Undzer Worṭ · 1946-07-26 · 19 (26.7.1946) · p. Seite 6

foAJT 6 אונרזער ווארט FRAjTIK, 26. JULI 1946 Szwajgt! Undzere wundn — noch dem szreklechn blut bod, welches dos jidisze folk hot mitgemacht ln di 6 jora tun dem szejdim tinc tunm hitleristlszn malach hamowes — kenen niszt tarhejlt wem. Tog ajn — tog ojs, wilndik niszt wilndik, wem undzere gedanken farplondert mit derinerungen tun der gor noenter largangenhajt un a rezignirter tregt es zieh: Iz es meglech? Zajnen ״menczn" imsztand mit menczn cu ton dos. wos iz getan gewom mitn jldiszn tolk? Hobn mir azelches gekent derwartn? un, cu ken noch azelches nochamol zieh ibercha- Dos zajnen fragn wos matem Jedn ejnem tun undz un jajder iz der entfer zejer a poszeter: ojf wos mir hobn zieh niszt gerieht — iz geszen un wos mir cholemen niszt ojf lehabe — ken kumen. Es iz niszt nor ^niszt ojsgeszlosn, nor ojeh warszajn- Dl lecte woch iz mir cu hant gekumen a dokumental buch tun di hitlcristlsze reclches bajm ojsfim zejer tamichtungs arbet iber dem jldiszn folk. Dos blut wert fargliwert ln dl Odern, dos harc fangt on cu klapn hastiker. Un chocz mir hobn es alojn mitgelebt, wen es zajnen tun undzere iajber gerisn gewom lebndlke sztiker un tun undz er k er per gance ejwrim doch zajnen mir beeis majse gewen farsztejnert, apatisz glajchgiltik, derwartndik di derlejzung — dem tojt... Dakegn, hajnt lejnendik dos dermonte buch werstu wild ojfgetrejslt un undzere gedanken wenden zieh in der riehtung tun Nurenberg, wu es wem gemiszpet di 21 masn merder... Glajchcajtik mit di grojl dokumentn, welche zajnen mir azoj bakant tun der praitik, iz mir ojsgekumen in der selber cajt cu bazuchn dem nürenberger proces un kumen ponlm elponim mit dem tajwl — di got di neszome-szuldike, rachmim betnde, hitler heldn. Interesant, Di dozike ojsderwejlte funm kulturelstn, rejn ariszn rasn folk, der kojdesz kodoszim — zlcn wi nebechdike szefelech un mit kolerlej tachbules pruwt men tun zieh aropwartn di szuld, arojfwarfendik a tejl ojf di tojte heldn un a tejl ojf dl mitbaszuldikte. Mit farszejdene polltis2e triklech un szplclech. sztelt men unter ejnem dem andern fislech. Un wen dos wort bakumen di fartejdiker wert durch zej di gerichts tribune ojsgenuct far rejnwaszn dos daejezisze folk. Zej operira mit argumentn, az dos dajezisze folk hot es niszt gewolt un tun di masn mordn niszt gewust un az szuldik zajnen nor ejnike jechiäim un gewejnlech nor di, wos lebn niszt mer! Ojf dem, hobn mir Jldn a recht cu entfern, wajl mir zajnen gewen der Objekt tun der szreklecher bestialiszer operaeje un mir zogn klor un dajtlech: Mir baszuldikn dos gance dajezisze folk, wajl dos gance folk hot gut gewust tun dl szrekleche inujlmun himlszrajende jesurim, wos es zejnen ongeton gewom di Jidn, bajm ojsflm di bafein tun di masn-merder. Wer zajnen es den gewen di, wos hobn durchgehrt di brutale operaeje iber undz, ojb niszt zin un techter fan dajcziszn folk, di dozike dajezisze zin, hobn doch geszikt a hejm cu zejere eitern un bakante fotografisze ojfnames, kedej dokumental cu bawajzn zejere heidn-tatn un cu wos zej zajnen fejik, zej di heldn-kinder, dos blut un flejsz tun der rejner ariszer rase hobn ahejmgeszikt cu zejere täte name, geübte un krojwim dos rojb, undzer hob un guts (15 