Undzer Worṭ · 1946-07-19 · 18 (19.7.1946) · p. Seite 4

ZAJT 4 אונרזער ווארט FRAITIK, 19. JUL! 1946 גישש דערגרייכט• זיין »יזיע פאדערט גאך פון אוגח א סאך! אונדזער נייסם, אונחערע הענם. אונחער ודלנם קראפם, איגרזער דורשם צו פריי־ חייט אונחער פי און ליבשאפם גיס פאלק, אוג־ תער האם צו דערנידערוגבען, אוגדזער אנטלויפן פון פזסטקייט אוגחער דראנב n גרויסקיים• ווי א לעגעגדע איו נעווען דאם לעבן פון ראזיגן סענמש. אין א טוטער מעט איר זון דער־ ציילן אין א בין השמשות די ווזנדערלעכע לע־ נענדע און איין דור וזעם עס איבערגעבן דעם און אוויווי עד איו פלונים נעקופען. אזוי איו ער פלונים אוועקגעגאעען און דאם איז ראך דער שפ״נער פון א לעגענדע. א שוץ־נייסט איז נעשפאנען איבער זיין »־נע־ לע זןזן די אלע פיזישע און ניישם־קע טועות. טיט ויעלכע ער האט כאשאנקען טויזנטער מענ¬ טש; אינאיינעם. האט ער גענעבן אים אליין: די פארכישופטע אויגן און הערלים; געשטאלם. א איידעלע שפראך און סובטעלע נעפילן. די 0עכ־ מיקיים פון שכל און ראם גיטסקייט פון א קינדער י הארץ. די גרארליניקע לאניק און א ריזן קראפט, די מחים פייאיקי־סן. און דער שטארקער חשק 3ו שאפן נרויסע" ואכן, וואס קיין דודכשניטלע־ כעד מענטש קען זיי נ־שם מאכן. און א־ששיי־ כעלע האם ער ידם נעשענקט און די טרער. ער האם אים באשאנקען מים פייאיקי־טן נו הערשן און דעב־דירן און א שטארקן ווילן. און סים־ פאטיע אין די אויגן פון בעבטיקע געטער און מענטש; - אלע פ־זישע און גייסטיקע פתבות• און דעם טויט האט ער אים. נעגעבן - וועלכער ואל קיפען פליצליגג און ואל אדם־ ניסן איבער אים רעם נויבער פון דער לענענרע, דערנענננדיק רעם סיסבאל פון א העלי. ווי־ל ראם וואם ער האם ניט באוויון ביים לעבן ראם האם-ער מיט־זיין סוים פארענדיקש... ויי דארפן זאנן א סיינינב אין פראנעם פון דער טרינה, ווייל זייער אריינטישן וי־ יועם ויי! א שטערונג פון איגעווייניק און פון אזיסנווינגיק. אין נאטען פון רער ארבעט. מיר האבן נים קיץ פאן. אבער זי אט אונו גוימיק. »יען סיר וועלן אנפירן פיט א סך סענפש;. דארפן סיר אויפהויבן א סיטבאל איכער זייערע קעפ, איך שטעל סיר פאר א ווייסע פאן און אין איר זיכן נאלרענע שטערן. ראם ׳וייטע פעלד ואל םיסבאליויר! רעם נייעם. ריינעם לעבן. די שטערן - ראם זיינען די ויכן נאלדענע אר־ בעמם— שעהין, ווייל אין נאטען פון א רב עט וועלן גיין יידן אין ראם נייע לאגד. די מעלן העדן דעם קול פון רער צוקונפם. 'פריער איז מאקע ניט סעגליך נעווען די ואך. אבער אינם איו עם סענליך 3ו מאב;. נאך מים פופציק־הונדערם יאר צוריק האם עם איים־ געזען ווי א טרוים—היינם ווערט עם פערוואנדלם אין א ווירקל־כקי־ט. רי רייכע. וועלכע האבן די מעגליכקיים ם־ט גענום צו כעטראכטן ר• רער־ י גרייכועען פין אונזער ציים. ווייסן נום. נעלד קען אלץ סאבי. אבער ד* ארעפע און גאא־ווע. וועלכע »ייטען ניט. ווי גרוים סיא־ז היינם די הערשאפט פון מענטש איבער די גאטוף־קרעפסן. וזעלן זיך צוהערן צו רער