Undzer Worṭ · 1946-07-12 · 17 (12.7.1946) · p. Seite 5

FRAJTI&, 12■ JULI ]946 אונחער ווארט & jC^ltaecttue utt liMifZiCi jt די אנטוויקלונג פון שריפט אויבן און אין ווערטיקאלער ריכטונג זוערם געש־ פעלם איין אות אונטערן צוו״םן. די וויימערדיקע שורה זזויבם ויך אן דערנעבן אויף דער לינקער גריכישער אלף ־ בית. רי א^ג סלאווישע שריפטן זרוסישע, טערבישע אוו בולנארישעו אין געש־ טאלט פון ציריליצע. איינגעפירס תרכן אפאסמאל צירילום שטאמען פון איר. די רויטער ווידער. האבן איינגעפירט דעם מערב נריכישן אפצוויינ אזן געשאפן דעם לאפיינישן אלף ־ בית. וואט איו געווארן די גרונדלאגע פון איבערווינגדן טייל פון אייראפעאישע אזן אמעריקאנישע.שריפטן. דער אופן פו;.שר״בן קופט פאר אין פאושיי* דענע פארפען. די גדעספע צאל פעלקער שרייבט האריזאנטאל און פון לעקם אויף רעכמס. אלע אייראפעאישע, אסעריקאנישע און אינד־שע שריפ¬ ט; (אויסער איין אויסנאם, ווענן וועלכן מיר האבן אויבן דערטאנט) שטיצן זיך אויף רעם פרינציפ. די אראבישע, העברעאישע און די פון זיי שטא־ טענדיקע שו־יפט־נחפע איו אויך א האר־זאג׳ טאלע. נאר זי לויפם אין דער אומנעקערמער ריכטונג, פון רעכטם אויף לינקם. נאך אן אופן פון פערפענדי פעלקעך פון יאפאנער, מאנגאלן און קארעער. אץ די שפרא־ כן ווערט געשריבן פון דער רעכפער זיים פון וייער פרי האט זיך געשאפן דאם אונטער־ שייר ן די שריפט אויף אוא אופן. אז אפהענניק פון געצייג, טיט וועלכן מען האט זיף באנזצט, האט טען אנגעווענדעם פארשיידענע שאטיחננען פון די אותיות. מאנכע שמריק זיינען אויטנע־ פאלן דיגער און טאגכע גרעבער. טיטן לוין- פון דער ציים האם סען אגגעהויבן אויסגלייבן און אפשגיידן די קאנפיקע פארענו— קזנגען פון די ווערטער או; מען האם פאר־יניקט איינציקע אותיות אויף אוא אופן איו די באנוג־ טע שריפט געווען לייכטער צום לייענען און שרייבן אזן איו באקאנט אונטערן נאטען .. קו־ רענט־שריפם" ארעד .,נעברויך־שריפמ-. די שריפט איז אין טשך פו; א לאננער ציים געווען- צוטריטלעך נאר פאר זעעוודיקע טענטשן. _ _ זועלכן עם באג^ ,.ך n בלינדע זיינען נעווען אויטנעשלאסן פו; דער >םן םזרחי אין געםלעך. כעעיע. רעראבערונג פון קילמור. ערשם דער פראנצויזי־ שער אפיציר. שארל בארביע. האט צום ערשטן מאל געשאפן די שריפט פאר בלינדע. ער תאט דערפונדן 36 צוואסענשטעלן, פון וועלבע יעדע איו באשמאנען פון 12 פוגקפן. די פוגקם־גרזפעם האם טען אויפגעדרוקט אויף הארטן פאפיר, און נעטלעד טען האט צוזאטענגעשטעלט די בוכ־ שטאבן פון רעכטס אזיף ליגקם. אזוי אויפגערריק־ טע פונקטן האבן זיך אפגעקלאפט אויף רער פארקערטער וייט, אלם דערהויכמע, און טען האט ויי נעקענט אויסשפירן מימן פיעער פון לינקם אויף רעכטם. רעם ערשטן מוטטער פון רער בלינד־שריפט האט אין אגחויב פון 19־םן י. ה. טאדיפיצירט רער גלינדער פראנצויזישער לערער לוי לריי. ידי פאריינפאנונג פון ויין טע־ טאדע, שטיצט זיך או־פן צוזאטענשטעלן נרופן פון c