miliou mlszpoches hobn ׳bakumen paketn!) un dos ״umszuldike“ dajczsze folk hot es beahawe ongenumen. Di dajczsze hcldn-familjes hobn zejer wesz gerejnikt un zieh gewaszn mit zejf wos iz gemacht gewom fun di guflm tun undzere tajerste. Un dos dajezisze folk hot gejublt! Fun dl dozike bilder, welche zajnen gefunen gewom baj di eitern fun di dajezisze soldatn, iz cuzamengesztelt gewom der szreklecher dokument fun di grojltatn, welcher rirt ojf di nerwn biz messugas. Di umszuldike zin fun dem grojs ״Hem Folk“, welche hobn nor wi getraje gut disciplinirte soldatn — wi es pasl far der diseiplinirter dajeziszer armej — ojsgeflrt di bafein fun zejere firer, di kinder funm Goethe un Schiller folk — hobn mit der wildester hanoje un mitn brutalste sadizm zieh genojkemt un gematert mit di szreklechste inujim dem jldiszn korbn zejem, biz zej hobn im dos lebn eugenumen. Zej di ,ejdele zin fun dajcziszn adl, di vons un frajhers, di kawalem fun farszejdene cwajgn fun lorber krenc — hobn geszendet undzere szwester, techter un kinder fam un nochn tojt . . . Wi wagn zej, — Ject — dl wort majster, di masn-merder fartejdiker cu waszn zejere hent inm hejlikn blut fun undzere kdojszim! OJch in zejere rejen, cwlszn zejere krojwim un frajnt zajnen gewis farhan mitbatejlikte inm grestn masn mord in der weit geszichte. Ojch zej hobn gut gewust wos es geszet mitn jldiszn folk. To, ajb ir hot damolst geszwign, to szwajgt ze chocz ojch hajnt! Noticn un Opklangen Jidn coln Krigs szodn . . . Di cajtungen brengen a jedije fun Wien: ,Der estrajehiszer ojsem minister Dr. Gruber hot derklert, az es zajnen farhan szwerikajtn bajm curikgebn di Jidn dos awekgerojbte farmegn, wajl di Alirte farlangen dos konßskirte jidisze farmegn durch di nacis — zol farwendet wem ojf reparaejes far di krigs s20dns.“ Zejer interesant! Di Jidn hobn wirklech — in der lecter milchome — fll farlojrn, chuc di 6 milion korbones ojfn mlzbejach fun der finctere reakcje, hobn di Jidn noch farlojrn di Emune in der wclt-demokratje, welche hot niszt dem mindeste geöl far der szreklecher untiertreglecher läge funm szwachn Jldiszn Folk. Un ojb mir hobn farlojrn, muzn mir undzer farmegn awekgebn di Alirte Me- Inohes als Krigs Antszedikung! Es iz niszt kajn szpas, es iz . . . A bitere ironje fun gojri!!! Iz ES A FARBRECHN? . . . In der pojliszer DP. cajtung ״Dziennik Polski“ fun 17. VH. 1948 gefunen mir a notic fun Z. Kossak-Szezueka — welche lojtet: ״Warsze unter der okupaeje, jor 1943.“ ״Ojf der Kierbedz brik. A. polak git a nedowe an ojsgedartn — ojsgehungertn Jidllk, welcher iz antlofn fun goto. Es bamerkt a SS-man. Unter der droung fun a rewolwer wert der Polak geewungen dos kind arajnwarfn in waser. Ojb er wet es tejkef niszt ojsßrn wert er ojfn ort derszosn. Der gojri fun kind iz memejle in jedn fal gechasmet. Er kumt um. ' Der Polak zogt lechatcbile op, er klojbt ojs dem tojt, cum sof wert er cuzamengebrochn, er dertrlnkt dos kind, er kumt a hejm un ojfn cwejtn tog bagejt er zelbstmord. Er ken niszt lebn mit der derinerung fun di darinke hentelech, welche hobn zieh farcwejflt geklamert in der barjer. Er ken zieh mit gomiszt farentfern: er iz bagangen Selbstmord. Er hot ober alejn gehat kinder, un dos jlngl wolt niszt opgeratewet gewom niszt kukndik ojf zajn widersztand. Iz er a farbreeher oder niszt?