Undzer Worṭ · 1946-07-26 · 19 (26.7.1946) · p. Seite 4

אונרזער ווארט FRAJTIK. 26. JULI 1946 טשלאנר. דערפאר א ניטעד אפצאל ויען מיד האבן נעזען או פראנקפ-רט אם םאין או; מינכען זייגען נאך סער חרוב. איר קענט דך גישש פארשטעלן דעב חורבן אין פראבקפורם. ארך אווי און ם־גבען — אין הימלערם פינסען, ־אס הארץ מערש נעקילט. כאשש חורבן א ו בכלל שמער גו פארנעטען. אבער דעם חורבן פארנעם איך און דאבק די ואס האבן דעם רייפשן חורבן געטאבש, פיר האבן ביו ה״בט עדות פון דערשיטערב־ ריקע אופרוען אץ רעם לאנער לאנדסבערצ-א זעכציב 601( מייל פון מינכען, אי; לאנדסבערנעד לאגער נעפינע; זיך אדום זעקם מויזנם יידן. ביר האב; פארבראבש דארט דריי טעג. אויפן דריסן טאב, אין דעם שאג ווען פיר האבן!־ך געגרייט אזועקצופארן פו; לאנער, ראש אויסנעביאבן גווישן ד• לאנערניקעש א פארצוו״פלסער עטי־ רם פון אושרו גוליב א ידיעה. וואס האש רער־ נרייבם דעס האנער, אז אין יוגגט־פונקש ניטש וו-ים פון יואנבדבערג ז־ינען בי-נאכש פארשווונק געווארן פון א וואך־פאסטן גוו־י ייריעע בתזרים. דער נאנגער לאנער אין לאנדסבערג איו פאר־ כאפס געווארן אין א דבערק״ם. אז די גוו" יידישע בחורים וי־גען אמעקנעקופען אויף זייער פאסשן פון לויעונדיקע באגים. אוועקנעקוטען אן א שפור. וואם עם חאם זיך אפגעשאן אין לאבדם־ בערגער לאנער, בין איך גישט ביכולת גי באש־ שיאיו נעווען עפעם אזוינם, אז איך קאן ני זיך ניט קושען גאך היינם, פיר טעג גאך ד* נע־ בכלל פילם מען זיך דא אפבעריסן פון דער ועלט און פון אלע נאעגטע. עפעם אזו־ווי אוץ- וענער זייט וועלם. פארב־נדוגנען זייער שמערע, אוסגעמענלעך שווערע. איך קאן טי־ן בד־וו סער ביש ט ג־ען, איך רארף ענדיקן. לסוף וויל איך זאנן א פאר ווערטער. וואט איך חאב ויי אפשר באדארפט ואבן צום אבהויב: אין די אלע יידיש ע לאבערן חערשט א געוואלדיקער קולמור־ד,ונבער. בישטא ק״ן ביכער. בישט קיין •ידישע, נישט קיץ העברעאישע. אזא קולטזר־סאננל און קולטדר־ עלגט איו ויך שוועד פארצחטסעלן. אלע ם־יסעם ביי אונח אין אטעריקע, אז טען שיקט אד,ער ביכער און אבדערע קולפור־טבשירים ז־יבע; בישט בעשטרנן נישש בעפלויבן. קייבע ב־כער־פראנס־ פארטן זייבען ביט אעעקוטען. ס־איז טקאבדאליעז! עם מוז ווערן די אויפבאבע פין אלע אינחערע קולמור־אבשטאלטן אין אסעריקע בים צו סאכן דעם דאויקן שארן - די דאייקע ויגד פון אובדי אלעמען אץ אטעריקע. טען טאר עט בים אפ¬ ל■',(. » אויך וועבן דער ייגד פון דער "דישער אסעריקע בבובע קליידער־שיקובנען אין די לא־ בערן אהער איו דא אטאך נו ר־ידן. סיאיז איין ברויסע באשולריקונג. פון אלע וייטן הערן סיר איין גרויטע באשולדיקובג..... מיין ערשטער גרום וועגן די יידן אין דיי ("מאב־־ ניו־יארק) וואס איך האב געוען און געהערם צווישן די בעראמעוועמע פון די גאז־אויוונס. פארליר יעדע טעגלעבק״ט פון ארסנערעכבמע .