Undzer Worṭ · 1946-06-28 · 15 (28.6.1946) · p. Seite 4

ZAJT 4 אוגרזער ווארט FRAJTIK, 28. JUNI 1946 Literatur, Kunst B. Omsitejn די געשיכטע פון דער יידישער סינאגאגע אין באמבערג נעבעך בישט יוער עם האט ד־ סיגאגאגע פאר־ כרענט אץ רופט נישט א; קיץ נעטען פין די פארברעבעו און גישם די נאציאנאלע ווי אויך ארנאניואציע ־ צוגעהעריק״ט, ראגעגן ווייסט ער צו ואגן, אז דער פלאץ איו אץ יאר 1943 צוריק אפגעקויפט געווארן דורך דער שטאט פאתואלפנב. נישט ווילנדיק שטעלט זיך די. פראגע, ני' וועסען האט ער אפנעקויפם?, ווען קיץ יידישע געט״נדע אין באפנערג איו אין 1943 גישש נעווען און יעדע טראנזאקציע פין אומבאווענלעך פארטענן מוז רענטלעך נאטאריאל חרכנעפירס ווערן, פארוואס ווערט נישט אגגעגעכן חרק אנערנירגערפי־םטער אין אקט ווי אווי ד• טדאגזאקציע איו חרבגעפירט אין דער ווירקלעכקייט שטעלט זיך פאר ד• געשיכפע פון פארברענען די ם־נאנאגע פאלנענד: אין 1938 האם דעי יידישער פאלקש העלד גריג־ שפאן, אין פראנקרייך, אוישנעפירט אן אמעגמאש אויפן דיימשישן געזאנדטן פאן־ראם. אין נזוא־ טעגהאנג דערפים האם די גאצישע גאול־יטונג פון ביירוט צוגעשיקם א באפעל צום קרייזליימער צאגאייזן אץ באמבערג צעשמערן אלע פינאנא־ געש אין קרייז, דער קרייז־לייפער איו געווען נלייכצייטיק אבערכירגערפייםטער אין באפבערג. ער האם צונויפנעתפן א ויניע פון זיינע ליים, אקטיווע נאצים און ארנאגתירט אן אקציע פץ צעשטערן די סינאנאנעם. ער האט נונעשטעלט דער באנדע אויטאס, ויי ואלן קעגען ארומפארן אין נאנצן קרייז אונשערצוצינדן די טינאנאנעם, אין ווירקלעך ויינען דאמאלט צעשטערט געווארן די טעאגאגעם אין נאטנערגער קריין: אין דע־ פעלסדארף. רעקענדארף, זואלסדארף. הירשאוד. בורג האסלאך און אשבאך. די פרעכטינע באשבערנער סינאנןוגע, וואט האט געהערט צו די היסטארישע קונסט ווערק אין אייראפא איו חרך דער ארגאגיזירטער באנדע פון צאגאייוען אונטערגעצונדן געווארן אין דער נאבט פון 9־םן אויפן 10־טן נאוועמבער 1938. דער פארברעכער צאנאייזען. געוועוענער קר־יו־ לייטער און אבערבירגערמ״סמער פץ דער שמאט נאטכערג לעבט און געפינט ויך אץ ס.ט, לאגער און הערסברוך. טענדעלע סוכר ספרים. 'ווערטלעך וועגך יידן שייגע יידן, השובע יידן טיטן פולן מזיל ■ידן, ברע־ נענדיקע יידן, צעבראכענע יידן, נילדעגע־ אדער יידן, גלאט יידן. אווי זיך ■ידן און אזיך טיר יידן לאו גאר איינער ויך רירן - רירן זיך טיט אים בשדר אייגער גא ך דעם אנדערן, א נאגצע עדה יידן. איין יידן פאר ויך אליין איז ועלטן צו באקוטען. "דן גייען אויף צעגדל־ג טינימווייז איג־ איינעם, גיטוויילםאיואוואלוועלעסהורה, ווי או־ גערקעם אדער רעטעכלעך, א שמייגער. צען שטיק פאר א גראשן, גאר פשוט דעריבער, ווייל יידישע נשמות קלעפן אייגע אין דער אגדערער, ווי הע־ רינג צוטיפגעשטיקט אין א פעשל, פעסם שוועד 1^ אכ*יי 1י ן״דאם וונטשפיננערל״ן א ייד איו איץ גרויסע סתירה, אט וו• ער שמייט און נייט. א לעבעדיקער "וזידעראנאנד-: א חכם און טפש, א בעל חשבון. ווי אן או־סגע־ רעכגטער סוחר און פול פיט פאגטאויעם ווי א קיגד א ברענענרינקער. ווי מייעד און א קאלטער, ווי אייו, א סאמין לכל און אן אפקורם, א לסרן און אן עם הארץ, א עניו און א טנושטריקער גדלן א שעמעוודיקער און מחוצף, א תבין- און א ניונקע־ לע, א ניט פאלגער. ווען עם היייסן אים לייטישע פענטשן• און א זריז מקיים צו ויין, ווען ם בא־ פעלם אים דער שווארץ־ יאר ווייס ויער, א וויי־ כער און א הארטער, א גיבור ווי א לייב און א שרעקעוודיקער, דיי א האז א בעל רחמנות און אן אמד. א וותרן און א קמצן, אן אויסנעפוצטער ״ *«"י• ].«■! » שט־רעם i״B- ליידער האבן זיך די נוטע אינטענצן פונים יוםטיץ־ ראט דר. זוערנער נ־שט פארווירקלעכט עם וייגע! אגנעקוסען גייע צייטן. צ״טן ויען מעג־ טשן ויינען געווארן ערגער און ווילדער פין היות. באשעפענישן אן טאראלישע האטינגען און אן טינדעשסער עמיק. ראש איז אן אויטעגסישער דאר,ומענם פון 2־םן יוני .1945 אן ענטפער פון אבערבירנערטייסטער פון רער שטאט •נאמבערג צום רענירונגם פרעזי־ דעגט אין אנסבאך. דער דאקוטענט שטעלם פעסס. או ד׳ סינאנאגע איו צוליב יידנפיינמלעכע אקציעם פארברענט געווארן און שפעסער דורך דער טעב־ גישער נויטהילף פוגאנדערגעטפען נעווארן דער אקט איו באראקטעריסטיש דערמיט. וואם דער מחבר פין אים, דאם הייסט דער אבערביר־ גערסייסטער, טאכט זיך תטיעוואטע, ער ווייסט גיטערפאן אין אסקאר רעדלהיימער. רער בוי קא־ מיטעט איו באשטאנען פון די טיטגלידער, גע־ זויילטע אויף אן אלנעמיינער פאחאמלוגט יאועך• גאלדשמיט.. פארויצנדער, גוסטאוו ברעצפעלדער. קאמערציעגראט קארל י. דעסשאוער, יאזעף ער־ ליך, אלעקסאנדער פעלדהיים, טימא; פראנק, הער׳ מאץ העכט, ארגאלד העסליין או! ל. ווסמאן; דעש 11־ט! סעפמעסבער 1910 איו פארגעקוטע! די פייערלעכע דערעפנונג פון דער גייער פראכם־ פול אויפנעבויטער סינאנאגע, רער פרעזידענט פון רער יידישער געטייגדע אין כאטבערג דער יוסטיץ ראט דר. ווערנער האט צו דער דערעפטנג פון דער סינאנאגע דערקלערט "רי ג" אויפנעבויטע שיגאגאגע איו אן ערןרעגק־ טאל פאר דער יודישער קולמוס געמיינדע אין באטנערג, פאר אלע דורות אין צ־יטך נאך לענגערע פארהאנדלוננען צווישן דעי פארוואלטונג פון רער יידישער קולטום געמייג־ דע אץ נאמבערנ טיט רער שטאט פארוואלטוגג איו רעם ח2־טן אקטאבער 1908 געזעצלעך צו־ גויפגעשמעלט נעווארן רער קו־פם־אקט פון פלאץ אויף אירבאן און הערצאג מאקס שטראסע פאר 15000 ריירסטארק. איין טאג שפעטער רעש 27־טן אקטאנער האט די געמייגדע ־ פארוואלמזגג באקומען די דער־ לויבעגיש אויפצזבויען די פינאגאגע לויט דעם צו׳ געשמעלטן בוי ־ פראיעקט. פארי! בוי פראיעקט איז אייגגעארדנט נעווארן א קאגקורש, לויט