פונקטן, אייגגעשיכטעט אין 3 רי־ען צו צוויי איבער זיך און אויפן פערועען יעדער פונקמך נרזפע טיט א געוויסן אות פין אלף־ביח. רי ער־ שטע 10 גרופן ד. ה. פון "א" ביו "יאט". רינען אוץ־ אלם ואץ־צי־בנם, אויב טען שטעלט ויי טיט איין שורה נידעריקער און אלם צאלן ווען א טפע־ צ־עלער צאל־צייכן שמיים פאר זיי. דאם אפדרוקן אוניות פון רער בלינו" שריפט. קומט פאר טיט רער־ הילף פו א ספעציעל; נע־ ציינ. רער בלינדער באנונט!יך ביים ליי״נען טים־ן ווייי־פיננער פון רער רעכטער הא^ד און טיט רער ל־נקער פילם ער אתים טיטן צורירן רי אנדערע שורה. אויף רעט טיסמעט שטיצם זיך אויך רי ספע־ ציעלע נאטץ שריפט פאר בליגרע, טער קאטפלי־ צ־רם פון רער גארטאיער. י* טוזיקאלישע ייטע־ ראמור פאר בלינדע איז טראץ דעם נעננג רייך, מושן קום« אלי־נהילכער פלעגן אויסנעדריקט ווערן אן רער הילף פו; ספעציעלע צייכנם, בלויז דורך שטרי׳ כן און פונקטן, אדער אנדערע אונטערגעארדנע־ טע צייכנם, נאר די א. j קאראשטי ־ שריפט, וועלכע תאט ויך אנטוויקלט אין 6־מן י. ה, פאר קריסטוס,[ פון רער אראטעאישער נעהערט נישט צו רער בראמיטטישער גרופע. אין אונפערשייד פון אנדערע אינרישע שריפטן, שרייבט וי זיך פון רעכטם אויף לינקם. די אייראפעאישע שריפטן ווידער, האבן זיך אנסוויקלט פון רער גרינישער, וועלכע שמיצט ייך. לויטן הייצי־טינן וויסעגשאפטם ־ צושטאנד אויפן פעניקישן מקור. אין 11־טן י. ה. פאר קריטטוסן האט די באפעלקערונג פון די גריכישע אינדזלען און פון מזרת גריבנלאנד איבערנענוטען א טייל צייכנס פון פעניקשן. איבערמאכנדיק א ריי א־ ל־ינהילכער אויף מיטהילכער און שאפנדיק א ריי איינענע צייבנם ווי פחי, פס• און אנדערע, וועל־ זיינען געווען אוסבאקאנם אץ אורטוסטער. ר־ גריבישעישריפט טיילט ויך שפעמער אויף מזרח און מערב ־ נריכישער. ארום יאר 400 פאר קריסטוס! איו נעשאפן געווארן פון רער מזרח נריכישער שריפט, רער אמטלעבער. קלאסיש ־ ט ע מ א ט י נ איך קאן נ־שט •מיין מוזע-ווי רו־זן צעצינד; ווענן פריטארגנס וואט פלעכטן ויך־א גאלר־בלויע קיים. וו־יל סיאיו א יערנט ווארט-זוי א קערפער טיט וויגדן — ווי א לעבן וואס רער שטורם. פארשגיטן תאט פאר רער צייט... ז-ננען וועגן אדלער וואס טראגן זיך אין ת־מז־בלויע הויכן ויענן זונפארגאננ וואס פלאטט אין נאלד־רויטן בראנד. ווייל טיינע טאטע־טאםע-אוועקגערויבט האט מי־דאנעקם־רויק אויך ברירער און שוועסטער צעשטויבט האט א טערדערישע האנט... ווי קען איך זיננען וועגן ראזע טעג אין פריידיקן גענוט ווען סיא־ו אונוער נורל-ויי א ש־ף וואט בלאגחשעט-בלינד, ווען אין מיין הארצן ברויזם די אי־ביקע-פראגע פארוואס? סילאבט נ־שט רער פרילינג פאר אונז-מיט רער פרייר פון א קינר... שיליאן פארלאשענע. שטערן. בלוי! טרוקענע מאטעמאטיק ון־נאר וזענן בלוט, איו ה־עם אינוער טעסאטיק... ברוך נאלדשטיין. פאקינג וואלרשטאט. 