Undzer Worṭ · 1946-07-12 · 17 (12.7.1946) · p. Seite 4

אונרז-ער ווארט FRAJTIK. 12. JULI 19-46 אגטיסעמימיזם אונטער די "שטערן און שטרייפן“ אין דייששלאג־ שיקן די "דישע דעלעגאציע פון אמעריקע צו די פארבליבענע יידן אין א״ראפע. די בארישטע דיכמער, ל״ומק און אפרת. ־און' די באוווסטע מננערן עטא לאזאועוו־ש״ווער. רואם א ו געווען די שישיע פון ל״וויקן, אפרת! און עטא ש״ווער? - ויי זעגען געקזטען גו די פארבליבענע "דן אין אייראפע טיס א ווארם פין טרייסש און סמארקובג פון!״py ברידער אין אסעריקע; ויי האבן נעוואלש.p'vnp די ^רעלאנענע גע־ שישער ביי די יידן. מאם האבן זץ* ארויסגערא־ פעוועם. על פי נם, פון די בלוידקעינענל פון ת נאצי שאנסטערם. די פישיע פון לייוייקין אפרתין און עמא שייווער האט -ניט בעוזאט גו טאן טיט פאליפיק, אבער די אמעריקאנער "אונרא- בא־ אשפע, מאם שפ״זן די דייטשן א פך בעסער. מי יידן. זי• האבן נים פארגונען די אוטנליקליכע דאש ב־סל נייכשינע אויפשונשערונג, מאש די ׳ידי־ שע דעלעגאציע פון אטעריקע,וואט באשט״ט פון באריששע דיכסער, מאלשן נעקאנם נעבן די יידן אין די. קאנצעטראציע לאנערן. און שיר זאגן וו־דער־אשאל: אש אווי ארבעט עש די אטעריקאנער דעשאקראםיע אונשער־ די "ששערן און ששדייפך מאש פלאשערן אין ד״טשלאגד ... . 1״דער שאני גיו־יארקן נער זענען בעלי־בתים. עם איו אוי־ א פאקט, או די ל־בעראלע עלעטענטן,-אויף וויפיל עס מי־ בען פאראן ליבעראלע עלעטענטן אץ דייטשלאגד פילן זיך שישער אנטמשם פון דער פאיוואלטוג פון דער אשעריקאגישער מיליטער שאכם. שיהאם דערווארט, או אמעריקע מעט שפיצן די דעמאק־ ראטישע עלעשענטן און ווייזן א ביישפיל פון אמתיער דעמאקראמיע. - דאם איי אבער ווייס און ניט בלמו די אטער־קאגער שילישערישע טאבט האט' מך ארויסגעמיזן זוייט ניט דעמאק־ ראטיש. נאד אמך די בעאשטע פו; רער "אונרא“, מאש דארפן טיט זיך פארקערפערן רעמאקראטיע פלוש די העבסמע מאש שעגפשלינקייט. אויך וועגן דיפארשטייער פון דער "אונרא- קוימען אן גארניט קיץ פריילעכע באריכטן. עס איי נאך ביי אונדז פריש אין ושרון דער שענדלעכער אתים־ טריט פון דעם ענגלישן נענעראל סארגאן, דער הויפט פון די "אונרא. אקטיוויטעטן אין אייראפע, מאש האם געמאכש א בלוט בלבול אמך די פאר־ בליבענע יידן אין אייראפע. עם זיינען אבער אזיך פאראן אטעריקאנער "אונרא־ שאאמטע. מאש מינען נים בעסער פון נענעראל מארגאן. אלם ביישפיל קאן דינען דער סקאנדאל שישן .ארוים־ וועגך יירישע שרייבער טענדעלע סוכר ספרים ואל מין דער, מאם ועם אזעלכע עוולות און שמיעט! פארפלובט ואל זיין א מרום (א פחדן), מאס האט טורא נו זאנן דעם אטת!