשלעכן לעבן. מענן פארם איז סען דער מ״נונג אז ער שטעלט פאר מים זיך אן אפשטארבנדיקע וועלש, וועלכע קען אפשר באמויגם ווערן ריי7 נידער־קע ארגאניזפען. גרמסע פדבריזת באדעקן דעם נרעם־ סן מייל פין דער פלאנעטע. וואסער אין פליפיקן ציששאנד איו שיין כפעם נישא. די גרעסטע פלאנעפע, יופיטער פארפאגם בא־ שסיפש אן אשפאספער, ודייל אבסערמאציעם האבן ארמטגעוויזן, אז ער פארפאגם פארענדרלקבע יואל• קן־פאשן. ויענן לעבן קען אבער קי־ן רייר גישש זיין, ודיל אויפן ארט פין א באשטענדיקער שאל נעפינען זיך דארט ווארעמע נאזן. אמפערדעם דרייש זין דער יופישער, וועסעם דיאמעטער איו!1 פאל נרעסער פון אונתער ערד. ארים זיין אקס גדש אוא שגעלקיים אין ווייניקער, די אין 10 שעה, אז ריזיקע הוראגאנען אין זיין אטפאטפער ויאלשן געפזזש פארניבשן אלע עודענטזעל שדין עקזיסשירנדיקע ארגאניזפען. ראם זעלבע נאצים דך צו אנדערע פלא. נעשן. סאסורן, איראן אוג נעפפון, וועלכע זיינעג אויפער דעם אזוי דערהיישערש פיג דער זוג אז זיי פארפאנג גו ווייניק ליכם, כדי צו רערפעג־ לעכב דאס לעבנ אויף זייער אויבערפלאך. אלע די פלאנעמג פארשאנג לבניה יופישער צ״ב פארפאנט 8, סאטורג 10 שראבאנפג אייגיקע פונ זי׳ זיינעג נרדים ווי פערקדרי, אדער, וד אונדיער לבנה. ווייל די פלאנעשנ נעפינעג זיך גישש דיים פיג זיי איז גישש אויפגע־פלאבב, אז או־ף זיי זאלג עקזיסשירג פארג לעבג גונעפאסטע באדינגוננעג. ליידער דיבפאנירם גישש ביז אעם די וויסנשאפש מים גענויע פרשים אמף רעם נעביט. מענדעלע זאגט... .איגדערלופשן פליט עפעם א קאפ. פלאשערש ווי א זיפער פייגעלע. שיועבם א־ין און אהער און ריש נים א רגע... ... איך קוק זיך צי: דער קאפ האט א בארד און פאזת. א לאנגע גאז און פארקגייטששן ששע¬ רן. די אויגן ווינקען, די ליפן קרושען זיך. -און אויפן פנים איז אויסגעגאסן גער. איי. א יירישער קאם איו ראם. א יידישער קאם שויעבש אד וס אינדערלופטן. גיסא קיין טף, נישא קיין זוואניע פין א גוף, נישא קיץ הענש און פים, קיין לייב און לעבן, גא ר איין קאפ שוועבם אינדערלופשן. ["בישיבה של פעלה ובישיבה של שטה־] אויפן סמך פון דורכגעפידטע אבסעתואציעם צו ענמפערן6ניכער אויף דער פראנע, גישש צי די־ ששערן זייגען באווזינם נאר צו זיי זייגען גיגע־ סאסם צו רעם צוועק. וועגן אייניקע אסטראנאמישע פראבלעמעץ גג וו יי מ ע ם יי ל) דער שערקורי באזיצם נישם קיין באדיננוננן אין וועלכע שען דאלם נעקאנט לעבן. איין זיים פון אים איז שמענדיק אייסגעדרייש אין דער דים פון דער זון און זיין הייסשער פוגקם א;יף דער זייט באשרעפש 397°-ן-. אויףדער אנדערער זיים וועלבע איז?