Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 16 (5.7.1946)
- Date
- 1946-07-05
- Page
- Seite 6 (sequence 6)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 66% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-8602046--128-8598082- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
ZAJ1 t. אונרזער ווארט FRA/TIK, 5. JULI 1946 Fun der jidiszer prese Wos hot Lejwih gezen in Dajczland? Dos ojg funm dichter hot tif arajngedrangen un cugekukt zieh cum klogedikn macew fun der szejris haplejta i#1 DP lager in Dajczland. Dos ongcwejtokt harc ken ln zieh nlszt ajnhaltn dem wejtog un szojn kumendik kajn Paris ojfn ersztn feaboles ponem gist ojs Lejwik zajn caar. Un wi a dichter, ־weleher hot mltgelebt mit zajne lajdnde brider. git er Iber zajne ajndrukn: ״Wi 12 ject der politiszer macew fun di Jidn in dl legam? S’ iz a szwer kapitl. Di Jidn in di lagern wem ojsgehaltn fun UNRRA in di fragn fun b&szpajzung, dires u. a. w. Dl lagerjidn wem durch dem awekgesztelt in a situaeje niszt cu zajn szepferisz far zejere baderfeniszn. Zej wem farwandlt in a fcategorje fun klcwe-menczn . . . mmmn, wos wem ojsgehaltn. Di UNRRA hot zieh gessafn a eugang cu di lager Jidn, wi cu menczn fun a cwejter kategorje. Men hot di lager-menczn gekrojnt mitn nomen DP. d. h.: deklasirte nn ojsgewcrrclte — un jeder Jid in di lagern s2pü־t zieh take als ojsgeworclter, sztendiker nemer, wos iz ophengik fun der okupacje-macht. S’ iz ojsgewaksn a grojser thom ewiszn di lagerjidn fun ejn zajt un ewiszn unrra mit der militermacht in der anderer zajt. Di TJNRRA, wemens ewek un ojfgabn iz gewen cu zajn di baszpajzer fun di lagermenczn un zejer trejster. di wos darin hejton zejer gemit — iz farwandlt gewom in a bjurokratlsze maszin fun baamte . . . on szum farsztendenisz — cum lajdn un cum wert fun dl menczn, — un ״יי™ מס wiln arojscuhojbn zej fun zejer gemiten- Di Jidn in di lagern hobn iulsztendik fardlnt, az di ziger fun di aliirte armejen zoln zej ojfnemen azoj wi men nemt ojf dm ersztn emesn korbn fun der milchome. . . . un dan di baeijung fun undzere jidisze UNRRA-baamte, welche woltn badarft zieh mojser nefesz zajn far zejere biz cum tojt farpajnikte brider, far dem klejnem, hejfele hejmloze, blonkende, ojszichtsloze, iberblajbechc fun der masn-szchite. Ot wos undzere frajnt hobn cu bamerkn ojf zejer ״Cum grojsn badojern zajnen ewiszn di baamte fun der UNRRA ojeh farhan achejnu bnej jisroel, welche hobn gemacht undz szterungen ca farbindn zieh mit di jidisze lagern. Azoj arum wiln zej gefeln wem dl bechere baamte fun der UNRRA. Azoj arum wiln zej machn kariere ojfn cheszbn fun undzere Jidn in di In jedn lager-Jid zet Lejwik a Ijow’ un - ״Benojgeje dem gemit-cusztand fun di jidn in di lagern, ken ich im poszet onrufn als katastrofal, d. h. der Jid in lager iz psichisz ongesztrengt, nerwez, inerlech wi cuzamen-gebrochn in zajn gancer ojfasung fun-zajn eigenem macew." Jeder ejner klordenknder mencz zet ajn als ejncike un richtike lejzung az: ״. . . Erec Jisroel ia di lecle hofnung fun der szejris haplejto. Dos land iz noch tnajn mejnang gewom mamesz a glojbn fam jidiszn mencz fun lager, 9' iz far im ge• wom di iecte hofnang. Er hot zieh