Undzer Worṭ · 1946-06-14 · 13 (14.6.1946) · p. Seite 5

FRAJT1K. 14. JUNI 1946 אונרזער ווארט ZAJT 5 un Wisnszaft cufridn mit zajn tochters gelibtn a sznajder- Di genjale folks-chochme hit Szolemalejchem, punfct wi Gcrfeij in zajne uniwersitetn geszept fun der arbeter gas, tun di horopasznikes. Baj zej hot Szolemalejchem geszept zajn folkstimlechkajt un dos zet men ta zajne zaftike (olks werte»•. ״Got alejn hot ojch fajnt a Kaden, a simen hot ir, az got zol lib hobn a Kaden, wolt doch kabcn niszt gewen . . ״Az men zet far zieh dem tojt, mnz men wem an apikojres.“ Er iozt ojch kejnmol niszt dem oreman, dem bsl-melocbe arajnlaln in a jejnsz un cwejfL Grajft er derbaj sztendik on dem ge wir, azoj lemoszl ringen baj im di ״parimszpUer“ bajm kenig Achaszwejros: lrA wajleche lomir ringen, A wajleche lomir szrajen, A gance wach, horewet men doch Cn ojf szabes muz men leinen! Wos mer kabcn Mer hnlake Wos mer nogid Mer sobake Wos mer ewjen Mer spiwake Wos mer ojszer Mer Swiniake.“ In ale zajne werk bagegenen mir zajn tiln humanizm an grojse libe cn me&czn. Punkt wi in Tejwjen an Menachem Mendien un Motl Pejsis nn ״Funm ]arid“, in der dercejlnng ״An Ongelejgter Bris“, ot do wajzt Szolem-Alejchem arojs di jidisze mentalitet, dem rachmones an mitlajd fun ejn Jid com cwejtn. Chocz Rejzeles szchejnim zajne» kabconim, doch rajst zieh jeder ejner fun zej ojf zajn cbeszbn cn prawen Rejzelen dem bris, wajl der man iz niszto, iz awek kajn Amerike, un fargesn Szolem-Alejchem hot ojch mit gewaldike pachologisze bagabung antplekt dos Und mit zajn Charakter un specjel dos jidisze Kind. Sz. Bilow dercejlt andz in zajn buch wegn Szolern-Alejchemen, az niszt nmzist _ hot M. GorUj gewejnt, wen er hot gelejent jrtotl Pejsis". In zajne Under-dercejlnngen mer wi in zajne iberike werk, wajzt ach bojlet arojs, wi der grojser folks-szrajber blutikt ojf dem bitern gojrl fun zajn folk. Szolem-Alejchem als dramaturg iz a kapitl far zieh. In zajne dramatisz-scenisze szafungen iz er ejgntlech speciBsz un origincl, punkt wi In zajne dercejlungen. Zajn dramatisze szafung, ober unterszejdt zieh KI fun zajne andere werk. Ojb in zajne werk hobn mir lajehtn humor un tife menczn-Iibe dan gefinen mir in zajne dramen baj jeder gelegnhnjl Satire, bajsike Satire. In zajne dramatisze werk wajzt undz Szolem-Alejchem dos niszt-gezunte in der klejn-blrgerlecher familje. Di sztrajtn ewiszn eitern un Kinder un zejere misfarsztendeniszn (״Cezejt un ceszprejt“). Szolem-Alejchem ceszmetert in zajne dramen niszt nor di iluzjes fun wem a gewir, nor aflle dem derworbenem kapital bawajzt er, az er hot kojn kijum niszt. Az kapital iz biklal a farbiendenisz un a luftzach. Teater Men muz mojde zajn, az di Fürther Jid. Dram. Studie hot gemacht a gewaltikn forszrit, nemendik zieh cum ojsflm ernste piesn. Fun ,,A nacht in Tel Awiw" biz ״Nekörne fun Folk" iz a mehalech kirchojk mlzrech mimajrew. ״Nekome fun Folk" iz a kombinirte pisse fun geto un partizaner lebn in 3 aktn mit a prolog. Der ojswal — a richtlker. Di dekoraejes — ganc gelungene far weichn es kumt onerkenung der techniszer un binelajtung. Di muzlk, welche es hot ilustrirt der h. Schwimmer — iz cum derlajdn. Dos frajl. Liszner hot ojsgecejchnt akompanirt cu dl gezang-numern. Dl roln fartejlung, iz niszt kajn szlechte. Di ojsflnmg lodert noch zer fil — doch iz der