Undzer Worṭ · 1946-07-26 · 19 (26.7.1946) · p. Seite 5

FRAJTIK. 26 JUU 1946 אונרזער ווארס rJLitci’ci lut•, (JCun&t nn 0)^ itf/itfZßl ft אנטוויקלונג פון שריפט אייסגעארבעט געווארן פון פארך פין א געודקם אונמערן גאמען "צ־פערום פאפירוש" רער פארך אין ארויסגענומען נעווארן פון נעוויקסן. נעשניט; אויף פאםן,א,ץ ראן נעליינט אין א קר״ץ פארם או־ף דך, מען האט ז" געפרעסם אזוי אז א״גצעלנע שינטן האבן ז־ך פיט דער הילף פון אייגענעם סאק נעקלעפם, רעם אייף אזא אזיפן אנטשטאנעגעם פאם האם נוען נענ־ לעט און געטריקנם, נעקלעפט אין ברעשערע פלאטן און רולירט אזין! די פאפירוסן האט מען געשריבן אין אנהויב טיט א באטבוש־שטעקל מים וועלכן מען האם ארו־פגעטראנן אויף ז" פארב, דאן האט מען צעשפרייט דאש באמבום שטעקל אין 6ארם פון א פענזל און טען האם דך באמצם נדם אן ארם שאדזע. מינם, ערשט שפעטער את אגטשטאנען ראש רעדל צום שר"־ בן. וועלכע האם באקומען. נאך פארבעשערוננען ראם געשטאלט פון א טין פעדער. אויפן יוייפן מזרח האם טען ז־ך יאגוצט נדם א פעגזל. צוערשם תאם טען געשר־בן אויף באמבוש פליטעם. ראן אויף זיידעגע־טאטעריאלן. אין דער ווייטערריקער סטאדיע האבן די כינעזער וערפונדן א זייער רינעם פאפיר. אויך דעם פא־ פיר האם טען זיך נעקענם באטצן בלוי, טיט א פענול. אויסגעאדבעם פון האד פון קעניגלעך אדער טעגטשן; אפם זייער רייך נעפוצם. דאם אלגעטיינע. באנוצמע פאפירום האט פארטראםן א נייער טאטעריאל - פערנאמענם. איענטלעך איו ער שדן באקאנט נעווען פאר רער קרישטלעכער לערע. ווייל שו־ן דאן האבן ויך די עגיפטער מים א־ם באנוצט, אבער אלם אלגעמייין־באנוצמער איז ער געווארן ערשט אין 3־םן און 4־םן י.ה. נאך קריםסזשן. י פערגאפענט איו אויטנעארבעט געווארן פון קאזע אדער שעפסן־פעל. די פעל איו געווייקט נעווארן אין וואפנע־טילך. די האר איז באז־יטיקם געווארן און ד* אויבערפלאך איו געגלעט געווארן טיט רער הילף פון א ספעציעלן שטיין. דאן האט טען די פעל געטרוקנם און נעטיילט. ויי האבן געב־ל־ דעט א פיל בעסער שרייב טאטעריאל ווי פאפי־ רום. פאפירום איז איננאנצן באזייטיקם נעווארן און ויין ארם האם אוממיילבאר פארנוםען פער־ גאטענט• טיטן אנהויב פון 14 י. ה. איו פערנא־ מענם נעווארן, וואם אמאל ודיניקער באניצם. בלויז ביים פאקן, אדער ביים שרייבן ספעציעל וויבטיקע אקטן. די ה־ינטנ״טיקע פראדוקציע פון פאפיר האט ארויסגעשמויסן אדאגק איר צוועק־ טעסיקיים. ביליק״ט און קמאליטעט אלץ. וואט איו פריער באטראכט געווארן. אלם . נו ט אץ גזצלעך אין נעבים פון שרייב־סאסעריאלן. הארץ האט אים דאםאלסט געקלאפט, נעקלאפם... ער האט אבער פון רער פרייהייט לאנג נישט נענאשן. און איז ווידער אין זייערע תענם ארייננעפאלן. איצט ל־נט ער אויף זיין שטרויען נעלעגער און פלאנירם ווי אווי דאש צווייטע סאל ויך פו; זי־ערע הענט ארויסצובאקוטען. ווען מען האם נא ך הערשקען אהערגעבראבט איו זיין ערשטער יליק נעפאלן אויף די עלעקסרי־ שע דראטן, וועלבע האב; אריטנעצוימט רעם גאנצן לאנער, ווי אווי וועל איך אט ד• דראטן אר־נער? האט אים כשדר געמאטערם דער נע־ דאגק. גישש איינער וועלבער האט געפרווום• צ.