ajngelebt in gedanb wegn E. Jf. als di ejncike meglechkajt fun retnng far im. Er hot ongesztelt ale zajne nerwn un zajn ganen psichlszn gemit in der doziker richtang. Un ojb es zol cbotile pasirn, az zajn holnang ojf E. 3. zol niszt realizirt wem, fil ich, az di Jidn in di lagern sztejen far a gajstikn cuzamenbruch. E. J. iz gewom — eh' •wolt zogn — an organiszer basztandtejl fun gedankengang fnn ale chalojmes un forsztelungen fun der szejris haplejto wegn lebn. Nemt ir ca baj zej di hofenung fun E. J., dan brengt k* zej ca a moraiiszn kataklizm.“ Wo’sze darf ton dos weit Jidntum? ״S’ iz far mir klor, az ojb di hofnang ojf di eugezogte 100.000 certifikatn micad der englisz-amerikaniszer komisje, wein niszt mekujem. wem — sztejen zej fax der grester katastrofe fun zejer gemit: Es sztejt dan for, a gefar, iz di Jidn wein ojfrajsn di lagern un ceszprejt wem in grojser col ewiszn der dajeziszer bafelkeder geszichte, wos Jidn wein geewungea zajn arajncuglsn zieh in dem folk, wos iz gewen zajn szechter un malech-hamowes." Di Jidn in der gancer weit muzn mobiliriit ■wem cum kamt, az der baszlus wegn di 100.000 certidcatn zol realizirt wern. Komentam ibrik. Der E. J. korespondent fun ״Morgen- Zumal" J. L. Teller farnemt zieh mit dem wichtikn problem fun kristleeher un Jidiszer moral welche intereslrt azoj sztark undzer jugnt in E. J. In a szmues mit jungelajt welche batejlikn zieh oder wiln zieh o]ch batejlikn ln kamt far undzer derlejzung. Iz im gesztelt gewom folgenede frage: ״Renen mir zieh farginen dem luksus fun lebn un handlen lojt der ongenumener moral noch dem wi 6 miljon Jidn zajnen umgekumen in Ejrope? Ich pruw äo sumim zejere argumentn un zejere sfejkes: ״Es zajnen do, ken zajn cwejarlej moraln, Jidisze un a Kristleche. Di kristleche moral sankcjonirt krig, sankcjonirt blutfargisung unter basztimte umsztendn un far basztimte cila, nit sztendlk fun di gehojbnste, a mol fax religjezn imperjalizm un hajnt-cu-tog far teritorjeln oder komercjaln imperjalizm. Undzer Jidiszer moral iz a sach a sztrengere. Es iz & moral wos sankcjonirt nit kajn blutfargisung unter kajn szum umsztendn . . . ober hobn .mir derfar di gance cajt gelebt in tojes. Mir hobn apelirt cum gewisn. undzere apels zajnen gewen hkzirt ojf undzer moral, un adresirt cu a weit wos lebt mit gor ander moral. Emes az äo un dort hobn kristn zieh opgerufn ojf undzer moraiiszn apel, ober es iz gewen durchojs teatraliszer, retorister klojsterdiker opruf un hot nit bawirkt dem gang fun tegleche geszejeniszn, nit bawirkt di politik, welche iz an ojsdruk fun der ongewendeter moral. Dernoch zajnen mir gekumen un hobn di kristn ojfgeworfn az zej zajnen niszt moralisz, beejs zej hobn gehandlt blojz in kegnzac cu undzer moral.