algemejner ajndruk — a guter. Der h. Parzeczewski, a zer lejiker aktlor mit a zeltener maske firt ojs zajne roln mit a genitkajt tun an altn artist. Di froj Cukler, cejvhnt zieh ojs in ir rol mit gefll un takt. Ale andere — zajnen gewen ojln ort. Der pojker — gelungen. Dl hojptrole Cemech, hot ojsgeflrt der reziser h, Zusman un zl iz gewen di erwachste un niszt nor wos der reziser alejn hot niszt gespllt, nor a dank zajne szwache Chncz men hot es szojn, ober zicher iz men kejnmol niszt dermit un sztendik ürt er arop fun dcrech hajoszor. Er bawajzt ojch in ״Jaknhoz" a galerje fnn niszt gezunte tipn baj undz, welche men darf ojsworelen. Di kuuhmenczn dagegn farbindt er mitn gas, miln drojsn zej hern zieh cu cu der sztim fun der eukunitiker rewolueje, wemens.szrit es bahn zieh szojn dernentert. Szolem-Alejchem onfangendik mit ajn geszichte fun jidisz teater ״Blondziende Sztern“ un endikndik mit zajne 16 dramen, hot geszenkt dem jidiszn teater 0 grojsn ojeer, welcher wet sztendik baszajnen un ejbik balajchtn mit tifn gajst di jidisze bine. Mit recht sztolcirn mir mit andrer Szolem-Alejchem un cuzamen mit undz dl gance progresiwe weit, in welcher Szolem- Alejchetns werk hobn gelunen dem gchcrikn opklang. Noticn kentnlszn in rezi, zajnen gemacht geworn fil feiern, wi lemoszl: Dos erszte un wichtikste iz di szprach, do wajzt zieh arojs, az er ken niszt un bamljt zieh niszt cu kenen di ejgene jidisze szprach, di programen zogn ejdes wegn dem. (,JJekumo" iz niszt hebrejisz un niszt Jidisz). Ejner fun di wichtikste feiern iz. wen Kopl bajt zajn rol un der cuszojer blajbt niszt orjentirt. Az men bajt di rol muz men ojch bajtn dem ojs'zen mit an ander grim. Dos frajl. Zlnger wolt gekent axojsgebn tun sich zer fll, wen men wolt mit ir geherik ajngesztudirt. Dos bawajzn zieh fun der froj Cukier ln der kuznir un szpeter in wald baj di partizaner in a blendend wajser bluze un gepreste bloje hojzn, iz a bawajz lun: oder szwachn bagrif in rezi, oder dl niszt fejikajt alc arumeunemen. Di azoj gerufene masn-scenes zajnen gewen chaatisz cuzamen gesztelt, baj a guter organizaeje woltn zej ojsgefaln zejer impozant. Mit ejn wort: ojb der algemejner ajndruk iz a guter, iz es der befejreszer fardinst fun dl artistn, welche hobn zieh bamit arojeugebn fun zieh dos makslmum, ober in kajn szum fal niszt dem rezisors. Undzer ejee lz also: Lozt zieh lernen, וסיר וועלען ויך מים איהם ביוקענען), אח •עי טאהלט אייך, סאלאסאן אליין פארבם דך, גאלם זיך, לאזט נישט, טען זאל ארויסועהן די געלע האר פונים קאפ מיטץ בארד. ודאם־זשע טזזוט טען אבער טיט די ברעטען? וויפיעל זואלם סאלאטאן טאפראנאוויטש אוזעקגענעבען. ער זאל נעזוען גובארן ווערן א שוואדצער! דאם איו אבער אלץ נ־ווען אטאל; איצם איו אוגזער טאפראנאוויטש שזין נישט םעד«ר קיין נעלער: ער איזט שיין א ווייסער- ער אחגרוי. אין גרוי אח ער ניווארען פאר דער ניינטפון גער־נדול־בנים, איבעד גרות פון קיגדער! איין קינד, איין־און־אייגגיג שמיקל סאשא — און אווי פיעל צרות! און פון תאם מייגט איהר, גרות? א שלעכם קינד? וויל גישם לערנען? א א פערשטאפטער קאם? - חלילה. אומגעקערם, א ׳וננעל אח סאשא נ־ווען א וווילם; א קעפל א נוטס; לערנען האט ער געוואלט זייער: גו געהן יאתר אח ער געווען גרייט ארייגציםרעטן נישם נאר אין ערשטע - אין דריטע קלאם גיט־ נאתע, איו אבער דער חטרון, וואם טע האם איהם גישט ניוואלט צונעטען איבער די פראצענטן! איך מיין, אז איך דארף מייגע לעזער נישט נעבען דו פארשמיין, פון וואסערע