פלענן רך פאטערן זעכציק 601) קרבנוח באך א באמראכמונגען און פון קאלטע אפוועגענישן. מצג פון ניהנום־דיקער ארבעם.' כהאי ארי ב־ כיבין אליץ אנגעשצעקט טיט א שפאבענדיקער בעואסש אין סיינע לונגען ד־ פארששיקטע פ־ג־ דערווארטוגג און כיבעט גאט או עם ואל ביכער, צטערע לופט פון אט די קארצערס, וואט י־יבען וואט ביכער קיפען די מענלעבקייט, אז די יידן בעווען ,ומינונגען" פאר סעבער, וווינובנען ווו א פון לאבערן ואלן ארויסבעראטעוועט ווערן פון היבט וואלס זיך אפגעזאנט צו זיין דארם. אלץ דאנען און בעבראכט ווערן צום לאבד. זייער אויט־ אין דיר שריים אויף, אלץ אין דיר ווערם אין געוו״טאקטער בענקשאפש - קיין ארץ־ישראל. דער זעלכער ציים בעלייטש. פאראל־זירט. ווע; דו ר• דיינדשע ערד ברענט אובטער זי־ערע זעטש אט רעם גיהנום, ויאט א באבץ פאלק האם פוש. - איך פיל עם. אייך אונשער טיינע פיס געשאפן פאר א צורים פאלק. רעד פוח חרבם ברעבט וי. אי־ קאן בישם שטיין אויף איר, סי־ זיך, ממש. בליינסט שטיין און טעבחבט!גאט. באט. איו סיר א פיין אוטגיין איבער דייטשע באסן, צו ווי איו עם טענלעך נעווען! טרעטן אויף דייסשע ערד. שיאיו קלןזר. קלאר- איך קאן בשום אויפן נים סרייבן וועגן די אינחער חשבון טיט דער דייטשער ערר איו פאר־ אלע ואכן איצש באריכות איך קאן נישש. איך ענדיקט. יערער טראם אובדוערער אויף דער דא־ נין בעקלעטט או; איך חאב קיץ זוערמער ביט. רקער ערד דארף א־בערלאון א קללה. איך האב איך בעט אייך—פארשטי־ט מיך און פארביט מיר. שוין געזען דאבאו. כיד,אב בעזען די בונקערס. י איך בין אליין אין דער פיטם פיל טיט אויפ־ ערדעבע בריכער אין היילען פון נעוועזעבע קאב־ רודער און איך שעם זיך נישט צו ואגן. טיט גע־ צעטראציע ־ לאגערן, ווי עט האבן זיך געפייניקט וויין. און זיינען פארפייניקט בעווארן טיל־אנען פון אוב־ גאט, באט, וואט טען האם עט בעמאן־ טיט דוער פאלק. איך האב געזען דעם נאז־קאטער טענטשן? וואט טען האט עם נעטאן מיש• "ק! פון דאכאו, כיהאב געזען און אנגער־רט טיט טיי־ טיט טיין פאלק, טיט אונדזער, אונדוער פאלק! נע העבט די שלעסער פון די קאטערן, די א י־ טיר זיינען בעווען עדות פון גרת דייטש־ זערנע טירלעך פון די קרעסאטאריע־אויוועבס. די• לאבד. סיר האבן פארבראבט א וואך אין לאבי שטעביקע וראט; ארזם לאנער נומער צוו״ (2). דאן. עם האט געריסן דאט הארץ צו זע ן זר איך כין אריינגעקראכן אין די בונקער, ווו עם לאנראן איו חרוב. עם איו בעווען פאר אונח חעלפט מיר שאפן א רבי‘!.. ק״ן ששי, טייבם איר דאך אוודא׳ אז ם,איז שלום? אז יידן קריבן רך נים ארוס/• סהויבט רך גארבישש אן, עטך האט רך באר אגנעהו־בן קר־בן. פאר צייטובנען מ״בט איר אפשר, או טקרינם זיך ח־וש, פאר ליינען א צייטיבב, האם איר א מעוח_ אונדזערע יידן קריגן דך פאר ,שטיין אין די צייטינבען״. פאר וואם? בייזערט זיך א גידריק - דאר "דל כאלר אין יער פרי ארייבקופענייק אץ קאטימעט-פאר־וואס ואל ,ער“ שטיין אייף דער צייטובג? און איך— שרייט דאט "דל באך העבער -צו "ביגעך“ בישט אזא שייגער "ד ווי דער אבדערער וואט שפייט יא אויף דער ,צ״טובב”? ... און מיין מאן - פרעב טזיך א קיילעבדיק וו״בעלע - וואט איז געווען צוזאסען טיט ז״ אין קאבעם, - קוטט בישט ארייבצוששעלן אין ניימונג. איו ער דען א שלעכטער "קאטימעטשיק"? די באעוולעטע באקומען תיכף אובטרשמיצער צווישן דעם פארזא־ מלסן עולם, און אווי וזי ק״ן העמ־ל״כטער ז״בען בישמא, ביים טע; זיך סתם אזוי אין טאטן און אץ דער מאטען אדיין. כ־בעט אייך רבותיו העלפם טיר שא פן א רביין ביואל באר אים אל״ן שטעלן אין דער צייטונב, אפשר וועט ווידער ווערן שלום «וישן די בייתסער ״רן... ... זינם כיהאב אנבעהוינן קריגן אין שול ,עליות" האב איך געהאלטן אין איין טרעבן: פארוואם ביט טען דעם רביץ יעדן שבת "ששי" כיהאב ראם נעפרעגט טיין זיידן, און אויך דעס עלכסמן בעל־קורא אין אונדזער טשעטל, אבער ק״גער האט סיר נישט בעבעבן קיין צופרירב־ שטעלבדן ענמפער. אפילו יחזקאל שניידער וואם האט בעקענט דעם באגצן ספר הטטעם־ם פון אויםבווי־גיק. וויטנדיק אפילו. פאר וואט מען טוו צו די שבת־דיקע ציבעלעט. - ווען סיזאל אפילו אין יעדן טעלערל ויין ארייבגעשג־טן א באבץ שאק אייעד - צוגענן א פערטל אדער א האלב איי. האם אויך נישם בעוווטט פאר וואט טען בים דעם רניין אלע שבח ששי... ביז... ב־ז ר׳ בער איז געקוטען צו אובדו באך פעטרות, און תאם צוזישן די ביסים פון רביין אויך דערצ״לט, אז צוליב דער מחלוקת און די צעשפאלטענע קעפ—טיס דער הילף פץ די העבב ל״כמער - בעת די נעשלענן £ין די שולן צו¬ ל¬ב ששי" האט רער רב• מחקן בעווען, אז שטי געהערט נאר דעם רביין, און אווי ווי א דבי איז פאראן באר איינער אץ שטעטל. וועם רך קיינער מער גישש קריגן, און אין די שטעם־ לעך וועט זיין שלום ושלוה. הייבט האבן סיר בישט קיץ רביין. און בישט סיאיז גישש ק״ן ארטיקל, וואט איר שדייג א־צט. נאר כירויל עס אגרופן: א בריוו: א בריוו צו אייך. צו אלע קאלענן, צו אלעטען. דריקט עם טאקע אויף אזא אויפן, פארוואס אט די הקדשה? פשוט. איך בין ג־ש ביכולת צוואטענעטען פ־ינע געראבקען אזן מייגע אינערלעבוננען און איבערנענן ויי אץ דער רי״קייט וואם ארטיקלען פאדערן. כיוועל עם טאן שפעטער. כיוועל ג־שם בל־יכן שזלדיק. :׳האב פארצייסגט און ורעל פארצייכעבען א באך נאטיצן, אייגדרוקן. סצעבעם און באטראכטונגען, פיט וועלכער אונדזער רייזע לארם טיך אן. איך בין איבערבעלאדן פיט איהדרוקן און איך פיל שוין צ־ימנווייז, אז ם׳ איו נישם פאר טעבטש־ ... לעכע כוחות עם א־בערצזטראגן. דערהרפט דאט וואם אוגדו קוטם ארס דו זען און א־כערצולעכן אין ד• לאגערן. ווו עס ליירט און קומט אפ גייסטליך או; פיז־ש אובחער שארית־ד,פליטה. "שארית־הפליטה" אווי חפן דך אליין אן ד¬ ייק אין די לאגערן. אווי האבן די ליכ דך אב־ צורופן. און סיאיו דאך אמת - די זיינען די