•פארפלובט• ואל זיין דער, מאש פארששאפט די אויערן נישש צו העדן די יללות און די קרעכק פון די אוש־ גליקלעבע, פון באליידיקטע און נמטנאדערפטינך טע! פארפלוכט, פארשאלטען אלע. מאם פאר־ קויפן זייער געמיסן, אלע, מאם זיינען איטששאנד צי העלפן טיט א ווא1ט, טיט דער פען און סש־־ע; פון ווייטן, טאטער מעט זי־ חלילה עפעס דאם שינדששע שארן! . . . מאש זאל איך שיך באהאלטן? אאז־מ. איך קאן גישש שוו״נן׳ איך טוו ניץ ארוישזאגן דעם אטת גאנץ פריי. זאל י' זועלם ו.ר איך מיין. האט סעגדערל געעגספערט בתסיטית אבי שיאיו דא נאך הייזער - קאן טען אין איין מענ טאקע ג״ן איבער די ר,"וער. וואט טוען דען אלע אנדערע יידן? היינם נייען א טייל צו יענע אין די הייזער. דערנאך נ״ען יענע פון י״ער וייס צו אנדערע אין די הייוער. ["קיצור משעות בנימין השלישי" א ייד. אבי ער שר״ט מך א ביטל אדם טיט א פוטון, רעדט זיך אן ווי .א פויק. זאגם אפ א סליחה, דובם מך אים, אז ער האט שוין אל3־ דיגג אפגעטאן און איו, ווי אן אפגעששישן קינד גאכן אויסזויינען מך. ווייטער מך נאנץ צופדידן. ["פישקע דער קרוסער■ איטלעבן (שרייבעח באוונדער גלוסש ייך א בארג סיני - שטיין אויף אים און אראפשרייען פון דארט וייגע געבאטן. מאם חייבן זיך אן שיט "איך אץ לאון זיך אמם שיט "איך. י ["אן אלטע מעשה"] שחברים מען מי מצן אץ לאזן מך אריץ אין שטועם כרענט אדום ויי א העליש פייער. עש ברענט אבער פארברענם זוערט קיינער, חלילה ניט... איך קען אייך, מייגע חברים, און ווייס, אז איר זייט אין הארק גאר ניט אווי שטרענג. ווי איר רעדט שיטו שדל. , י 1״אן אלמע שעשת! איך האב נעטאן מיינם - געשריבן ראם מאש טען באדארף, וואט רער אטב איו ווי רער :עיי־ ךער שיינער איו, ארויסנושסעלן פארבארנענע שמת, א פיק טון, טרעפן אי; קארב. עם ואל אויפריגען דער אייטער. א פיק מוט טאקע וויי, נאר, נישקשה, דערפאר היילט זיך די שכה אדם י ביכער און בעשער ווי (ווען! טען וואלט דך טיט איר געשטיקט, דיך ניט וויסנדיק געטאכט. פאר־ שטייס איר שיך, פון שפרעכער ופון גלאט אווי מאמרים) האלט איך נישט. איך ווייס גישט מער ווי טיין קלאפערגעצייג אזן טו וואט טען באדארף. און אויב איר ועבט א בעל פחדן, האטטורא פאר איפיקי- האלט זשע מך נעזונטערהייט טיט מכות און האש אייך צו טאן טיט שפרעכער, שיט אוני דזערע פאטערם. [פון א ברין- צו שלום עליכמען, 1890] ניין, שדיים ער, די נאל ווערט צעזעצט, מען קאן מך שדן מער ניט איינהאלטן! פארפלושט טאציעס, נאד אמך יואס די ארש־י שטיצט די גאצי־עלעטענש; און האם די אטער־קאגער שי- ל־מערישע טאבט האט אין א סך ערטער געלאזט נאצים אדן- זייערע פאזיציעס. v מאם אבער די סיבות פון דעם אנטיםעם־טיזם אין דער אפעריקאנער זאנע ואלן נישש זיין, דער טראגישער פאקט איז, אז ער איו פאראן, אץ אז די שנאה צו די אומגליקלעבע פאדבליבעגע יידן אין די קאנצענטראציע־לאנע־ן און אויפער די קאנצענטראציע־לאגערן טאניפעסטירט ויך דארט