י אנטלויפן איו געבליבן הענגען א הויהער אייף ־מען מוז זיך שאפן עפעס אן אינשטרומענם שיט וועלכן טע; קען די דראטן איבערשני־דן. דער איגשטרומענט טוו זיין איזאלירט. אבער פונוואנעט? אזא שער קען טען גאר טרעפ, אין עלעקטדא־מעכאנישךווארשטאש. ער האט זיך באפים אנצוקניפן א קאנטאקט פיט די שקצים, יועלבע ארבעטן דארט. ער האט זי• דערציילם א מעשת אז ער איי א גיטער עלעקטרא־טעכגיק פון דער היים און ז*י קענען פו; אים האבן א די עניפטער און די פערסער האבן אין אג־ פאנג נעשריבן זיערע היראנליפן אויף שט"־ נערנע פליטן. ווען עם האט זיך אנטוויקלם ד־ בוכש&אבן־ישריפט האט מען אנגעהויבן קריצן אותיות אויף טאוולען פון ד,אלץ. באדעקם טיט וואקש, א צווי־טע טאל וואט האט זיך נעפונען איבער רער וואקס־ש־בם. האט נעתים ראם שריפט פון פארווישן. אין די גריכישע צייטן האם טען זיך אייך באנוצם טיט בליייגע מאוולען. ווי אויך טיט גריפלען פון בראנו, העלפאנם־ביין און גאלד. די טאוולען פון וואקם ויינעץ נאך געווען אין נעברויך אפילו אין מיטלאלטער. די פעלקער פין ווי־טן טזרח האבן זיך בא־ נוצט טיט פאלפען־בלעפער די בלעמער זי־גען געווייקם נעווארן. געסרעסם און נעגלעט. דאן זיינען זיי נעטריקגט נעווארן אזן געשניפן אזיף פאסן. ענלעכע צו ד• דימן פון אונדזערע ביכלעך, די שריפט את נעקריצט נעווארן טיט דער ודלף פון טעסערם און אנרערע טכשירים. בטשך פון רער צייט את אנדעקט נע,וארן אין עגיפטן א נייער סאטעריאל צום שרייבן דער א. נ. פאפיחם, וועלכער אי, איברגענזסען געווארן אזיפן נאנצן מזרה. ראש מאטעריאל איז הערט פון איינעם א הבר זי־נעם, וועלבער איז ערשט גישה לאנג נעבראכם נעווארן אין לאנעד אריץ. או איר איז געלזנגען צו אנטלויפן. דער פלאן צו אנטלויפן איז כיי אים נא ך נעמיק געווארן בשעת מען האט אים א־ן א פארטאכטן וזאגאן אהערגעפירט, ער האט שוין דארט געטאכט פרווון, אבער א; רעזולטאט - ווו עם ואל ניט זיין טוו איך אנטלויפן, האט ער דעסאלט באשטיטט. ער האט זיך דערטאנט ווען ער איז ראש ערש־ טע טאל אנטלאפן פון געמא צוזאפען טיט נאך 4 חברים, און הינמער רער שטאט האט זיך אויף זי געעפנט א שישער" פון באהאלמענע די־טשן וועלבע ז״נען ווארשיינלעך געווען איגפארטירט פו; זייער פלאן. און זיי אננעווארט. עש אה רע־ טאלם פארגעקוטען זייער א פארביטערטער קאטף. די 4 חברים זי־נען געפאלן. ער איו פאר־ ווונועם נעווארן, ער איו דעמאלם א גאנ־ צע נאבט געלעגן אונטער א טצבה אויפן ביה־ עולם, ווו די ד״טשן האבן איש ארוסגערינגלט. ער האט זיי געזען אבער ז־י א־ם ניט. ווי ראש רער טענטשלעכן פארשפאנד פון קאטפליצירטע סאטעטאםישע-אויסרעבגינגען אויף א נישט פאר־ פירנרן אופן. לאסיר ווארפן אן אייג אויף דעם וואם פאר אן אויפן און אויף זואם טען האט נעשריבן. די היינצייטיקע אנטדעקוננען ווייזען. אז אמאל האט טען זיך באנוצט טיט שט״נערגע פליטקעש מים געווער און שסוק־קעגנשטאנדן, אלש פא־ 'פעריאל צום שר"בן. שפעטער אבער ז״נען די