וועקנדיקער שש־טע און »עלן פולשטענדיק אין איר גלויבן, ויייל אין זייערע הערצער האש ניט אויפגעהקרט צו קלאפן ד• האפטנג צו קומען צוריק אץ רעם אויםדערוויילטן לאנד. עם איו געקוסען די שעה, אז טיר ואלן לענן כאפר־ישע אין אונזער לאנד און רואיק שטארכן אין אעוער פאטערלאגד. אונזער פריי־ הייט ייעם כרעגנען פרייהייט פאר אלע פעלקער. מים אינזער רייכשום »עלן ויי רייבער ווערן און סיס אונוער נרויסקי־מ וועלן ויי נרעסער »ערן. »אם פיר וועלן פראבירן אויפסאן נאר פאר אוג־ וער גליק א־ן דערפאלג. »עלן פין רעם זיין נליגך ליכע רעזולפאט; פאר אלע מענטשן. בנימין זאב הערצל תרם ד תר כ לאנדעם ציוניים, זועלבער צילם נישט צו טאנן א קולטורעלן זומער »ועונג פאר נוט באזיצער און גייסטיקע פיין שפעקער, נאר פאר דער דער־ לייזונג פון יידנטים, זיינע ברייטע פאלקס־טאסן. פון פיין און שאגד. פון פאנראסען, רדיפות און דערנידעתנגען צולי-ב באדנלאזיקייט, ארכעטם און פרנסה־לאזיקיים און אפהענניקייט פון פרעפרע חסרים. סיר האבן נישט נאך אוא נאסען. וואט ואל סימבאליוירן מער פון אים ד.י הייליקע אוט־ רואיקייט,.רעם אש התמיד. רעם געראנגל טיט ריין שטערונגען. רעם •פערמאגענמן, נישם געצוים־ מן דראנג צו דערנרייכן די אויפנעטרוימפע צילן. זיין »יזיע איו נאך ניט פארווירקלעכט. ער האט אנטדעקט שטויס-פארע די יידישע גויס. ער האט געשאפן די טרייבקראפט - רי ביוניספישע באוועמנג, ער האש אננעוו־זן רעם ברעג-ד• ארי געטעליעם דער ויעלם »וייפן גאנצן קול איך בין דא! ארויסשטעלנדיק איר זיינע פאדערונגען פארעקזיסםעגץ-רעכט.הערצל וועטאייביק כליי־ בן אין וכדון פון יירישןפאלק ווי א פונק פון זיין א־יגעגעם אינערליכן פיזער העל באלויבטנרער דעם פינצטערן גלות וועג* סיאיז נישטא קיץ פער פאפולערער און נעאכטעטער גאטען אץ אעדזער פאלק ווי-הרצל. סיאיז נישט פאראן כיי אונדז קיין גאסען, ואל אווי אויסדריקן דעם היסטארישן באנער, זועלכער שטורעמט אין ברעכט ארו־ם פון רי רא^ען פון אוגרזער תקיפה! פון רער באניימער יציאת פצי נביאנראמיע) כ׳ תם» ווערט 2! יאר זעט עם האט ארפנעהערם צו קלהפן דאם הארץ פון דר. טעאדאר הערצל. רער פאטער פון פאלימישן צייו־ גיזום. רער ארנאגיואשןזר פין רעם ציוניסטיש! קאב־ נדעם, רער באנרינרער פון דעם געדאנק פון א נאנייסער יירישער מלוכה אין ארץ ישראל. דר, הערצל איז נעכו־דן נעווארן אין נו־ דאפעשט. איננארן. כא פארטענליכע עלטערן. אץ 1R84 האט ערגעענדיגט אין»ין דעסיורידישן פאקולמעט און נע,וארן א שרייבער, ער איו גאר גיך געווארן אן אנערקענטער טיטארכעשער פון . רער »■נער " גייע פר־־ע פרעסע ־, וואט א־ז דע־ סאלם געווען איינע פון דק איינפלוסרייכסמע ציי¬ ■ טינגען אי; אייראפע. אין רעם ■אר 1891 איו ער נעווארן דער פאריזער קארעספאנדענט פון זיין ציימוגג. און אץ פאריז איו פארגעקופען א נרוי־ .