Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 15 (28.6.1946)
- Date
- 1946-06-28
- Page
- Seite 6 (sequence 6)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 61% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-8602045--119-8598074- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
Mentioned entities
- Oslo 1× ep/1045381
OCR text
אונרזער ווארט FRAJTIK, 28. JUNI 1946 Fun jidiszn lebn in Norwegie Cugesztelt durch h‘ David Century. Cutretndlk cu der baszrajbimg fun banajtn jidiszn lebn ln Norwegn ln 1945 muz men anerkenen, az a bekowedlk ort farnemt di aktive aibet tun a grupe junge amerikanisz jidisze reiner, unter der onflrung fun serzant Irving Kwasnik a 25 jorlkn bocher fun New-Jersey, mitglld fun der amerlkaner Headquarters Intelligence I. Kwasnik sztamt fun a tradicjoneler religjezer jidiszer heim. Genlsndik fun der grnjsmutikajt fun der amerikaner milltermacht, ojfn gebit fun rellgje un anszojungfrajhejt, tret er cu bald, nochn onkum kajn Oslo, cu arganizlm a jidisz gajstik lebn. Er wert der gajstiker flrer fun der jidiszer militeriszer organlzacje. D! grupe iz gewen tif getrofn damit, wos in Oslo, welche hot geszerat mit ir kleiner ober gut organMrter kehiie — hobn zieh Ject kajn Jldn niszt gefunen. Zej hobn zieh derwust, az fun di 1500 jidn, welche hobn zieh gefunen ln Norwegn In der cajt fun Quisling, zajnen tojznt deportirt gewom in november 1942 kajn Dajczland. wu ale mitn ojsnam fun 12 perzon, zajnen ojf a brutaln ojfn dermordert gewom. Di iberike iz gelungen durch farszidene wegn cu antlojfn kajn Szwedn, wu men hot zej frajndlech bagegnt un der meluchiszer amt far plejtim, hot zej fll ge- Di resztlech fun der amolblijender jidiszer kolonje in Norwegn hobn ongehojbn curtkkumen in land noch der mapole fun Dajczland. Pun onhojb iz gewen a klejn hajfl, wos hot in juni ojsgemacht 100 perzon. Bald hot zieh ewiszn di plejtim iarszprejt di jedije. az a grupe amerikaner seiner farnemt zieh In Oslo mit der organlzacje fun jidiszn lebn in Norwegn. Di norwegisze Jidn hobn ojfgenumen di jedije mit grojssimpatje. Cum ersatn mol noch der bafrajung tun, Norwegie, iz forgekumen a jidiszer gutesdinst. 0}f welchen es zajnen onweznd gewen norweger, brltisze un amerikanlsze seiner. Dem gotesdinst hot baert mit zajn onweznhajt der bakanter norwegiszer denker un publicist dr. Johann Scharftenberg. Dr. Scharftenberg hot in zajn rede balojchtn dem ajnflus fun der amerikaner ,demokratje ojf der gesztaltung fun der demokratiszer ordenung ln Ejrope. Dos amerikanlsze folk hot alemol geachtet dl frajhajts recht fun mencz. Die idejen fun di amerikanisze frajhajts-kemfer fun 1776 jor hobn baajnflust dl gcszejeniszn fun der francojziszer rewoulucje un di demokratisze sztremungen in andere ejropejisze lender in onhojb fun XIX jorhundert, un a dank dem amerikaner folk iz ojeh dergrejoht gewom der zig ibem faszizm. Ibergejendik cum jidiszn Problem hot Scharftenberg untergesztrochn, az dos norwegisze folk iz kejnmol xöszt gewen antisemltisz gesztimt un hot zieh sztendik bacojgn mit achtung cu zajne jidisze szchejnim. Wen di norwegisze konstitueje fun 1814 jnr hnt baszrenkt. di recht fun Jidn, iz der grester teji fun norwegiszn folk unter der onfirung fun grestn norwegiszn dichter Wergerland Henry arojsgetrotn mit forderungen opeuszafn di antijidisze klauzuin. Un wirklech zajnen di baszrenkungen lesojf gewom opgeszaft. A szwarcer Sek ojf dl zajtn fun der norwegiszer historje — zect for Dr. Scharflenberg — wet blajbn dos umberächmonesdike arojsgebn fun di norwegisze Jidn in di hent fun dajcziszn berbarizm ln 1942. Dos klenste, mit wos mir kenen ject ojskojfn dos dozike farbrenhn iz dos