“ Wajter redn zej arum di rol fun krist un wos ken er ton far und2ertwegn — es kristaüzim zieh ewej moraln: akristleche un jidisze. Un zej fregn: ,Di weit hot knap moral, jidisze ci krist- ,leche, ojb der tojt fun 6 miljonen. Jidn zol fun ir fargesn wem blojz derfar wos jidisze jugnt, farbitert ibem dozlkn masn-mord, farcwejflt ibem ejgenem morgn, zol onwendn in e. J. jene metodn wos zajnen sankcjonirt fun der kristleeher moral. Wiln den di kristn ajnflm a geto ojeh ln der moral? Ejn moral far Jidn un an andere far Arjer? Mir wejsn ober fun der anderer zajt, az kojach ruft arojs opszejd, az mit kojach rechnt men zieh. Undzer bagrif fun gerechtikajt iz efszer fremd, dem krist, wajl zajn lebn iz gegangen ojf gor andere moralisze relsn, ober mojre far a bombe hot er, mojre far a kojl hot er ojeh un politiszer oportunizm diktirt im, az er zol onknipn frajndszaft mit jenem weraes firiezer kojach kon, baj gewiss badingungen dinen wi a decidimdiker faktor. Jidiszer kojach alejn kon zajn wet nit wern a decidimdiker faktor, ober jidiszer kojach komblnirt mit noch kojehes kon decidirn. Un mir muzn farintregim alemen wos zuchn szutfes mit flzsize kojehes in mitein mizrach.“ Un wi ojsgerechnt un bazorgt far zejere majsim, far welche men muz hobn a farentferung, kenen zej ober doch kejn andern weg nit geflnen un muzn zieh lozn ojf ״farbrechns“ far welche men ken bacoln mitn lebn un jeder minut zajn grejt cu farlim di familje wajl . . . ״Es kon kumen morgn oder Ibermorgen, oder in 10 jor arum a situaeje wen E. J, zol farwandlt wem in a Szpanje. Dos Jidisze folk wet darfn woluntirn fun ojsland fun Amerike. Szpanjen hot gecojgn jidisze woluntim fun Amerike, wein azelche woluntim ojeh grejt zajn cu helfn dem Jiszuw ln E. J., un wein zej cumol in baeug cu zejere brider in E. J. nit machn dem tojes wos es hobn gemacht dl demokratisze lender ln baeug cum birger-krig in Szpanje? Un ot di dozike trage gehert ojeh cum moraliszn gerangl un der realitet fun d%r hajnt-cajtiker E. J., mit welche es lebn jene welche hobn szojn dos durchgelebt.“ Un culib ot di ale tamim hot der E. J. jugentlecher kajn an dm weg niszt- Un mir do zajnen mechujew niszt nor ojscudrikn undzer simpatje far di welche opfern zejer lebn cu derhojbn undz cu der madrejge fun a fulwertikn mensz ojf zajn'ejgenem bodn, — nor mitn ganen mahns undzern mitwirkn un azoj arum wein mir farsznelern dem tog fun zejer-undzer nieochn. Ooläzamd. JidisBe Frajhajts kemfer Der tiraniszer hitleristiszer szoliach Degenhardt hot arojfgelejgt zajn tajwlonisze haut ojf di iber 60.000 Jidn in Czenstochow. Zajt dem 22. September 1942 zajnen jede por teg forgekumen ״akejes" ojf di Jidn welche zenen awekgeszlkt gewom cum farnichtungs lager Treblinke dem folks-kejwer fun Jidiszn folk ia Ejrope. Fun dem szejnem un grojsn Czenstochower kibuc Jidn zenen nur geblibn 10 % — 6.000 person, welche zajnen batracht gewom, als arbets kraft un gelebt in fil, &1 ergere badingungen wi szklatn. Ot far di ״Plebejer-szklafn‘ ‘hot di dajezisze macht fun rojb un mord geszafn dem klejnem geto, wos iz basztanen. fun etleche szjnole, kleine mit sztechike drotn arumgecojmte geselech; Kozia, Garncarska, Nadrzeczna, Mostowa un Senatorska. In klejnem geto hot men zieh niszt gemacht kajn iluzjes, wegn di dajezisze okupantisze farbrecher. Jedn tog zajnen gewen korbones un in dl grojzame merderajen hobn zieh ojsgecejchnt di degeneratn Jbischer un Ron. Di jugnt hot ongchojbsv praktisz cu trachtn un zieh forberajtn CU an antgiltiker szlacht. Men hot geartet sztark farkonspirirt. Czcnstochow hot gehal a biter mazl. Ale umglikn zenen gekumen umgericht. Sztendik