שעי איבערנרוך אין ויין לעבן. הערצלען איו ׳;»ם:עקיםען ציצ״ען די דרייפום אפערע. רעם א;ט סעפיטישן שטורם. »אס האט זיך דענצפאל דודכנעטראנן איבער פראנקרייך חרך רעם כילי כול. וואם טיהאט נעמאכט אויף רעם יידישן אפיציר, הערצל האש זיך פארפראכט וועגן רער לאנע פון די יידן. און - פון אן אפימיליאטאר איו ער נעווארן א הייסער ייד טיט א נרויסן חלום, וועלכן ער •איו באלד צונעטראטן צו פאחוירקלי־ כן. אין 1897 האט ער צונויפגערופן רעם ערשטן ציו־ ניסמישן קאננרעס אץ באזעל, שווייצאריע. וועל־ כער״האט פראקלאמירט ראם באזעלער ציונים׳ מ־שע פראנראם ן״אן עפנטלעך רעכטלעך נעז•־ כערסע ה״ם פאלעבשינע־ן. אין דער איבעט פארן ־־דישן פאלק האם הערצל ארייננעליינט ויין הארץ. און ער איו רער׳ פאר אוועקנעגאנגען פון דער זועלט א "נגער מענטש. רעם 3־םן יולי 1901 איו ער נעשטארבן פון א האחדשלאג. א־בערלאזנדיק אין טיפן טרויער דעם גאנצן ••רישען פאלק. ער איו געווען די פאדקערפערונג פון דער יידישער. הארץ אין נשמה, די פארקערפערונג פון זיין הונדערטער יעריקער בענקשאפט און טרוים. ער איו נעווען רער פערכשיפטער בן מלך ׳ועלי נער איו פץ אן ארעמער קליאטשע צור־ק פארי ויאנדלש געווארן אץ ויין פריערריקן פראכם. און ריב ־ נעשיכטע. פיר האבן נישט קיין שענערן גאסען, וועלנער ואל דינען זו• א ם־מבאל פאר - בעטם־געזעלשאפש אין פאטערלאנד. צום דאויגן רער ציוניסמישע נעמיינשאפט, פארן מליכהשן און ברעג שטרעבן סיר. אבער מיר האבן א־ם נאד צו דעם צוועק דארפן מיר אראפווישן פון פוח א פאר פארש־טלטע און פארעלסערע. איי׳ נענע און פארפלאגטערפע געדאנקען, איצט »עלן קופען פארקריפלטע קעם און וועלן מענהיען. אז עם פאשט נים צו פארלאון די קולטורעלע וועלט און גיין אין דער וויםטעג־ש. עם איו א ליגן! די עם־נראציע וזעם פארקוטען אין ד• ראי פען טון רער קולשור. ראם איו ניט קיין אראפי נידערונג אוץ- א י שנואפל נירעויקער, נאר א דערהויבונג או־ף א שטאסל העכער. טיר וועלן ניט גיץ וווינען אין לי־מענע הייוער; סיר ויעלו' אויפמיען שיינע ה־יזער. אין אוועלכע פיר »עלן וווינען אוננעשטערש; פיר »עלן ניט פא ר ל י רן אונזער קאפיטאל, נדר »עלן ביען פון אים נייע נוצן, אונזערע רעכט »עלן פיר פארביימן אויף אגדערע, כעם ע רע פון די. ם־ר »עלן ניט אבי ווארפן אונזער ליבן לעבנס״ששייגער, נאר סיר »עלן אים נעפינען אויך דארמן. סיר »עלן נים ארויסניין פון דעם אלטן הויז, ביו דאס נייע »עט ניט אויסגעבויט »ערן. עם »עלן גי־ן אהץ נאר די. ו!עלכע »עלן ויבער זיין. אז זייער לאגע »עט דאר&ן פארבעסערש ווערן. צזערשט »עלן גי)ן די פארטענליכע און צזם פוך די רייכע. די עם־גרא׳ ציע וועט ויין א קלאסן ־ באווענונג פון אונטן ארו־ף. הערשאפש פון רע ל יגיע? - יועם בי• אונו אוי־ די רעליניע הערשן? - ניין; נלויבן איו רער בוגד, וועלכער פארבינדם אונו. אבער רי »ישנשאפש פאר»אנרלט אונו אין פר־יע פענטשן. דעם קלענהטן פרווו פון אונזערע ב־נים אויפצושטעל; א רעליגיעזע הער ש א פט »עלן טיר צוגישם מאכן גלייך פון אנהויב. פיר »עלן ויי קענן איינשליסן אין די קלויזן, פוגקט וו• פיר »עלן האלטן אונזערע זעלנער אי; ד• קאזארטעם. רעם מיליטער און