arojshelfn di umkernde zieh resztlech Jidn. Zejer gute bahandlung un der bester wiln bajm farwirklechn dem gezec, wegn arajniozn raelucheloze Jidn. Er hot eugezogt mit zajn ganen ajnflus bajm ojsflln dem doztkn chojw fun norwegiszn folk — miteuwirkn. Cum sojf fun zajn rede, hot Dr. Scharflenberg in patetisze werter, ojsgedrikt zajn farerung cu zajn balibtn frajnt rabi Julius Samuel, cu welchn er iz gewen zejer eugebundn un welcher iz gefaln a korbn fun dt nacisze> achaorjesn. Der nomen fun rabi Julius Samuel, wet ejbik blajbn in zidom fun norwegiszn folk. Moaca fun der Histadrut Cijonit Dem 16-tn un 17. VI Iz forgekumen ln Stuttgart a moaca fun Hist. Ctjonit Achida cu welcher s’ zajnen zieh cunojfgekumen forsztejer fun der bawegung fun ale lagern, un sztet in der Amerikaner zone, w! ojeh forsztejer fun Jiszuw mit dr. Hofmaa berosz. Grojs 0jfmerk2amkajt iz gelejgt gewom darojf, wos liajnt eutog noch azelche iberlebeniszn, welche mir hobn durchgemacht, derlojbt zieh di szejris-haplejta cu importirn farmilchomedike. partcj-coszpliterungen, welche zajnen niszt gewunszn far zej, un zajnen nor imsztand cu ceszplitern ir energje. Di di&kusje ir geszt&nen ojf r. geherikn niwo, beejs welcher di ontejlnemer hobn zieh gegribelt in di sibes, wos hobn bawojgn dl niszt gewunszene arojstretungen, brechndik di ejnikajt• inm cijonlzm un baj di״, szwer-ojsprubirte Jidn. Es zajnen onweznd gewen chawejrim fun Poalej-Cijon CS Hitachdut, Es iz mir take interesant cu wisn, wos azelches feit in di praktisze ojsfirungen fun di tog-tegleche arbetn fun der Hist. Cijonit Achida, un welche ״blojzn“ - es hobn gefunen di ״reter“ fun di folksinteresn. welche zajnen gekumen az fun Achida ojsland kedej cu ״ratewen“ di szejrit-haplejta — «eklapndik zi ojf Parteien un gruplrungen, kedej szpeter cu sztejn far a problem fun szafn a grojse ״ram“ iwi es szlogt for ch’ Zaniuski in Bamidbar nr. 10) fun ״koordenirung“, wos der nomen selbst basztetikt, az undzer läge Iz enlech cu a ceforenem wogn, welchn men darf cunojfszmidn — wajl ln kegnfal drot im a ce- Dl moaca hot bakumen a genojes bild fun der gancer cajt tetikajt fun der H. C. H. un NOCHAM wi ojeh dos bild fun kibuc Buehnwald un andere geszlosene kibucim, welche zajnen gebllbn traj dem faktlszn un niszt gekincltn Iehud (gemejnt Fernwald). Blojz di perzenliche eugeherikajt cu der Hist. Cijonit Achida ken sichern a dojerhafte cuzamenarbet fun menczn mit farszidene nejgungen. Nochn onnemen arej rezoluejes (welche mir wein brengen in kumendikn numer) geejnlkt un fest ibercajgt in der richtikajt fun ir ojsgeklibenem weg iz dl maoea geszlosn gewom. Bamberg, (CH. F.) Ben Naftali. Haowed-kofiferenc in St. Otilien Bichdej cu bakenen di efntlechkajt mit di dln un ojfgabn un ״Haowed“ hot di ,Jlistadrut Cijonit Achida“ cunojfgerufn a seminar in St Otilien, wu men hot bakent di ontejl nemer mit di ciln fun Haowed. Es hobn referirt chawejrim fun Merkazun fun E. J., wi Dr. Hofman, Rokejach un andere. Di ojfgabe fun Haowed iz: ojsbildn fachlajt durch organizlrn kursn, farfulkörnen fachlajt in zejer baruf, gridn koperatiwn, welche darin zieh bazorgn machszirim un als gances mit di machszirim ojie cu zajn, wu di ojlim wein glajeh kenen zajn produktiv brengendik nücn dem land. Di Histadrut Haowdim, welche nemt arum kimat di gance E. J. arbeterszaft un ojeh der Jiszuw winszn zieh undz cu zen als nuclechn un szafndn element. Ojf der Moaca iz ojsgewejlt gewom a Mazkirut Haraszit inerhalb der Histadrut Ctjonit Achida. Es zajnen ojeh ojsgearbet gewom farszejdene rezoluejes, welche wein ibergegebn wem der efntlechkajt. Dos grindn snlflm fun Haowed iz a gebot fun der szo un muz glajeh in ale jiszuwim