ביי יעדער געלעגגהייט. עם איו ויך גענזג צו דערטאנען אין דעם שענדלעכן פראצעם אינער די צוואנציק יידן אין לאגדטבערג, פץ וועלבע ניינצן זיינען פאראורטי-ילט געווארן פון אן אטע־ ריקאנער סיליטערישן נעריכט צי ועקם חדשים ביו צומי יאר. "דאם פארברעכך פון די דאזינע יידן איז באשטאנען אין דעם, מאס ויי האבן פראטעשטירט קעגן רעם, מאם ט־האט אוועקגע־ נוטען צוו" "דן און שיהאש ניט געווזסט, ווו מי זיינען אהיגגעקוסען. x און אם האט אן אמעריקאגער טיל־סעריש נע* ריבם פאראזרטיילסא •ידן און אדייטש צו איאר פורמע, דער ייד איו באשילריקס געווארן, אז ער האם זיך באטייליגט אין א ראיאט אין דער שטאם אבעראטימען. ווו ד״טשן מינען באפאלן "רן. דער מעיאר, מאם איו פאראורטיילט געמארן צו־ ואשען טיס; יידן, איו נעווען דער,' וואט האט נע־ העצם די־ד״טשע באפעלקערונג און געשריגן; ״המט צו די ״דן!״ - די שמראך פץ איין יאר מורשע איו אבער אדשגעטיילט געווארן פון דעם אטעריקאגער מיליטערישן ריכטער א לויטענאנט קוירנעל, טיטן גאטען טאריאן ביטי, צום "דן און צום אנטישעט־טישן בירגערם־־סטערנלייך אמן- גלייך ווי ז" ב״דע מאלט! האבן באגאנגען איינעם און דעם זעלבן פארברעכן. דאם, וואם דער "ד איו געווען דער, קעגן וועשען דער ד״טש האט נע* העצם און געפאדערם, או מען ואל אלע "דן אויססארדן, האט גארניט געט״נם. נאך מער: רער אשעריקאנער ריכמער, קדרנעל ניט׳, האט אויס־ גערופן צו די יידן, מאס מינען פארנעבראכט נע־ ווארן אין דעם געריכם: "איר זאגט בעסער־דעם אמת, ודיל מען ניט, מעט טען א״ך איינשפארן אין געפעננעג־ש! " - צו די באשולריקטע דייטשן האט זיך דער אמעריקאנער ריכטער נים געוועג־ דעט טיט אזעלבע דראאונגען. אט אווי ווערט עט אוישגעטיילט גערעכמיק״ם צו "דן אונטער די "שםערן און שטרייפן". און עריקא טאן, די טאכטער פון טאטאש מאן מ איו נאד מאם געקוטען מריק פון אייראפע, ווו זי האט באווכט ד־יטשלאנד; און זי האט דעו־ ציילט ונעגן דעם אנמעכימימיזט, מאם כוענם ן אץ רעד אמעריקאנער ואגע אין ד־יטשלאנד. ערי־ קא טאן האט פארלאזט די אטעריקאנעד ואגע טיט דער איבערצי־גונג, אז די דייטשן האט זיך א״ננענענן א״נצופלאנצן די גיפם־גע זוימען פון אבשסעמיט־זם אין די הערצער פין א נאד גרמםער צאל אמעריקאנער סאלדאם; אץ אפיצירן. אץ אז די אסעריקאגער דעמאקראטיע בבלל איו א נאד קנאפער פאקטאר אין די פלעצער, ווו אטעריקא־ די באריכטן. מאב קושען אן פץ ד״טשלאנד און אין וועלכע עם מערן געשילדערם ד• אנסי־ סעטימישע טאגיפעפמאציעם מצר די אמעריקא־ נער טיליטערישע באאמטע, זיינען אזעלכע, וואם פארשאפן נאד ודנציק כבוד דער אמעריקאנער דעמאקראט־ע. יערער איינער, יואס האט באזוכט די אטעריקאגער זאנע אין דייששלאנד, דערצ״לט דערנאך מעגן דעם אפעגעם אגטיםעמיטיזם, מאם מערס ארויטגעלויזן פון אשעריקאנער ם$לדאםן און העבערע סיליטערישע באאפטע; און יערער אייגער, מאם האט זיך צוגעקוקט צו דער באגע־ טונג פון אטעריקאנער שאלראטן און אפיצירן צו די או&גליקלעכע. פארבליבענע יידן. האט דעם נעפיל, אז אנששאט ז", די פארשטייער פון דער אסעריקאנער טיליטער־שער שאכט, וואס דארפן פארקערפערן אין ז־ך די אטעריקאנער דעפאק־ ראטיע.