פגעקערם פון דער זון. הערשם איי־ ביקע גארש מיש א טעפפעראפור פון 278°-, ד״ח פון דער קאםםיש!ר טעשפעראשוד. דער פערקורי פארפאגש גישש קיין שום באשיצנדיקע אמטאם־ פער אוג עס איז אויסגעשלאסג עם זאל דארם קענעג עקזיסשירג לעבג די וועטס לייבש דערפאר אזוי העל, מייל זי פארפאנט אג אשפאספער, וועלבע א ז אנגעזאפט מים וואסער־דאפף. איר חרכשנישלעכע שעפע־ ראטור באשרעפש למט'ארהעניזםג אדום *40+. איג די באדינטנגעג וואלס מעג נעקענש אנעסעג אז אטייל פיג דער פלאגעשע קעג באוווינש וזערג אבער ביז איצם האבן פיר נישם קיין שום בא־ ווייזן אין דער ריכטונג. מען איז זיך משער. אז איר נוששאנד איז אגפשפרעכגד צו דער אגם־ וויקלוננ פון אונחער ערד מיש א פאר מיליון יאר צוריק, אזוי, אז עם קען דארם אפערסטן אויסזען, ווי ביי אונת אין פעריאד פון־קוילן מעל־ באזיצן נא ך נישט קיץ שום ידיעות. מעגן דעם פארגעס פון וועלט־רוים קען מען זיך מאבן א פארששעלונג. מען פיר מעלן אין אבם נעפען, אז אונדזער סיסטעם אין זועמענם צענטער מער וויי־ ניקער עם נעפינם דך די זון. באשטייט פון ארום 300 פיליאנען זונען, דערמייטערשע פון זיך אויף ריזיקע דיסמאגצז אזן פארפאעדיקע ווארשיינלעך מיליארד! פאר אזנח אומזעבארע פלאנעשן. שדן פון אוראלסע ציישן, מאשערם די פענששה־ים די פראנע, צו עם עקויסטירם לעבן אויף די אגדערע פלאגעטן. ביי א־צט דינען ליי- דער אלע באמיאונגען או־ף דעס געבים נעבליבן אן רעזלטאם,מייל די איבערוויבנדיקע צאל פון די ששערנם איז פון אונת אזוי ששארק דעתו"־ מערט, אז מיט דער הילף פון אונדזערע ביז איצש עקזיסשירנדע מכשירים. 'מעלעסקאפן אזן ספעקטראסקאפן קען טען נישט פעסטששעלן נעטי די טיטוזענדיקע איינצלהייטן. פאםנעכנדע יריעות פארמאנן פיר נאד פון דער לבנה. דאם איז אן אנגעששארבענע ויעלם אן לופם און אן וואסער טיט ריזיקע שעמפעראטור־מאקלוגגען. ביז איצט האט פען גישש אנדעקש קיץ שזם שפור פון פריערדיקר קללטוו. דערפאר אמך באפים זיך די וויפגשאפם ווענרונג פון "דישו וויסנשאפטלעכן א־נטטיטוט צו דער "שארית הפליטה“ נען. ביולעשינען. בראשורן. ב־כער, בריוו אאן־וו־ אלץ מאם קען ומיץ. ווי אזוי עם האבן נעלעבם און זיינען אוסנעקופען יידן בעת דער נאנישער ממשלה אץ די נעשאם, לאגערן. צווישן פארם- זאגער, און ווי אמי עם לעבן די אפנעראשעוועטע יידן איצש אין אייראפע. אין די לאנערן, קיגדער הי־פען, ווי אמי עם ארבעשן די יידישע ארגאני־ זאציעם אאז״וו. עם יאיז איבעריק אייך אויפצוקלערן, מי וויכשיק עם איו אייער ארבעש זאל געחיזן והעדין אויף דער אמסששעלונג. און שיר האפן, אז איר מעט ת־כף ארויסשיקן די מאפעריאלן. די שאמעריאלן דארפן וצגעשיקם