geszafn wem. Politisier Iberzicht Hemszech fun Zajt 3) Ojberflechlech Üucht zieh, az der Kojach fun der Arablszer Llge 12 praktisz niszt bazunders grojs. Der Statut fun der organizaejo basztimt, az Jeder mltglid ken flm a zelbsztendike ojslendisze politlk, welche tor ober niszt zajn ln stlre mit dl interesn fun der Lige, oder sztem di interesn fun an andern milglid. Di decizjes funm ligerat bindn nor di mitglider, welche hobn gesztimt far zejer onemen. Un wirklech, ln faln fun a dlsharmonje ewiszn bazundere mitglider, bazlrt ojf der riwalizacje fun farszejdene arabis2e machthober, iz zajn praktisze badajtung niszt kajn grojse. Ober in fal, wen es gejt wegn gemejnzame interesn, wegn a szutfesdikn front kegn di niszt arabisze grojsmachtn, ken di Lige wem a mechtik Instrument. Take ojf der E. J.-diker platform famemt di Arabisze Lige an ejnhajtleche, fajntleche sztelung kegn a jidiszer nacjonaler hejm in E. J. Es zajnen baknt faktn, az di arabisze masn als azelche, welche sztejen noch ir feodaler ophengikajt fun di rajehe Araber, wejnike in col ober an antszejdener polltiszer faktor, zajnen niszt antijidisz ges2timt. Durch jorhunderlcr hobn zej fridlech gearbet mit di Jidn. Der forszrit, wos iz a pojeljojce fun dem cufius fun kulturel. ekonomisz •un gezelszaftlcch ojf der ejropeiszer madrejge sztcjcndlkn jidiszn element, sztelt for faktisz dem hlntergrund fun der opozieje fun di arabisze Politiker kegniber der jidiszer emgraeje. Der forszritlecher element, nemlech, badrot mit der medemizaeje fun der gezelszaftleeher, ekonomiszer un politiszer Struktur fun der arablszer weit. In der cajt, wen in di iberike arabisze lender ekzistirt noch niszt praktisz kejn szum arbeter-bawegung, oder a fraje efntleche mejnung, zajnen di arabisze arbeter in E. J. szojn jo organizirt. A dank kolektiwe kontraktil hobn zej bakumen c. b. a lojnhecherung. wos sztajgt iber dem lojnmasztab fun andere lender fun Nontn Miarach tun 100—800 %. Di E. J. frage iz far der britiszer imperje gewom beemes a ״szrekleche“, banuendii־ zieh mit di werter fun der lecter äerkle- ' rung fun Bevin. Dl efntleche welt-mejmmg iz frajntlech cu di jidisze foderungen. Di Araber wider farmogn in zejere hent 2 atutn. Der erszter dingt arojs fun di werter fun ״sztarkn man“ fun der ArablszerLige, Nur! As-Said: ,Di Britn zajnen genug klug, wos zej dertojbn zieh niszt diktirn dl politlk durch di Jidn. Di Araber wiln niszt cuzamenarbetn mit dl Englender azoj lang, blz der E. J.-problem wet niszt gelejzt wem in heskem mitn arabiszn sztandpunkt.“ In di werter iz bahaltn a gehejme droung, az in dem kegnfal wein di Araber zieh ibergebn unter di szucfligl fun Rustand. Hemszech folgt. Ch. Sucholicki. 'Det4 Onhojb f-unmSof-- bunm/7\)av(teeü)e1t Geto Der doziker mensznfreser, meldier hot gehst cu hilf nodi azelche enleche cu im, mi a gemiser Konrad, hoi zidi bamit mit der hiilf fun farszidene diilre sziik, arojscubakumen dem maksimum fun zajne. szklafn arbeter un nadter men jener iz szojn niszt imsztand gemen cu ״lajsin“ — im alejn ibergegebn in di hent fun tojt. Zej flegn durdi farszidene kunc-sziik geminen dem cutroj fun zejere korbemes. un di farbredierisze arbet ojxfirn hiszt bamerkt fun kejnem. Ojdt dos iz zej gelungen punkt mi fil andere szpicledi,. un cu undzer grojsn 1oej(0k, flegn noch gehert mem un dos ganc oft — lojh-merter ojfn adres fun dem oder andern ״szef" fun di dozike arbets-batalionen. Fi! fun di dozike arbeter zajnen basztanenfundi a.g. gediapteojfn umszlagplac, nadter ״selekcjonirt" un opgeszikt ojf der doziker placumke. Dos }legt geszen fteszas dt umglikledie flegn marszim ca di magones, optransportiri mern cum tojt, dan flegn sztejn fil ״karpn-kep“ un obsermim dem dozikn merkmirdikn marsz un mer s’ iz zej ״gefein" gewom, iz arojsgenumen gemorn fun dem ״marsz'“ un cugetejlt gemorn <■11 farszidene arbets-plecer, ewiszn zej ojdt far der ״iverterfasuiif!"