ואלי ודיון די דייטשן א ב״שפיל פון שענשלעכקיילו. וייגע; וייגאר געווארן אנגעששעקט פון דעם נאצי־ניפט, מאב איו גאך פארבל־בן אין דייטשלאנד, און מי האלט; אין מערן נעמרייע תלמידים פון היטלערן. וועד אי! שולדיק אין דעם?— עם ווערן אנגע־ נעב; פארשיידענע עגטפערש אמף אם דער פ״נ־ לעבער פראגע. שען באשולדיקט די דיימשע .. פר״ליגם,,, מאם שטעקן אן די אטעריקאגעד סאלדאשן צוזאטע; טיט ווענערישע קראנקהייסן או־ך ם־מ די גיפם־קע באציל; פון יידגהאם. שען זאגט אונו, אז די דייטשן מבן סישטעשאפיש צו פארשטען די מוחות פון די אשעריקאגער. די דייטשן לאד; איין די אמעריקאנער צו ויך א־ היים און וו״זן מי ארוים גרויס נאסמפריינטלעב־ קייט או; שמ״כלען זיך צו מי און האנדלען איג־ מערטעניק אין קנעכמיש, כדי צו געמינען די סימפאטיע פון די אשעריקאנער. אץ אין איין ויענם פארשפר״טן ז" אויך צווישן די אמעריקא־ נער סאלדאשן און אפיצירן אנפישעשיטישע פרא־ פאנאנדע. ו" פלאנק איין בי־ די אסעריקאנער ’דעט פאברעבערישן געראגק, אז אין אלץימינען שולריק ד• יידן. מען ניט די יידן. מאלט נים געווען געקוטען צו קיץ קרע און טויזנטער אטע* ריקאנער מאלט; נים געדארפט פארלירן ז״ער לעבן. די רי־טשן זובן אויך רעכטצופערט־קן אין די או־גן פון די אסעריקאנער זייערע מורא ־ דיקע פ׳ערדער״ע; קעגן די יידן, - און ראם האם זיך ויי• אויך א״נגענעבן, אן אגדער ח רוץ, וואט ווערט אננעגעבן פאר דעם אנטיסעם־טיוש. וואט ווארפט זיך יעדן איי־ נעם אין די אמנן. מען ער באזוכט די אשעריקא־ נעריזאגע אין דייסשלאנד, איו דאם, מאם א גרויפע צא ל אשעריקאנער שאלראטן און אפיצירן מינען פשוט אוממישנדיק, שיהאט זיי נים או־פ־ געקלערם מענן דעם נאנק שוידער, מאס רער נאציזם שטעלט שיט זיך פאר 1 די טערסטע האבן ניט נעווושט פאר מאם ו" שלאגן מך. דערצו דארף מען אויך האבן אין וין דעט רעאקציא־ נערן ג״כש. יואם הערשט אין דער ארם", די צזריקנעשמאנעבק״ם פץ די "ברעם העטם“, ווי טען רופט די שיליטערישע באאטולע. דאש דער־ קלערם נים בלמו ד־ אנם־סעש־ם־שע טאגיפעס־ ר" א גאקעטן זוו מר דייטש ציט אוים רעם ביקס איטי צו שישן האט זיך אין זמם אויפנע־ מעקם די ענערניע פון די ייגנע יארן. עם האש אים אנגעהויבן שמינדלען פאר די אמנן. די פוים־ טן שטארק צעביילט, ווי^ד די פיגנער צעעפנש אן; טיט איין שפרינג זיך א ווארף געטאן אוץ- דעם ד״טש, זיך א״נגעקלאפערם מים די פינגער