מערן נים שפעפער ווי סוף סעפפעפבער 1846. YIDD1SH SCIENTIFIC INSTITUTE—YTVO טייערע פרייגד, דער יידישער וויסנשאפטלעכער אינסטימוש -ייווא גדיים צל אין ניז־יארק א נרויסע אמם־ שטעלונג: יידן אין אייראפע 1846-1939. די אדפששעלוגב מעש געוויזן מערן צו דער נאענטפטער קאנפערענץ פון יירישן ומסנשאפט־ לעכן אינסשישדש אגהייב יאנואר 1947, די אוים־ גאבע פון דער אויסשטעלזגג איו צו ווייזן דעם גורל פין יידן אונטער דער נאצישער טטשלה און וזי עם לעב; די אפגעראשעוועמע.יידן. די דאדקע או־סשטעלוגג מעש געווים האבן א גרויסן אם- קלאנגא־ןםםלא א גרזיסן דערניערישן ווערם פאר יידן און נים־יירן. פיר מעטין דך צו אייך' טיט דער בקשה אונת צוצושיקן פאמאנראפיעם, אויסרופן. צי־טוג־ 535 West 123rd Street. New York 27, N. Y. ם א ם »: מאם עם פילם סיך אן זזשענריק b*s• 5לץ ני־ע־ גאזועדערונג, אי! דער נעשפעדנםער ד\פל א־בעי אוגרי. עהנואל קאגם די אלע אפששאנדן. הגם רימקע, באציען דך נא־ צו אוגתער פלאנעפ;־םיםםעם. וועלנדיק אבער אויסדריקן מים ציפערן די מרתקים, מאם טיילן אונדז אפ פון אנדערע פלאנעש;־םיםטעמען, וואלטן פיר זיך נעפוזט באנוצן פיט נישם קיין. אטפראגאטישע צאלן. צו פאראיינפאבן עם, פאר־ פרעם די וויסגשאפם די קילאמעםערם פיס אן אנדער ראסטיטל, פיט רעם א״ג ליכמ־י*זר, מעל־ כעד דריקם אמם דעם מהלך, מאם ויער שטראל פון דער ליכם וואלס געדארפס חרכטאבן אץ פשך פין א יאר. ווי כאת באקאנט, באשרעפט די ניבקייט פון דער ליכט 300.000 ק״ט אין א סעקינרע. אזוי ווי א י>!ר פארטאגט 31.556.920 כעקונדעם, נעסם ארום א לינט־יאר אך אפשטאנד פון 9.467.077.800.000 ק״פ. ד״ה אתם s אהאלב ביליאן ק״ם. דע ר אפשטאנד ששעלם פאר פיט דך א מאם־א״גם כיי אונחערע מיימערדיקע שפאצירן אץ וזעלט־רדם. דער גאענסטער יקם־שטערנ, מאם שטעלש פאר מיש דך, עגלעך, ווי אנדערע אוטצייל־ בארע סבוטים פון פוקם־שטערנם א באמנדע־ רע מן פון א אפגעשלאטענער מעלש, דער שמעדן אלפא צענטאורי, איו דערומיטערש פון פון אונת אויף 4.3 ליבש־יאר. פיט אנדערע מעיטער, דאם ליבש פו; דעם פיקם־ששערן דארף האב 4 יא. ר און 4 תדשים. כד־ צו דערגרייכן צו אונדז אויף דער ערד. נאד 5 ווייטערדיקע פיקס־ששערנם שיילן _פון אונת אם ומיג־קער, מי 10 ליבש־יאר. און 39 זוייניקער, ווי 50 ליבט־יאר. דער פאלאר ששערן א־ז דערויייכערם פון אונת אד־ף 60 ליכט־יאר און די א,"ג ששערנם פון דער זעקסטער גתים ד״ה איעלבע, מעלכע קאנען נאך באפערקש מעדן פיטן הדלן אויג, באמעגן דך אויף אן אפששאנד פו• 330 ליבש־יאר -פון אונת. א רייע לפשל, פון י שטע־גס, ויעלבע שאפן מים זייערע באוועגוננען רעם סיראזש פון אן איינהייפלעכן סילך־וועג, נעפינע; דך אויף אן אפשסאגד פון אתם 4000 ליכט־יאר פון אונדזער מגען ־סישטעם. אבער אויף דעם א ז נאך גישם קיין ענדע. אויטער דעם פילך־מעג, עקזיסמירן נאך ווארשיינלעך מיליאנען כיסשעמען פון פילך־ווענן. מעגן מעלבע ם־ר קאנכאר דורכנעפירם טיט א " ם י נ פ ם ל " פאל־ דאס .