אלע אנגעטטעגע כללים פאר יעדן פראיעקט איז נא־ צאלט געווארן 300 פארק און פארן אמסגעווי־ל־ טן 800 פארק די בוי פראיעקטן זיינען אייגגעפלאסן אין א צאל פון אכט פון די גרעסטע ארכיטעקטן־קינם־ טלער אין דייטשלאנד. די קאנקורס קאמיסיע איו באשטאגע! פון פאלי נעגדע פערזענליכקייטן: u קעניגלעכער ־ הויף ־ נויראט האנדל פון טינכן 2) שטאטישער בויראט פראפעשאר גרעססעל פץ 3> שמאטישער בויראט שמיץ פין באמבערג. 4! יופמיץ־ראט דיר ווערנער פון באמבערג 5) ראבינער ריר עקשטיין פון באסבערס למטן אורטייל פון דער קאנקורם ־ קאסיטיע האט רעם ערשטן פריו גענומען דער פראיעקט אונטערן טאטיוו ״באמבערג 2 י. פון ארכימעקט יאהאננעס קראנפוס און דעם צוו״טן־ דער פרא־ יעקט "שטערך פון מ ברורעד ראגק־טיצכן דער ארכיטעקט יאתאננעם קראנפום האט אי בערנענוטען דאם בויען די סיגאגאנע און צו׳ געשטעלט אן אויספירלעבע קאסטן ליסטע, וואש האט באמראפן 807,000 רייבם־טארק און נעם־ לעך: 270,000 פארין אויפכוי פון דער שינאנאנע, 30,000 פאר די אינערלעכע איינריכטוגנען, און 7000 פאר די אויסערלעבע אזמגעבונג א״ינריב־־ אנמאנג נאוועכובער 1008 איו פארגעקוטען די פייערונג פון ל״גן דעם ערשמן גרוגדשטיי[. ביים בויען די סינאגאגע זיינען געווען באשעם־ טיקט 27 פ־רטעם פין נאסכערג, נירננערג, אולם, מינכן, פאינץ און דרעזדקן. רער בוי פלאץ האט פארנופע! 770 מ2. די שינאגאגע איו נאשטאנען פון: הויפט שיי גאנאנע טיט 400 זיץ פלעצער פאר מענער און 400 פאר פרויען, באר נימער, ארגל ציפער, ראי ב־נער און הוגים צימער, אויפנאם און ויצונגס קאכינעטן. א צ־פער פאר רערטיילן חופה וקדושין גארדעראבן צימער, טזאלעשן, אלץ טיט צעגטראל באהייצונג און עלעקמרישע באלויבטונג, אויסער דעם איז נעווען א קל״גע שינאנאגע צו דאוונען יעדן טאג טיט 40 זיץ פלענער פאר טענער און 20 פאר פרויען. י רער הויפט איינגאנג איו געווען דורך רער הערצאג טאקם שטראסע, חרך א קיגסטלערישע דרייבויג! האלע, פון וועלכער טיהאט נעקענט א* ריינקוטען אין אלע א״נריכטונגם־ציסערן. דר" גרויסע טירן פון בראנו האב! געפירט צו רער פארהאלע פון רעם גרויסן סיגאגאגע ואל. די וועגט יייגען נעווען פון טארמאר. רער גרזישער שיגאכאגע ואל האם אגטהאלטן 20 טעטער די ברייט און 16 א האלב מעטער די לענג. רי קאסטן האבן מך צוליב רער רייכער אויס־ שטאטונג געהעכערט פון 307.000 ביו 345.000 רייבסמארק. דאס איז געווען אופגעפער ביי די דאפאלשדיקע וואלוטע פארהעלטגעגישן 150.000 אטעריק. דאלאר. די גרמסע פוסע געלד אי! אייננעפלאסן פון שפעגדוגגע! און פו; פארויס פארקויפטע פלעצער. (אז, נער. שטעם), וועלכע האבן נעקאסט פון 400 ביו 750 רם. די געפיינדע פארוואלמונג, וואם האס אוגטער־ גענופען ח אקציע פון בויען די סינאגאגע איו כאשטאגען פון די העד!; ■וסט־ץ ־ ראט דר.וועד־ גער, עמיל וואסערמאן, ■וליום ר״כמאן. גושסאוו MZ!!MLM