שרייבענדיקע געוזארן מער אדטקלדבעריש. די פוטארער האבן זיך אין. אנפאנג באגוצט טיט ברילעם פון ל״ם ("טא;") אין וועלכע ז" האבן פיקשירט ז״ערע געדאנקען טיט דער ודלף׳פון טעסערס, אדער שטיקלעך פון ם־יער־שט״ן. דאס ל״ם איי נאשן אויסקריצן די אותיות נעברענט געווארן אזן אויף אוא אופן איז די שריפט פארפיקם־רט נעזוארן. פיט דער צייט א¬ בער (ארוס 6000 יאר צוריק) האט מען אנגעהויבן זיך באגוצן טיט א באמבוש־ריצל, וואם איז אם־ כעסם; נעא״גנעט געווען צום טאכן קלץ־צייכנם. די מאבעלן ווי אויך דאם ל״ם האבן זיך פאר־ האלט; כיזן הי־נטיקן טאג אין טויוגטער עקזעט־ ענדיקער זון האם אריינגעש״נט און נעלאזט פאלן זיילן ל יכם דורך די שפארונעם פונעם ה־לצערן נאראק אין לאגער, אי' הערשקע שזין לאנג אויף נעווען נישט קענע,ד*ק א נאנצע נאשם די אויגן צומאכן. ער האט אלץ נעקלערט ונעגן די נע¬ ווער וויישם?, פרעגט דך הערשקע׳אל״ן פאר זיך די פראנע ווו איך זועל מארלן אין דער ציים ויין? אייגס איז זיכער. פר" וועל איך ווערן פון לאגער. אייגט פון די ב״דע אדער א קו־ל וועט מיר פון לעבן באפרייען און זיך מער נישט מאטעק. אדער איך וועל ווירקלעך דין פריי, ווייניקסטנש העלפן קעמפן פאר די פר״הייט. ביי די נעדאנקען חייבן אים אן פ־גקלען ר• אויגן, אזן ראש הארץ פילט זיך איש ווידער א; ם־מ האפ־ נזנג און באגער צום לענן . . . אפשר וועט ער ראך נעפינען זיין סרים, וועלכער ער האט אוו• שטארק ליב נער,אט.' ער וזיים ז־שער אז 1■ גע־ פינט דך ערגעץ אין וואלד. זו״ל ער האט נע־ צ. טייל דאם נארערפענ;ש פון צופאשן די שגעלקיים פון שרייבן צום מעספא פון ד• ארו־פגעזאגטע ווערמער האבן געשאפן א געקורצטע שר פט א. נ. שטענאגראפיע, דער ם־אמאיטים פזן רער סע־ טאדע איז געווען רער פארקירצטער אויפן פון שרייבן גריכישע ווערטער, וועלכע דאטירם דך פון 4־טן י. ־. פאר קרישטוסן. ציצעראש עמאג־ צ־פירטער שקלאף, נזארקום טוליא טירא האט טיטן א״גענעם נעקירצטן שריפט, באקאנט א. ג. "מידאגישע גאטען" אראבגעשדיבן די ידבטיקם־ טע רערעם פון יינגערן קאטא. רער ערשמער א״ננטלעכער דערפיגדער פוץ סמענאנראפיע איו געווען אין אנהויב פון 17־טן י. ה. רער עננלענרער ודלית. אץ אגהויב פין 19־ טן ׳.ה. האט דער ר״מש גאבעלפבערגער אנטוויקלט א גייעם סישטעטיאון אין יאר 1634 האט ער ארויסגעגעכן א ביכל אויף דער טעסא. אין בייערישן פארלאסענט האט ער פינורירט. אלם ערשטער באקאגטער פארלאטענט־סטענא־ גראף, וו־־טערד־הע פארבעסעתננען האבן א״נ־ געפירט אין רעם געביט די ד״טש; שמאלצע־שר". פון די עקזיפטירנדע ארזם 600 סטענאגראפישע שריפטן פץ רער ויעלם אונטערש״דעט סע! די זו״ניקעד קאמפליצירטע קארעספאדעגט־ שריפט און די סער קאספל־צירטע דעקאטן אדער רערער־שריפט. נעבן רער אונטערנאציאנאלער טודק־שריפם ר' נאמן, וועלכע שטיצן דך אויף ליניען אין שליסל־שישמעם. עקדסס־רן נאך פארש״דענע טעים געהייטע שריפטן < קריפטאנראפיע). שזין אין אלטערמוס האט סען ז־ך באנוצט טיט "שלישלעך און "שיפרן". געשטיצט זיך אויפן באנזצן, אנשטאט דיאלגעטיץ באקאנטע אותיות