- placumke. Niszt lajdtf iz gemen far s hosor-wedom zidi arajncubakumen in die rejen fun ot azeldie arbets -!derer. Ojser mi un geld hoi men ojdt genutzt hobn — mazl ... epes a klejnikcjt? Di arbeter fun der doziker placumke hobn bakumen specjele .,au8n>ajzn". ojf welche 8' iz furhnnen gemen u dujlledie klauzule, az: ״Jeder bazicer fun dem uusmajs. unterligt niszt forlojfik di ojs-zidlung"‘.. Alzo, klore diburir״! Wi lang rrten mel dich darfit — rnestu lebn ... un nadter kensf du szojn gejn dort mu ale! Mit grojs mi un mater, nodm arumplogn zidi un arumjogn mit der jid.policei. we/dte hot mich ferfolgt — hob idi zidi endledi ttrujnbakumen in die ,.glikledte“ rejen fun der ״rverterfasung“ bakttmendik ojdt dem ״ojsgetrojmfn" lebensnumer niszt ojsgezidlt cu Wern fun geto. Bajm ״akompanjame.nt" fun merderledte klep, hob icfi cuzamen mit no<ft cfiaroejrim gernuzt trogn di szwerste meblsztiker. mi kredensn, tapezanen un andere roertfule dtfejcitn - ,.jerusze“, nodi dem ojsgemordein halbn miljon Warszcwcr Di banditn flegn wi di wilde hejszerikn ojfrajsn hermetisz-farsziosene jidisze wojnungen, un rojhn. Charakteristisz iz gemen zejer iaktik, nz ejder zej hobn nodi niszt gehat ״genof‘ unterzudit di oder andere mojnung, hobn zej di arbeterszklafn niszt arajngelozt ... erszt nadter. men zejere keszenes zajnen szojn gemen iberfult fun farszidene kostbare zadtn, mi zejgerledt, filfeders, tueldte zej hobn specjel gezuckt, hot men arajngetribn cu der arbet. ~ Trern flegn zidi gisn fun undzer alemens ojgn, ibertretndik di dozike farjo- *ernte jidisze hajzer. Dos iz. geroen di gegnd funm a. g. klejnem geto, mos iz hasztanen fun di gasn: Tmarde — Panske un umgegnd. Der doziker gebit iz ״gerpjnikt" gemorn ojf a radikaln ojfn nodi in die erszte teg fun der ״umzidlung“. Dort zajnen ״ielik" gemen di trojrikbakanie Ukrainer un lilwiner, welche hohn dort gehuliet on a grenec, geszosn un geszodiin mer s' iz zej nor untergekumen unter di hent. 7.ej, di dozike ״tradiejonele" pogromezikes. hobn di. nodi mit a fntrecr caj< curik, DaleMe jidisze gasn, mu 3’ hot nodi geszprudlt mit a brojznd jidisz lebn — fammndlt in a szrekledier blut-bod un misln bejs-almim. Di dozike bacejdmung iz nodi fil szmadier legabej der mirkledikajt. Afile der doziker, meleher hot dos mitgemadii, iz niszt imsztand, mit zajn feder cu cejdmen aza bild. Wen mir hobn in a gemiser mojnung ojfgeefnt u szunk. zajnen mir ojfgecitert gemorn: Far undzere ojgn iz gelegn a froj — zelbstfarsztendlidi tojt — un nebn ir ... a naj-gebojrn kind bahoftn nodi cu der nmter ... kentik, di umglikledie hot zidi. bahaltn beejs di..blokadn“ (remizjes) un dort hot zi far szrek gemanlt. Der onmeznder ss-man hot undz bafojln. zi iejkef arojslrogn. ojfn hojf. wu s' iz alarmirt gemorn di barimie ..l>inkertomces" ,.lemaje ansztaltn), 10chhe hobn dem korbn cugenvmen. Ojf an andern plac, n>» a klejn ci’nerl iz gemen maskirf mit a szafe, hobn mir ongeirofn ojf 11 szreklpdier mnssukre: A familje fun 5 perzon iz gelegn in a kahtze blui, kentik tlvrszosn gemorn durdi di milde menszn-freser. Ot ojf azvhhe un enledie bilder, flegn mir zidi ontrefn ojfn meg fun undzer arbet — farzejt mit blut un Irer״, S' hlut in di odern iz farglimert gemorn un s' harr flegt farklemen fun gemejn biz dialosze. Kajn Irer luzn — hobn mir niszf gefori! 15 ej 17. szojn gemen cu dem, baj meldm men hol dos ha merkt — merderlidie klep 7ejnen gemen di ..balojnung“ derfar.