“ Mir wein in dem fal klal niszt rejdn wegn ־ farbrechn, wajl — glajeh wi der gojri fun kind, iz saj wi gewen gechasmet, azoj zajnen mir niszt imsztand lebendik raachn dem ״Malach-Mencz“, welcher hot niszt gekent ibertrogn dem gedank, az er iz gewen der taljen, der ojsflrer fun a mord iber an umszuldlk jldisz kind, ejneik un alejn wajl es iz a ״Zydziaezek“ (wi di szrajberin ruft im on) un wajl der ejdeler zun fun der rejner hojclier dajczszer rase — hot es fun im farlangt. Inm pojliszn folk hobn mir a grojse col azelche Iiehtike gesztaltn, welche wein szajnen un ibergejn in der geszichte als treger fun echte bagrif ״Mencz״! Lajder ober, inm bajntikn Pojln, zejen mir gor epes andersz, dem kegnzac fun menczleche majsim — mordn un pogromen kegn di szwachste fun di szwache, kegn szucloze menczn opgeratewete fun di lapes fun undzer gemeinsamen sojne — dem brutaln faszlstlszn haknkraje, wemens korbo־^ nes mir zajnen gewen in a meszech fun 6'" szwere blutike jom, kegn menczn, wemen di szrajberin ruft on ״Zydz'iaczki“ — culib der ejnciker szuld wajl zej zajnen Jidn! Dl frage wolt also badarft gesztelt wem ganc andersz: CU KENEN DI DOZIKE ZIN FUN POJLISZN FOLK ONGERUFN WERN Mtümjzcj? הי אסיפה האט כאשלאסן <א eעליטא! או •פ ן כעלעסער שט־יגער) ריקע אותיות. אז דקר ייד מאם וזעם מחלל־שבח זיץ בפרהסיה זאל א־בערגעגעבן ווערן צו דער' פאליציי. און די פאל־ציי זאל אים בראמן און ברענען און זאלן פון אים נעלם נעמען און זאל אים, און זאל אים." — יא רבי און זי׳־ וועלן זיך ןלאזן, זיי וועלן שוו״גן? רופט• זיך אן א חסיד פיט א שמילע שטימע 'קוים וואס טען הערט אים. וואם הייסם ויי וועלן זיך נישט לאזן? 3ע־ בייזערט זין דער רבי, איך בין ראך גוזר. און אויב איך בין גוזר איו דער היטל אויך גוזר. גערעכם! נערעכט! •ישר כוח רבי, עפעס א קלייניקייט. אז דער רבי זאגט. אלזא איך וועל אייך לאגג נישט טאריך זיין, ויי האבן אלע אייג־ שטיטיק אנגעמסען דעם באשלום, אין זכוה פון אלע נוטע פריטע יידן איו טען גענאנגען טיט פאראד און אויפגעהאננען דעם פלאקאט. חברה לצים, דערזען אזא סענסאציע איו נעוזארן לעבעד־ק אין שטעטל, איינער פון די אפיקורסים האט קודם כל אראפגעריסן דעס פלאקאם און צוגעשפילעט איינעם פון ד• חסידים אויף דער פלייצע. דער לעצטער איו ארוטגענאג־ גען סים_די פייערדיקע אותיות נישט וויסנדיק, וואם הענגט ביי אים אויפן רוקן. דער איבערי־ קער עולם לויפם אים נאך האלטנריק זיך ביי די ו־ימן פאר געלערטער. דער חסיד ווייסט נישט. וואם פלוצים לויפט מען אים גאך און טען האלט 1יך בי־ ד• זייטן. ביו גאט האט באוויזן ווידער א גם און די. פ־יערד־קע אותיות ו־ינען אראפכע־ פאלן או־ך. רעד ערד, דאן ערשט האם ער דך אופגעקוקט און א רויטער, א פארעעטטער אנט־ לאפן גלייך צום רבץ. יא רבי! אז איר גים ארזים נזירות וואם בין איך שולדיק! הערסט ראך משה יאנקל דער גזר איו א נוטער עם האט גאר געפעלם די שבינה לל! הייסם עם אץ א שבח אזין• דער נאכט האבן זי• זיך אדע נוזאסענגעגומען און געטאבם אן א¬ סיפה, וואס טום מען טיט די אפיקורסים און מהללי שבת: א גאנצע גאכט האט מען ויך גע־ קלאפט געשלאגן זיך טיט דער דעה. איינער האט נעזאגם אז טען דארף וי• ליען אין חרם אריץ, דער צוו־יטער: האט געוואלט או דער רב• ואל באוו־יון א גם וו־ •ענער דארט, אז ד• וועלט זאל אונ&ערניץ, נאר זיי די חסידים אליין ואלן בלייבן. דאם איו אוטטעגלעך רופט ז ך אן דער רבי. ראם איו א שווערע ארנעט, ווייל ווער ווייס זוער עם וואלט ארי־גגעפאלן צוו־שן די אפיקור־ אלזא וואם זשע טוט מען ראך טיט די טח־ לל־שבתגיקעם הא? סעןקג־יטשם די שטערגם טען כאפט דך אן ביי די נענאלטע גאמבעם און טען קלערם, קגאקנדיק טיט די פ־נגער און פארטאכג־ ריק ד־ אויגן, זוכן זיי אין די טיפענישן פון זייערע ה־יליקע מוחות א מיטל... שא! רופט זיך אן דער רבי איך האב... שא! שא עולם! דער רב־ האט שו־ן געפו־ נעו• - וזאם האם ער געפוגען? — אן עצה פאר די אפיקורסים. אלוא רבותי! ווענדעט זיך דער רבי צו רי פארזאמלטע פיט א ווייגעגדיקער שטימע, אווי וו• טיר האבן א גרויסן נאט און ער האט אויסנע־ הערס ם־ינע תפילות און באוויזן א נם, או עם א־ז יא א טקוה אין לאנער און אלע נשים צדקניות זייגען שוץ חיינט בשר, ווי אויך איר חסידים. וועל איך א־צט טיט דער הילף פון כולא עולם און טיט אייעד היקף און אין זכות פון טיץ זיידן פארטרי־בן די כעל־עבירהיניקעם. - ווי אזוי רבי? ש־טייטש וו• אווי? פראסט און פשוט איך וועל או־סהענגען א פלאקאם טיט גרויסע פי־ער־ זיך רהטים ביים רב־■[, ה־יליקער צדיק איך האב נאד וואס איימעזייערט א פאס מ־ט אוגערקעם. - און איך האב שטואל יאסלען נעלינן אזויפיל נעלד. און איך האב איצט חתונה געהאט זאגט דער פערמער. האם רחטנות, רביו לאזט נאך שטיין א ביסל ד־ וועלט. איבערלייגט זיך. און גאך א גרויסן ישוב־הדעת ואגם ער לאנגזאם: די וועלט!... ד־ וועלט ואל נל״בן 1|"hu או־ רב־ לאנג לעבן ואלט איר, - ווערט א פרייר צווישן ר־ חסידים. י- עפעם א קלייניקיים געזע; אוא נם? דער רבי' האם געראטעוועט די וועלם פון אונטערגיץ, נעלאזט זי שטיין. און די חם־דים וייגע; זיך פרייליך פונאנדערנענאנגען ראם איו געשען טיט העכער (101 יאר צוריק. פיינט איר אפשר אז עש איו א מעשה אן אוישנעטראכטע וואש איו נישט נעשטויגן און נישט געפלו־נן. האט איר א טעות פ־־נע ליבע לעזער. פלוציש אין איינעם פון ד־ לאגער; אין דייטשלאנר איו מגולגל געווארן רער זעלבער רבי טיט ד• זעלבע חסידיש. נאי טיט א קליינע ענרערונג. ■ענער רבי איו געווען טיט א בארד און רער א ביסל א רויטלעכער. יענע חסידים האבן געטראגן לאגגע קאפאמעם טיט ווייסע שקארפעטן, און טיט זי־ערע וו־יכער גערעדם גאר יידיש. און ר• נייע; קורץ געקלי־דעט, אן בערד, ר־יטן אויף ריימווענעדעך אץ ,ריירן ס־ט זייערע וו־יבער רוקא או־ך• גוייש. דארט האבן 1יי גע־ כעך אליין געטוזט אונערקעס וויערן און הייגט האבן זי• פארטיקע. "יעגאי ארעד נישט לעגאל" פעסער העריגג. ביטל, האגיק א. ז. וו. הב־ איידעד איך ני• דערציילן ראש הייסט צע־ שרייבן ז־ך וועגן רעם עיקר המעשה וועל איך אייך פדיער דערציילן א ב־ישפיל. פיאיז אמאל ארויסגענאנוען רער רב* טיט וייגע חסידים טאדש ויין ד־ לבנה. פונקט פאר־ שפייט איר סיר איו נעוועז א בטורגע נאכט אץ ד• לבנה איו נעווען באהאלטן היגטער די די הסירים ז־ינען געווע; או־סער זיך, סיפייטש, •סטייטש ד־ לבנה א־ז נישטא! וואם וועט איצטער זיין? אוא פקאנדאל, אזא חרפה פץ א לבנה, האסטו געהערט אווינס? א־ינער פו; די חסידים וויגקט טיטן פ־נגער גלי־ך וו־ ער וואלס עם־צן נערופן! קים ארזים.׳ קום ארויש, איך בעט דיח זעסט ראך אז רער רבי ווארט אויף דיר, סי איו א בזיון... רער רב־ הויבט אוץ« ד־ או־גן צום היטל. זי א־ז נאך גישטא? מנע! קוקט אן בייז די הסידיש גלייך ווי די וואלטן שולד־ק נעווען דערץ. ...איך בין אויף דיר גוזר דו זאלסט אחים־ נ־ין! רופט זיך אן רער רב־ צו רער לבנה. טיט א סאיעסטעם־שע שמיטע. אי־נער פון ד־ חסידים זדינט ווידער אויף א האנט צום היטל און בעסיס אמאל ראס זעלבע. או; סיהעלפט נישם, ו־ גי־מ גישט אריים, ראן נעמם ז־ך א; רער רב־ מים כוח און שדיים אויש: אויב ד■ וועכט אץ דע•־* מיגוט ויך נים כאווי־זן, וועט ד• וועלט אונטער־ גיי:. הכידים דערהערן, ו;ערט א טופל, א נע־ שי", סימיימש! רני האם רחמנות. לאום נאך שט"! א בישל ד־ וועלט, וזאס ניט עב אייך? א צווייטער חסיד טיט טרערן אין ד־ אויגן בעם