אין זיין האלח און שיט די צ״ך־נעביסן דאס ב" דער פערטער קויל איו ער אזיף די קני געפאלן מיטשלעפנדיק דעט קרבן שיט מך. ווען די דייטשן האבן אים אכגערים! איו ער שוין געוזען קאלם פארקריטט דאם ,שמל. צוו" ריצקעלעך בלום זיינען נעוזען פון ב״דע־מיטן, וו* א שוזערע שאסע איז ער אין נרוב א1אפ־ געפאלן, מים זיין קאפ איו ער נעבל־בן ליגן אוץ- ערטטער אגגעטאן א געלע לאמע אוץ- רער ברוסט און אוץ- רער פלייצע, וואס זיין רייועלע האט א־ם אויסגענ״ט, און איז דער ערשטעי א־ רויף צו ברוך־ל״בין מייזן. מען ברוך־ל״ב האם דערזען דעם געלן־שטעדן אויף שכנאים ברושם האט ער ק"; ווארט נישט אמסגערעט, נאד מך א באפ נעטאן טיט דער רעכטער האנט צום הארץ, און ווי א שטיק ל״ם מך אמעקנעועצט, מין קאפ איו או־פן מיש אוועקגעפאלן און מך א שטארקן קלאפ״געטאן. מען ברוך־ל״ב האט אופנעהזיבן רעם קאפ איו אויפן מיש געויען נאם פן; מרערן. שכנא האט רעחען טרערן ב" ברוך־לייכן אין די אמנן תאט ער מן צעוו־יגט מי א קליין קינד ויינק מי געזעסן אן א מאדם ביו עש איו טונקל נע־ מארן און שבנא איו א חיים נענאנגען, ראם לעצטע שאל האבן ויי מך נעזען ביים גרוב. מען בתך־ל״ב האט דערזען שכנען אין דער ערשטער באם שטיב, אין מידער אמאל באשראבסן די וועלט. שבנא פלעגט קוטען צו א־ט צו ־ נאסט, אוועקזעק זיך נעבן אים און אווי זייגען ויי אט־ נעזעשן שעת־נומיז שווייגנדיק, ביוברוך־ל״ב האט מך ענדלעך אנגערופן, נאך לאנג טראבטן. "אט איו נעכטן. אט איו הייבט אין אט איו שארגן... א פ״נעלע נעהאלטן אין דער חאנט. פיו... א־ זועקגעפלויג;." אט איו עט נעווען. אט איו עם דאם האט שוין נעהייסן פאר איש א סך נע* -שען שטועס^אז שימעט מין. א מלחשה, בתך־ ל״ב. האסם געהערט?—מאס מלחשה? הם... אויב שימעט טאקי מין א מלחשה אווי ווי שען ששימש צובנא־קרוץ, מעט מין נישט גוט - עלטפערט בתך־ל״ב, איאפקוקנדיק אוץ- דער ערד. מען עש איו אחים א באפעל, אז אלע "דן שוון רד-ץ '•;•1ץ ל״ייייש. האט מך שבנא דער רער ערשטער אנטקענן געטראגן. א״רער ברוך־ לייב האט ליך שווער אוועקגעזעצט האם ער צו־ ערשט שווער א זיפץ געטא; דערביי פרעגנדיק: שבנא ת ד,אשש געהערט אומנם? - וואם אזוינם -האפטו נעהערם אזוינם?... האש נרוך־לייב איבערגעחורם צ־ענדיק מיגע ווערטער. שכנא פרעגש איש כסדר מים שער אינשערעס: מאם איו דערצי־ל, ברוך־לייבעגיו, וואס איו אזוינש געשען?... און ער נרוך־ל״ב האט שער וו- די עמלעכע ווערמער נישט ארויסנענרעמט ערשט ב״ם אוועק־ ג"; האש ער צונענעבן: האסטו ועד,ערש אמיגש, ישוין דרי■ מעג ווי עם במורעש מך, אזן טען ועט נישט ק״ן רענן... -דאם ז״נען נעווע; די ווערטער מאס בחך־ל־יב האש איויסנעברעננט א נאנצן אוזנם. שבת בייטאג נאך דעם שלאפן, פלענט זיך ברוך־ל״ב אוועקזעק אמך רער "פריזבע" (שוועלן