דרי ם ל‘ איז לוימך .אמםגעארבע- נענדע אקציע! אץ דער קליינער ארששאפש שן פלאן מיש דער אשט באינה אף־ ביאלא־קאמיק. מאי עם איז געווען די נדענעץ נרופע אריים פון נעפא. דע ר צופאל האם נע- פון דער געניעראל נובערניע און דייטשישן רייך וואלם. אז דעי ווערקשוץ. מאם האט געפירטיאון איז נעששאנען א גרענעץ פאסשן פון 7 פערזאן נעהיט ד' "דן איז גראדע נעויען דעם פא; א דאם .פי גפ של" פון דער םשענטטאכאווער דייכם דיימש, א באקאנטער יידן פיינט און יידישער קאטפם ארגאניזאציע איז באפאלן ד* א גו־מזאסער סאדיסש. זזען די ה־יי קעמפער 7 זשאנדארן, ויי געבוגזץ און צונעניסען דעם האבן זיך אפנעריסן פון דע" גרופע האט דער נאנצ: ארסענאל מים אמוניציע און געווער מיש מערקשוץ אנגעתויגן צו שרייען. דאם . דריםל. רי וואננס (פלאמפארמעס) פון מעבל־לאגער איו האם נלייך נעענפפערש מים פייער און אים פאר- ראם געמער ארייננעפירט נעווארן אין נעטא. מאונדעט. דאס "דריטל" האש דך באפים א¬ פסח ציים 1943 איז אנגעקוסען א njrT בן בערנוקויפן דעם מערקשוץ. בכדי גו קענען תרב־ דער .זאב" קאטעגיאגהור, אז א גרדסער פירן די אקציע. דער ווערקשוץ איז שפנים נעווען. מראנספארם פון העבערע ם ל־מער־ליים אן. אשן- ת דדיי יידשע קעכפעד האבן ז־ך נעניםען גו גיציע וועלן אדור״ארן דןרכן אשמ בא. הןץ^ דער ארבעם. וער ווערקשיץ האם אבער גלייך גרם חסישן• פראנס. -0 נל.ין ארנאנ.,.ר0 סעלעגאנ-רם גי 1!n מנרא־עריע. K-! עסלע- געיוארן אן אקציע. דר" פערזאן זיינען באשטימש בע מינוטן שפעסער את א גאנצע באוואשנטע געווארן אויף אדורכפירן "ארבעמ-, דאם ןע. אבשיילגנב זשאנדארן מישן יידן פערדער דענעג־ גען געוזען; דער זזן פון באקאנםן _םאז.. םןער הארסי בראש אננעקומען, פארהאלטן די דר" פון פאר דעם קריב - יעקוב ראזשינער, אלםםא. קעטפער און די גאגצע "אטם באנהאף נרופע• און רעם דריטנם נאפען איז רעם שרייבע,- פו. דער רעזולסאם איו געווען א פאמאלער, די די שורות פארלויפ-ק גישש נעלוננע• פ?סמצוש- האבן אדורכגעפירם א פעלעקזדע, יע1ץ צזו״מן טעלן. דאש ..דריטל" האש :אקופען מןוער אןן סאן פון דער גרופע ארמםגענוטען און ראם פנש־רים אפצושרו־פו די שיגעם. ז" האנן באק,- ־דר י טל" אמעקגעפירם אויפן נית־עלפין אץ מען דעם באפעל אינדערפר• םיגמוג.