1046 .6 .20 סיזענען יעקס נישט וועגן רו דעי ווייטערדיקער עטאם, אויפן נעביט פין רער שריפט עוואלוציע, איו די אנדעקוגג פון דער-בו:שטאב־'שריפט. מען האט עם נעמאכם אוץ- אוא אופן: פון די אנהויב בוכשטאבן פון א נעיויסן ווארס. פארנעשטעלט אין פארם פון א צייכן אדער בילד, האט טען נעשאפן זעלבסט־ שטענדיקע בוכשטאבן, הויפטזעכלעך קאנזאנאג* טן און רעם באטרעפענדן צייכן האט מען אי* דענטיפיצירט מימן געגעבענעם בוכשמאב. די אנטיויקלונג פין הונדערטער שריפט; יפרן פארשי־דעגע פעלקער איז זייער אינטערסאנט . אבער זי איו בר־יט פארנעטלעך אוןפאדערט צו־ פיל פלאץ. ם־ר וועלן זיך דערפאר באגרענעצן טיט אירע וויכט־קטטע אנטוויקלוננס־פאועם און טיט די אמייסט; טיפישע שפראך גריפן. אייגע פון די עלטסטע פארטע; פו; ביכשפאק־ שריפט אי! די צפץ כעמיט־שע שייפמז גרופע. פין איר האט ויך שפעטער אנטוויקלם די.פעני־ קישע און דא; ד* העברעישע, סירישע אי; ארא־ בישע שריפטן. ד• פעניקיער האבן דער שריפט נענוב; א פארם פץ א ריינער זילבן שריפט, אייני פ־רנר־ק ווארשיינלעך ארוס 22 בוכשטאבן און מים!•■ער הילף אויסנעדריקט אלע ווערטער פון!"ער. שפראך. צז־ליב רער ענלעכקיים פין רער פעניקישער שריפט צי רער היעראמישער שריפט פין די עגיפטער, דערקלערן א ריי געלערנטע מיט ע, רע רזושע אי; רער שפיץ, איר אפי שטאט־נג פון רער עניפטישער. אנדערע 1צ. ב. וווטקען זיינען אין רער טיינונג, או זי האט זיך אנטוויקלט פין רער אשורער און בבלער קלין שריפט. ספעציעל ד• אראבישע שריפט וזערט מיט רער פארברייטערינג פון רער אראבישער וועלט הערשאפט איבער אזיע. אכ-ר־קע און דרום איי׳ ראפע. די שריפט פו; רער העדשנר־קער וזיכני שאפטליכער ווערט. פון 7־טן י. ה. נאך קריסטנט! ביו מער ווייניקער רעם 15 יפן י. ה., האט מען 1יך אפם טיט איר באנוצט. ד• רעפארטיסטישע טענרענצן אי; טערקיי נאך רער ערשטער מלה׳ טה האבן דערפירט צום באזייטיקן די שווערי- י קייטן אויף רעם געביט דורבן אייגפירן רעם לאי טיינישן אלף־בית. ארים 200 אינדישע שריפטן!יינען ווארש״גלעך אנשטאנען לויטן פעגיק־שן טוסטער און זיינען באקאנט אונטערן נאמע; יראסיסטישע ׳שריפט. א קליינע צאל געלעינטע האלט. א! •די רא!יקע שריפטן האב;!■ך אנטוויקלט פון רער אייגענער א־נדישער ב־לדער־ש־יפט, צו רעם וע־עדט רער א. ג. סאנפקריט. און 1", אלף־ביח "דעוואנאגארי" אי! געווען דעד פראטאם־פ :ו; » ריי בראניס־ מישע שריפט;. וועלכע באיייצן!ער פיל צייבנס, און וואס ס'איז ספעציעל באראקטער־סטיש - זי• פארמאגן 10 אלייצחילכערס. מע; דארף אונטער־ שטרייכן, א! ד■ פעניקישע שפראך האט פארי מאגט באזונדערע צייינס. נאר פאר מיטהילכערם, ראם שטעטל וו• מען!