wen men hot gemejnt, az es wet szojn ruik zajn, az ale hot rieh angesztilt zajnen umgericht forgekumen rewizjes, koszarirungen, selekcjes un derszisungen. Di atmosler fun uraäertreglechn teror hot arajngedrungen biz in harc araja. Ongehojbn hot zieh es fun der S. S., Gestapo, Kripo, werkszucn. betribs-lejter, obermajsters, majsters, Jidisze Policej, un stam untertrogers, prowokatom un obserwatom. Fun ejn zajt iz gewen der flziszer teror; d; szlechte baszpajzung di szwere arbet un dos merderisze szlogn un fun der cwejter zajt moraliszer teror. In di badingungen iz in klajnem geto fun Czenstochow gewen anorganlzacje, wos men hot gerufn ״Kibuc“. far welche di'Jidisze policej hot mojre gehst ejmas hamowes. Di Jidisze policej iz grejt .gewen ale makriw cu zajn, abi derhaltn dos ejgene hidertrechtike lebn. Der Kibuc hot unter der droung fun ojsflrn atentatn ojf di S. S. postns arum geto gewirkt ojf der Jidiszer Policej, az zi hot dem kibuc ale nochgegebri. Ejner fun dl aktivste, wos hobn gehert cum Kibuc iz gewen AWROHOM CZARNY, bekaht untern nomen ,ABRAMEK". Er iz gewen a kwaUftcirter metal tokar. In di eajtn funem klajnem geto un noch zajn likwidaeje hot .er traj gedint der partizaner bawegung mit zajne fach kentnisza. Es iz mer wi fantazje, az ABRAMEK hot, niszt gekukt ojf di rewizjes, un szreklechn teror, producirt in der amunieje fabrik fun ״Hasag" wu er hot gearbet, granatn far di partizaner. Fil mol hot pasirt, az di majster hobn zieh dem torarbefcer geiregt wos ABRAMEK macht. Der forarbeter, Henrik Wien, an ejgn menczl. hot geentfert, az er macht gwintn cu generatorn oder andere tejln cu maszinen. Baj dl partizaner zenen gewen Chemiker! ojeh a froj / wos hobn ojf a primitiwn ojfn preparirt ofrajs sztofn un ojsgefartikt ABRAMEKS produkeje. Abramek hot zajn ojfga&e heldisz ojsgefilt. In jedn granat hot er arajngelegt a tejl fun zajn wej un szmerc, wos hot geflatert in zajn kemferisz harc un neszome. Fun zajn gancer familje, wos hot gecejlt 9 perzon; eitern, szwester un brider iz er ejner alejn geblibn, wi der lecter mohikaner. Zajn gance familje hot getrofn der zelber gojrl, wi ale undzere szwester un brider. Abramek hot zajn ganc has un com kegns di naci racchira ojsgedrikt durch arbetn di granatn far di partizaner, biz dos nadsze farbrecherisze herszafts sistem iz farnichtet gewom. B. Omsztejn. Politiszer Iberzidit (Hemszech fun zajt 3) Di oflcjele politisze krajzn fun Libanon hobn in algemejn basztetikt di jedijes, az di sowjetisze reprezentantn in Levant hobn blojz mindlech un niszt szwarc ojf wajs oponirt dem Inhalt fun francojrisz-engllszn opmach in baeug cu Sirie un Libanon. Di farinteresirung fun rusiszn reprezentatnt, Sollod, in Cofn-Sirie mit der gezelszaftlecher läge fun di Armener un di wos amol eolrajehere ojle-regl fun di sowjetisze muzulmener kajn Mekka gibn asach cu trachtn. Di jedije fun der Reuter-agentur wegn sztlcn durch Rusland di egiptisze grupe fun Ibn Saud kegn der haszemitiszer grupe fun di ״Grojssirisze plener“, protezirt durch England, iz dementirt gewom durch di libanisze, wi ojeh di sowjetisze krajzn in Beirut, doch, niszt wejniker hot di jedije■ gefunen an opklang ewiszn di Araber