אנדערע לייט דעט אפטאך צוו־שן די וועלבע האבן ז" נאנוצם. באקאנט איז געווען די נעה״טע שריפט פץ אנאשטאניוט קירכע פון 17־טן י. ת. אוג־ מערן נאמען " אבאקום נומעראלים " עש איו באשטאנען פון א ציפער טאבעלע, זועלבע האם געוויזן אין ווערטיקאלע און האריזאנטאלע לעיעם די רייעפיקע צאלן. פאר און אינער די צא־ לן האבן דך געפונען צו א״ן רי־ די אותיות פון אלף־בית. די קארעשפאנדירנדע טיט דך האבן זיך באמצט טיטן שלישל, וועלבער איו באשטאנען פון א שפרוכווארם אדער אן אנדערן כאראקטעריסטיש ווארם. אייף דעם נרוגט האם דך אנטוויקלט א י" נעה־יטע שריפטן, וועלכע 'האבן דך נאנוצט טיט פארשיירענע שלישלען. אין האנדל זיינען ספעציעל באקאגט די א. ג. "קאדעס" אץ ירעלפע גאנצע זאק. עווענטועל ווערמער, ד־נען פארטראטן טיט ציפער ־ נרופן. אדער קורצע וזערטער: ז" ווערן באנוצם ספעצי־ על אין רער מעלעגראף - קאטוניקאציע. אין לויף פון רער ציים האש דער מענטש־ לעכערשכל געזוכט פארטען וואט וואלטן צונענג־ לעך געמאבט די שריפט אץ א שטאנדארידרמער פארם פארן אלנעמ״נעם געברדך. יראם האט נעניאנט צוש דערפינדן דורך גוטענבערגן רעם דרוק אין צו רער אנטוויקלונג פון גענאשענע אותיות טיק, מען נעמם אן. אז נוטענבעת האט אייך אלש ערשטער דערפינדץ רעם אויפן פון גי¬ סן אותיות אץ אז דער דייטש שעפער, האט נאר פארפולקאמט דין דערפינרונג, אץ יעדן פאל איז ווירנשאפטלעך באוויין נעווארן, או ד־ דרוקער האבן ז־ך אל"( פארנומען טיטן בובשטאבן. אין דער ודיטערדיקער אגטיויקלעג איו אנמרעקט נעווארן די האגם גיש־מאשץ און די עדשטע פראקטישע טאשין צום נישען איתיוח פארראנקם איר אגטשט״ונב אץ יאר 1833 דוד ירום פון ברוקלץ. סיט דער אנטודקלונג פון דער מאשין־מעבגיק ז״נען אנטשטאנען ד■ ה״נט־ צ״מיגע זוונדער אץ נעשטאלט פון ראסאציע־טא־ שיגען, און ליגאמיפן א. א. וו. די דער פו נ דע: ע אין יאר 1855. דורך פוקאלט, שר־יב־טאשץ איו דערגאנגען צו אזא שריפט פץ פארשיידעגע לעבנם־געבימן. גלייב־ צ״טיק שיט רעם אנטלאשטן די רעכעגשאשינען ViM׳V»S!0 משה נורין (שוועדן) לערן זיך שווייגן לערן זיך שווייגן מיין פריינד אווי ווי איך האב געשוויגן. דיין ווייטאק פארצי טיט די שטעכיקע דראט 'וואם מאלנערן דך דא אין די קזפעס, יעדעם ווארט וואט דו זאגסט פאר די איז א ליגן. טא שווייג ווי די וואש העננען שזין אויף די סלופעם. ויייז ניט ק״ן שטייכל. קיץ שטראל פון פארבארגענע פרייר. וואט צעכליפעט אטאל דך אץ פרייע מעוטן. אוטזיסט, ז־י פארשט״ען דיך ניט. א שאד אלע ר״ד. סא שוויי, ווי איך שזויע, איך בעט דיר מ־ם גרמן. האלט זיך פון וויימן טיט אבשטאנד פון 1״ ווי צפון פון דרוס. צעשטער יעדן בריק, יעדן, ווענ וואם פירט צו דעם שונא. זוען ניט ואל דאר; ריין צוננ ווי אין מדבר דער דארן, אי דיר און די אלע וואש זייגען ווי דו אויך אזוינע. לערן זיך שוויען מיין פר״נד ווי די קברים וואם שוו״גן. ווי די הויפנס פאררארטע, פארמר־קנטע צוו״נן. "נ־0״ו• רער געלונגענער שרים ווע; די ערשטע שטראלן פון דער אויפניי־ ערשטע ׳ שענישן, זואם שט־־ען אים ן