ין טיט דןןר דערשאסן די אקציע איז גישם נעלזננען 50 פרא־ ..אפס באנהויף גרופע־ צו דע,- ארבעמ. צעגם פון דער «אשש באנהאף־גתפע“ אין די אויף דעסבאשט־משן איט פארשיוונדן. אראפ.צרדפ. די" קעפפער זעגען אופנעבראכם נעווארן. די ש־נעם און צזריק קופען אין געטא טיט דער נרופע. והמשך אויף זיים 6) "׳י‘"'־,׳ יירישע פרייהייטם קעמפער דער קליינער טשעגסצאכאווער נעמא האט און האש איויםנענעבן אלע באפעלן. ער את אלט מיט א רעאלן בליק נעקוקש אויף ת נעשעענישן, נעווען אן ערך 30 יאר, נעבו־רן אין קאליש און מאם שפיל! זיך אפ אינעם אלנעסי־נעם לעבן אץ באקאנם געיוען פון די פריערדיקעיארןאלם בתרי. דער מעלם. איןדער כשראפענישער סיטואציעאין סוסעק אנראמאמימש האם נע;"שעם מים א־געם אמסגאנג 2י1 "?c קרמ־ דער אפטיילוננפון פארבינדוננען טיט אלע גע־ אלע ז״נען נעווען הונדערם פראצענמיק טאם, ווי אמך טיטן ווארשאווער, ער האם אריים־ זיבער אין דער בעפארשצייענדקר צעשמעטערג־ נעשיקם און אזיפגענוטען קוריערן פון אנדערע דער מפלה פון היפלער־ר״טשלאנד. דערוו״ל איז ארששאפטן. די יידן פארגיבטוג: פאג איין. מאג אמם פאר“ שטעון טלאדינאוו האט געלייפעט מים רעם נעקומען. ווי גיפטיקע שלאנגען האנן ייך די ומרטשאפטם־אטט. ער האש דך באשעפצקט מיט דייבשישע אקיפאנטן נע־וא־פך אמפן ייריזז! פאלק. רעקוותיציעם. ב״נאכש האש ער ארומנעשיקם צעשטערנדיק און פארניכמנדיק '"1 צאל או1 ייין קליינע גרופן צו 2-3 פערזאן אין ד־ מאוינונגען מירערששאנדם־קראפט. פון די פא־פעגלעבע יידן אין געשא א.ץ רעק־ רי "תשע יוננם, מאם האט ערנסט און וויוירט נעלם, שטיוול, קל״דונג און וועש פאר ווירדיק געפראבט, גענוטען רעם פאלקם נורל אין די פארפיואנער, מאם ווערן אוועקנעש־קס אץ די די העגר און האם אמסנעקליבן דעם א״נציק געב- וועלדעראון פאר די, מאם נעפינען דך שמן דארט. ליבעגעש מעג פון קא טף - סימעק אבראטאוו־מש און שטעץ מלאת- עם איו אנשששאנען א א־־גאניזאציע אונשע־ נאוו זיינען באקאנם געווען פון פאר דער קתג רן נאטען .זשובי׳ זשידאמסקא ארגאניואציא באי אלם קאטוניםטישע טוער. יאווא.דאם הייסש "יידישע קאפפם ארגא־ יוסף קאנפאר נעהערט צום "השומר־הצעיר׳‘ גיזאציע. האם אנגעפירם מיט כאמאפנטע אקציעט. ער ת קאמענדאנמו־ פץ דעד "תשער קאפפס האם ארנאגיזירם פארשיזאנער גרוס;, ז" באווא־ ארגאניזאציע את באשטאנען פון מ״מעק, סוסעק פגש און םאנאנדערגעשיקש אויף די באששימטע אביאטאוויטש. שפעץ טלאתנאוו, און יוסף קאג־ ערשער. ער האם ארנאנימרם באוואפנשע פ י ג פ־ םאי• ט ל ע ך אויסצופירן פארשידענע אקציעס. סייטעק איז געווען דער הויפט קאםענדאנם אין פעברואר (ומנשעח 1943 האם •וטף