שארית־ד,פליטה אדער די שארית החורבן. די דיבען ב־ידע. אי פליטה. אי קינדער פון הורכן. אי פליטה, אי חורבן יאסערט אחים פון ז״ערע הערצער. זייערע הערצער זייבען אויפגערענטע, בעבראכעבע. צעריסענע. דיערע כאוועגונגען ו״נען גערוועוע, זייערע אויבן כרע־ בען מיש פייערן פון קרעטאטאריע־ זררובות. טיט א טפעציפישער קעבקשאפט באך אפרעכענונג, באך אפצאל, וואט קאן ביט דערנרייכט ווערן און קאן בישם געשטילט ווערן. און סער פון אלע טיט א בלוטיקער בעבקשאפט באך דערליי־ זונג באך א חייט. באך א שטיקל וינערק״ט. און אלע, כימעם אן אויסנאם, זייבען פארבאפט טיט אן ארץ־ישראל פסיכאו. איך זאב בפירוש פט כאז. מייל סיאיז עפעם אזויבם, וואם ביט שייך צו טעסטן טיט ארגומענטן. סיט אויסרעב־ בובבען. פיט לאביק, צו אבוועבדן דערב־י דיסקו־ סיע־פארטען, איך זע קלאר, וואט ם־איז ביט טעבלעך דו זען ווען טען איו אין-בוי־יארק, אז אלע אונחערע דיסקוסיעם, אלע אונדוערע פאר־ טייישע און ביטפארט־יישע באגריפן בבוגע די ייק אין די איצטיקע לאבערן זיינען ברובטלאז. איך האב עט ט״לווייז בעפילט ארך אין ביו־ יארק זייעבדיק. ם־איז ביט שייך צו דייק מעגן ציוניזם אדער בישט ציוניזם. ארץ־ישראל איו געווארן פאר דעם שארית־הפליטד, א ווונדער־ מארם, כשרע רפואה, דאם לאגד פין נאגער און פון פארשמעלובב. צו די האבן זיך אייגגעשסועםט אין רעם, צי ז" האט טען א״נגערעדט אץ דעם קיץ •סוס חלוק, זיי זאנן ב־שט ארץ־ישראל. ז" זאגן! "ארץ, פיר ווילן קיץ ארץ". קיגדער, זויפל וייגע; דען דא קיבדער? זייער וריביק. א צער כאפש ארום מען מען ועט אן עולם אן גענוג קינדער. איך כין סודה, אז איך אליין מער פארכאפט פץ וייער פטיכאז׳ און זייבע; א גאגצע באכט נעשלאפן, אץ די נעסמן. האבן פיט א פ־שששעריי א לאז געטאן דך באך ח ובה פאר דיערע קלי־גע שמעלבעלעך ,און רער־ ב" דיער מארגן שירד, אפגעזזבגען... הערשקע האש א שטארקן הונגער דערפ-לם אין מאגען און דך אויפעבאפט. ם־פ פארענדער־ טע או־ג! האם ער זיך ארוסנעקוקט וווי ער בעי פיבם דך. א פ״כטע קעלם האט ארופגענופען אלע דינע נלידער, עם האט דך א־ם באך אויש־ בעוויזן אז ער ליבם ארף זיין קויקע אין באראק. ער האש פארגעסן מאס פיט אים איז בעשען ויען ער האט זיך ארופגעקוקט האש ער זיך ענדלעך טיט אן ארטערגעוריגלעכער .פרייר. איבערצייגט אז ער איז אין וואלד, אז רער לאגער א־ז שוין דא; האם ער דך פאר פרייר שבעל געמאר־ פן אזיף רער ערד פעסט נעדרוקט דאם שטא־ לעבע שערל ווי זייגט א דערלייזערן און ערש ט ראן זיך ארוסגעקוקט אויפן לאגער אלעס איו רו־ איק שטיל. עבדלעך האט ער טיף אץ פרי• $זפ־ געאסעמט איך בין פריי!!1 רער שרים איו פיר שפיץ פ־נגער גנבעט ער דך צו צום פעגטטער און ארוים אויף דעם זועבטער טורעם, מאס,ועם ער? דער ד״פש האם א־ינבעדריסלם ער גליכם ב־שט וייגע אייבעבע אוינן אין דרויסן קלאפם א דראבבער רענעבדל עם איז שטאק פינצטער. פליגק ווי