אגם. האם אביטל סים ויין גבורה שטאלצירט, ער אי! געווען רער באש" צער- פוגם שטעטל. א־ץ־איינציקן חבר האם ער געהאט, וועלכער האם אים נוט פארשטאנע; און נעקענט זיינע אלע קאפריזן, ראם איו געווען שכ¬ נע רער שוסטער. ער איו נעווען פון אים פ נקט רער היפך: א מילדער, א שט״כלדיקער פול טיט הניפה; ווע; עט האט אויפנעפעלט א חזן אויף ימיט" נוראים האט אים שבנע פארטראטן, ד. ה. ויננען האטיער געקענט בעסער וו• א חזן, נאר אפיי ציעל האש סתם נישם געפאטט או א ש שפער ואל זיין רער שליח־ציביר. אויך ראם האט ברוך־ל־יבן נעקרענקט, ער האט נישט געקענט פארשטיין. טיט וואט איו שכנע זיין הב־ ערנער פון יענעם. וואט א נאנץ •אר איו עי א שדק, חאגדלט טיט ציצות און פירט א ביטל מלמדות, - בעטער פון שכנען רעם שוסטער. פארוואם ואל ד* וועלט נישט פארשטיץ פונקם ווי ער ברוך לייב,., צו שכנען פלעגם ברוך־לייב אריינניי; ■עדן שבת־צזנאבטס, רעם נזם־וואך האש א ב שכנע האבן פאר אים מורא. אפילו רי שטארקסמע נוים פוץ ארוס. מען דערצי־לם, אז ברוך־ לייב איו אטאל גע־ ווען אוץ- א יריד, וזו א באנדע שקאצים האם זיך גענומען צו א יידן, וועלנדיק אים צוליקחנען א פאר ב־ינענע הזיזן. איו ברוך־לייב צי, אוועקגע־ שטופט רעם עולם או; רעם שגץ אוא פאטש גע־ טאן, אז עי איו געפאלן א טוימער. עם וואלט דאמאלט ויבער אויפגעבראכן א פאגראם אץ שטע־ טל, ווען קהל וואלס זיך נישט אויסגעקויפט סיט ברוך־ל״בץ ארויסברענגן פון נעדולד האט טען נעקענם נאר ראן, ווען מען האט אנגער־רט זיין נאציאנאלן כבור, דאטאלט איו ער געוזארן יוילד ווו א טיגער; ד־ בעקעלעך וואט טען. האט ויי קוים ארויםנעזען פונט באוואקסענעם פנים, האבן זיך אננעצונדן, ער האט א ברום נעטאן, ביו ער האט נישט געזען קיין בלוט פלעגט ער ויך נישט רירן פון ־לייב איינמאל פלעגט אים דאס ווענעלע ארוים פון רער קאליע און זיך אומררי־ען דערפאר. וואט שטענדיק האט ער געמראכט. און נעטראכט האט ברוך־לייב פץ מיפע!אבן. פון וועלט־זאבן. עם פלענט אים קומען אץ געראנק אריץ וואט אי! אזוינם ד־ וועלט׳., וואם איו ראם לעב; < אט ניסכו יונג. און אט ווערסטו אלט. און ראם אי! עם! ־ פלעגט ער אליץ צו זיך שט יבלעך •איי, רו וועלטעלע, דו וועלמעלע, ווי מארבע דו ביסס,.. עם לעבן גוים, יידן, טערקן־אלץ לעכט און אלץ שמארבט,.. אשפיל אוא, א משיגענע וועלט. ווען ראם וועגעלע א! ארוץ- א בארג,' געבן• ראוו, איו שוץ געווען צו־שפעט עם איינצוהאלטן. ראן האט ברוך־לייב אן קייגעמס הילף יאט ווע־ נעלע טיט; אייזן אויפנעשטעלט;—אט א!א גבור איי געווען ברוך־לייב, און דערפאר האט טען פאר אים דרך־ ארץ נער,אט אץ שטעטל. אלע ■ברו! בתך־לייב, א הויכער בריים־בייניקער ■יר טיט א- גרויפער קאלטענעוואטער בארד, א חיטער אויפן סניקזומ,ר אזן ווינטער טראגט ער וואטע־ נע הזיון טיט א ‘שפעגצער. א שכימע האט ער א נראבע, א באס, ווי עם פאסט פאר א בעלי עגלה. בטבע איו ער א שזוי־גער. אז ברוך־לייב ואל ענמשערן א ווארט, דארף מע; ז־ך לאנג, לא ג, אנריידן. 'שטעזדיק איו ער פארכראכט, און ברומט עפעם אונטער רער נאי צו!יך אליין. ווען ער קומט אין בית־המררש האט ער ייך שטענד־ק זיין בונקל ווינקל. שט־פט ייך קייומאל ניש- צום מזרח. זוייל ער ווייסט אז ראם ארם און אפשר איי ער א שר י •נער רערפאר, וואט זיין ארבעט האש אים דאצו צוגעווענם, ויייל שטעידיק אי! רעם מערסטן טייל פון וייגע יארן, האט ער פארבראבט אויף רער קעלניע מים!יי;