ד• גייסמל־כע וועלן טיר אפנעבן כבוד. וו■ עם קומט ויי, אבער ניט אנקען אוצר די יידן- פראנע עקזיסטירט. די ייק-פראגע עקזיסטירט, ווער וועט עם פארל״קענען? - עם איו א איבערבליינעניש פון טיטל־אלטער, און די קולטורעלע פעלקער . ביי זייער בעסטן ווילן. וועלן ניט קענען פטור »ערן. זייער נרייטהתרציקייט תאכן זיי אונו בא־ וזיון. נעבענד־ק אונה גלייכבארעכטיקונג. די ׳ירן׳ פראנע עקזיכשירט אין יעדן ארם ווו די יירן נע׳ פינען ז־ך אץ א נרויסער צאל . און אץ דעם ארט, ווו ז• איו נאך נ־טא. וועלן איר דארטן אריינברעען ד• עט־גרירנדע יידן. ם איו קלאר , או פיר נ יען צו אן ארט. זיו מען פארפאלנט אעז ניט, אבער קומענדיק דארטן, ר,»בן זיך אזיך דארט; אן ד■ פארפאלמנען. אווי איו עם און איו• זועם עם ויין אץ אלע לענדער, אויך אין ד• אממערסטן אנסוויקלפע - פון פראנקרייך אלם באווייז-ביו די יידן - פראגע וועם ניט געפינען איר פאלימישע לייזזובג. די נעבעכדיקע יידן ברעננען פיט זיך רעם אנשיםעפיטיזם אין עגגלאנד. נאך דעם. ווי ויי האבן עם אויך געבראבש קיין אפעריקע. עם איו ניטא אויף דער »עלט אוא ששאר- קער און ר־יכער. וועלכער ואל קענען אריבער־ פירן א פאלק פו; לאנד צו לאנד. נאר דער נע׳ דאנק »עט עם אויפטאן. נאד א פאלישישער נע- דאנק האש אוא כוח. אין זייער לאננער גלית- נאכש האבן די יידן ניט אויפגעהערט צו טרו׳- מען רעם מחים פץ זייער קעגיגרייך. ־1לשנה היאה בירושלים!.. - האבן פיר געואגט אץ אלע חרות. איצם איו נעקוטען די שעה צו נא־ וו־יזן, או פיר קעגען פערוואנדלען דעם חלום אץ א?לאדן געדאנק. הערצלים גער דאס נעשריי קעג; רי ייד, ווערם געטראגן פין איין עק ויעלם ביון צווייטן; צום;אפקלאננ -פו; רעם געשריי וועקש זיך דורך. דעד ררעמלעג־ דער געדאנק. י איך מיץ נ־ש צו דערפינדן עפעש גייעם. די ואך דארף מען גערענקען אלע סאל און אין יע¬ י) פיט פץ פיינע ויערמער. ניט איך דערפינד די לעבנם־באדינטננען פין די יידן אוץ! רער »עלט און או ך ניט ד■ טיטלען. ווו ויי צי פאר־ בעשערן. ח גו ט־סאשעריאלן, »אם איך פלאייר דא, עקזיסטירן אין רער ווירקלעכקייט, ם־קען זיי משיש אנטאפן פיט ח פיננער. דער עיקר איז יי טרייב־קראפש. אץ וואט איי די מריב־קראפש? - די יידיש ע צרות. ׳.ער "עט וואנן צי צווייפלען אין דער עק־ ז־פטענץ פו, אט־דעם בוח. איך זאג. אז אט־דער כוח, ויען מיואל זך באנוצן פט אים »■ נעהע־ ריק, קע; באיועגן א ריזיקע מאשי[, ויעלכע וועש אריכערפיר! מענטש; או; גיטער. נים אפהעגגיק פון רעם. "אב פאר א פארם ויימאשץ »עט הא- 'P י ד• •ידישע פראגע, איו ד■ פראנע לו-ם מיין מיינונג איו דעיפינדן געו,*ארן רער עלעקשרישער ששראם ניט נאיר צו באלייכמן ד■ שאלאנען פון די רייבע לייש נאר צו רעש. אז מיו ואלן ק; נעז מיש זיין ליכט לייון די פרא- גע פץ דער סענטש־י־מ. אייגע פון די פראגעם - אוץ ניש קי ן צו־ייטראגגיקע - איו ד־ יידן פראנע. ויען מיד וועלן לייון די פראגע. »עלן שיר העלפן גיט נאר זיך אליין, נאד אויך אגדע- רע נעפלאנפע און פארפאלגסע.