א קאץ שטייט ער שוין ביי די דראמן טיטן גאנצן בה א רר" ם־ם רער שער אץ רעם פיטלסמן דראט. די 2 שפיצן פו; דעם א־בערנעשגיטעבעם דראט האבן א שפרובב געטאן אויף היבטן. געשאפן א נרויסן רוים, דעם אוב־ מררשטן דראט א פליק און פערטיק. טיט איין שפרונג איו הערשקע אויף דער צווייטער ז־יט.., א פידער איו הערשקע געלעבן' אויף דער פי כסער ערד ער האט נישט געפילט. מי ראט רעגענרל פאלט אויף זיץ פגים, א הינגער־קער אבער א בליקלעכער איו ער אייבגעשלאפן. א טדמע שטילק״ם האם געהערשם אין וואלד די יאדלעם האבן שטיל או; לאגגזאם דך בעמינט באם טיבדעסטן נלאו פון וו בטל. פון צי ט צו ציים פאלן אראם שטיקלעך אויסגעטדיקבטע צוו״גלעך. צווישן די געריכטע בו־טעד האט אב־ געהויב; בלויען אויף טאג. די פייגעלעך, וועלכע שבעל פון ז״ערע צעלענערש און שטעלן דך צום אפעל. הערשקע האט דעם טאג בעארנעט פליי־ סיקער ווי שמענדיק, א באיונדערע געהויבעבע שפיטובג - הייגם ביינאכט וועד איך פון אייך פטור, האט ער ביי זיך געטראכט אנריז־כדיק דאב שערל אץ קעשענע. טיט גרוים אומנעדולד האט דך קדם׳חערשקע דערווארט די גאכט, לי־ געבדיק אויף דער קויקע האט ער אויפגערענם גע־ ציילט די טיגוטן, טאמער 'געלוננט אים בישט? מער ווייס? אפשר. אווי פליען וייגע געדאנקען בליץ שנעל, אם זעט ער דך ווי מען שיסט אים באך און די הינד צערייסן אים. אם ועט ער זיך העבנען אויף די דראטן א נעשאסעבעם, און אט לויפם ער שוץ אין מאלד ער באגעגנט דץ סיים אץ איז גליק־ לעך. ער ווערט א פארפיזאן און טיט זיין אווטא־ סאט ש־םט ער אויס ד• דייטשן. אם ועט ער ווי דער גאגצער לאנער שפריננט אין רער לופטן אלע יידן אנמלדפן או: ער ליגט פון דערווייפגם און קוקט דך צו און קוועלט. און ווידער אמאל או; אפשר מעט עב בישס נעלוננען... דער לאנער דינער קלינגט 12, אויף די נרויםן גוצן - ער מעט 1״ אויך רערפאר באצאלן, אבי זיי ואלן אים אריינעמען צו זיך צו רער אד־ בעט. צוזאננדיק ז" פאפיראסן און ברוים, טען האש א־ם אבער ניט אנגעבומען. ערשט א דאנק א צופאל, מען אין א״געם פון די מעב האט טען א 10 אמעקגעפירש אין א צזויים; לאנער, בכדי דארט א דיאט פארצויפונב אויפצושטעלן, איו איז אים געלוננען אריינצובאקוטען ז־ך, דארט ארבעטן. עד האט דך געלויערט אין ד• מיגקלען, נעכאפט דך צו אלע באדינונגש ארבעטן, אלץ דערפאר בבדי די זאלן נישט דערקענען אז ער קען נישט ארבעטן. און ציוייטנב מעט איש 'ל״כ־ טער זיין אלע מכשירים האלמן אין די העבט און געפינע; ראם מאב ער דארף. מען זיין בליק איו דעם ערשטן מאל בעפאל! אויף א שערל טיט א גומע; העגפל. איז ער כלייך געווארן, אנגעהויבן ציטערן און ראב הארץ האט שטארק געקלאפט. עב האט א לאנגע וויילע געדויערט איידער ער האט דך כאהערשט. נישם לאנג טראכטנדיק געניטען די שער, או־פנערוימט באך זיך דעם ווארשטאש און אמעק אין נאראק... א ביגנאל צום אויפשט־ץ. אלע קאצעשגיקעס ווארפן דך