un iz batracht gewom als a richtike• Der sztrajt, nemlech, der grejeht noch di eajtn fundier erszter weltmilchome, wen Ibn Saud iz arajn in Unterhandlungen mit Grojsbrie tanje, welche Iz gewen reprezentirt durchn kapltan Shakespeare, a delegat ojfn hassemitiszn hojf d. h. ojfn hojf fun kenig Hussein! un zajne ewej rin, dem kenig Feisal un Emir Abdullah. Wen in jor 1921 iz festgesztelt gewom der omirat fun Ejwer- Hajardn un der kenig Feisal hot bakumen dem irakiszn tron, hot zieh der antagonizm ewiszn dem haszemitiszn hojz un saudiszn, noch, mer iartlft. A gance raj traktatn ewiszn Ejwer-Hajardn un Saudl-Arabie fun ejn zajt un Irak fun der cwejter, hot farendikt farszejdnartike grenec sichsuehim. ober mejnungsfarszejdnhajtn hobn zieh arojsgewizn baj farszejdene gelegnhajtn. Wen Ibn Saud hot in jor 1925 bakumen dos kenigTajeh, hot Emir Abbdullah fun Ejwer- Hajardn zieh damit mit der hilf fun England zurikeugewinen zajn badajtung in der arabiszer weit. In ineszech fun 15 jor zajn hechster politiszer eil gewen der plan ־־ fun a Grojser Sirie/ Der plan nemt arum a koncepcje fun a federatiwer unje, welche darf farejnikn Sirie, Libanon, Irak un a'tejl E. J., wos hot gezolt basztejn fun ewej tejln mit kenig Abdullah berosz. Kegn dem plan tret arojs Saudi Arabie, Egiptn un Libanon. Ibn Saud hot mojre fam ojflebn fun der haszemitiszer dinastje, tun welcher er hot arojsgerisn zajn kenigrajeh. Egiptn wider wll szpiln di wichtikste rol in der arabiszer weit un Libanon wajter, mit a grojsn prbcent kristleeher bafelkerung, hot mojre ajngeszlungen cu wem durch der iberwlgndiker muzulmenisz-arabiszer merhajt. Di Arabisze Lige iz niszt farlofn der riwalizacje un jede fun di ewej grupn firt a politik, wos geflnt zieh untern ajnfhis fun grojse, fremde meluches. Mit umruikajt obserwirt ojeh England di reakcje fun Rusland in der E. J. frage, mojre hobndik fam farergern fun ir situaeje ojfn Nontn-Mizrach. Di Sowjetn hobn zieh niszt arojsgezogt in der frage iun der jidiszer emigraeje ojf E, J., gebnäik nor cu farsztejn, az zej wein gern cunemen jidisze plejtim in Birobidzan. Aza taktik iz a ganc fiflke un git di Sowjetn bawegungsfrajhajt in di arabisze lender kegn England. Men darf untersztrajehn, az di sowjetisze akcje tu ir jictiker stadje hot bichl&l niszt bedeje cu rewoluejonizirn di masn un zi banuct zieh nor mit nacjonale umophengikajts-lozungen un damit zieh derodsm di ajnflusn ojeh ewiszn di militerisze un hojf-klasn. Azoj c. b. damit zieh di sowjetisze akcje in Egiptn aribereijen ojf ir zajt di greste partej mit a nacjonalistiszer bafarbung WAFD (unter der onfirung fun gewezeiicm Premier Nahas Pasza). wi ojeh dl uniwerzitetjugnt. Di wichtikste centrale fun der prcpagande-akcje iz dos sowjetisze gezantszaft in Kairo, in wemens szpic s’ sztejt der praktikimdlker muzulmener 8ultanow. Es hot zieh Im ajngegebn gewinen dem eutroj fun kenig Faruk, welcher iz niszt kajn grojser engüszer frajnt. Der plonter fun di Problemen fun Nontn- Mizrach wart ojf a lejzung. Men ken cwejflen. cu es wein in der neuster cajt faln decizjes, wos wein ojfklem di farwikltkajt fun der situaeje. Men ken zieh dakegn richtn ojf noch gresere Komplikacjes. /