פראגענטן עם רעדט זיך דא. אלע תייסען, ברוך השם, או ביי אונו אינים געבענשטן רוסישען לאנד האנדלט טען טיט א ירדן אויף פראצענטן: אין די ניט־ נאויעם און אוגיווערזיטעמן נעטם טען דו וואם וויננינער אידישע קינדער, דערפאר אבער אז עם קוסט נום פריזיוו, גום טיליטער, נעטט מען ביי אידען אהן פראצעגט. ויי זאלען חלילה קיין פאראיבעל נישט האבען... אך, האם זיך געבעך סאלאסאן סאפראנאזויטש נעפלאנט, גיערגערט 1יך, אויפנעריטן געווארן! סמייטש, זיין, ווהן סאשא וויל טען ניט נוגעטען אין גיטנאזיעז ערשטנס. איו ער ניט נלייך טיט אלע אידן, איו יאקאנם טיטן דירעקטאר פין ניט- נאזיע, קען זיך ניט טיט ד• לערער. שפילט טיט ו" אין פרעפעראנס און אין זוינט. טיט איינעס א לערער, ראמאנענקא הייסט ער. תאט ער נע־ האט א שטים זועגן זיין זינדל סאשא אזן ער האם גיהען א ווייטע, א שענע, א זוייכע האנד און אייך עגטפערן! עליכם שלום אייך. וואט ער וועט ביי אייך נים פדענען, וזעו איר זענם און ווי אווי איר הייסט: זוארום אז איהוי זענט אים סכבד פיט א שלום־עליכם. קענם איר אים טן הסתם. און ווער קען אים נישט? פוג,ם קלענסטן ארעטאן בחץ נרעסטן גביר אין אריטטאקראט, און צוריק - פונם לעצטן קאל־ באסניק ביון שטרעננטטען פרוטאק קענען זיך אלע מים איציקל שאסמעפאל, אין איגיקל שא- סטעפאל קען ויך טיט אלעטען, שטיטט טיט אלעמען, ואגאר בעפרייגדעם טיט אלעטען, אויסגעבונדען טיט דער גאגצער תעלם. און די "נאנצע וועלט־׳ האט ליב אזעלכע טענטשן. .די נאנגע וועלט" האט ליב א טענטשו, וואם בויגט יענעם און מינם זיך אליין: די "גאנצע וועלט" האם ליעב א טענטשן, וואט שמייכלט און לאוט ייך שטייבלען. וואס נארט און לאזט זיך נארן. וואם מרעט און לאזט זיך מרעמן. די "גאנגע וועלט" געהט מים דעם גאנג, אז פרינציפן, אידעאלן וכדומה אזעלכע זאכן וע־ גען ניט אויף פאפיר: אינם לעבן זענען ויי נא- רישקייטן, קיגדערייען, ייגגעלשע זאבאבאנעם... פאלג טיך, לעזער, געב אהער די האנד, לאסיר נעהן ווייטער, טיר האבען א סאך — א סאך נ דער צווייטער פארשוין, וואם וווינם אינים חוח נומער 13, וואם אזיף וואסילטשיקאווער נאם. אח סאלאמאן סאפראנאוויטש דער אפט״קער, א טיפ פון יענעם סין אפטייקערם, וואם עסען א קאלבאם אייננעטונקען אין סמעטעגע אהן א היטעל אוסגעוואשען פארין דאמענען יום בפור אין דער פריה און ד״אבען פיינט א יורן כתכלית השנאה, און נאי־ דערפאר, וואם קיין אומה ולשון פערמאגט נישט אווי פיעל טוביעקטען טיט געלע האר, ותא ראם יודישע פאלק, און כמעט קען טען זאגען, אז ער האטרעכט, איהר האט גיועהען עפים א סך חיטע נוים פיט נעלע האר? אליין איו ער א געלער, א טאטען האט ער געהאט א געלן, א שוועסטער האט ער - איו זי אזש א רויטע; ער האט א ווהן. שאשא חיייסט ער פך יידך גרויסע פראצענסן, זוכם בטוחים, פערלייהט נעלם אויף ד,"וער. סאלידע וועכטלעך ובדומה. יעדענפאלם, איו איציקל פערעכגט אין שטאם פאר איינעם פון די פייגפטע, פארנעהסשטע און אגגעזעהנסמע טענשען, אומעטום בעגעגגסט רו אותם אויבען־אן, אוטעטום הערסט דו, איגיקל שאסטעפאל 1 איציקל שאשטעפאל 1 איו ערגעץ א שטחה, א פערזאטלוננ, איין אונטער האנדלונג וועגן שטאט־זאכן — איו איציקל שאסטעפאל, אח' חלילה, א צרה, א לויה, איין אוטגליק, א שרפה א מגפה, א פראגראם - איו איציקל שאסטעפאל קלויבט טען נעלם - אח איציקל שאהטעפאל, דארף טען שרייען - אח איציקל שאסטעפאל, און פון אפת קאן מען נים אוועקגעהן: שרייען קאן איציקל שאשטעפאל זייער גוט, גענען ניט ער נישט אווי פיעל, ווי ער שריים און פילדערם און טארעראמט... אז איחר וועט קוטען אטאל צו פאהרן אין טיץ שטאט אריין, אדער אז איחר וועט פאהרן אטאל אין באתן און וועט בעגענעגן א צעטראגענם נפש □ים רויטע גלאמע בעקלעך, פיט שטארק־נלאנ־ צענדיקע שואדצע (איצט שזין גרויליכע) האר, פיט א גינריחלט בערדל, וואס ער לאזט דאם גישט צו־רוה און פלעכם דאס און ררעהם דאם און צופט דאם, טיט נרויםט שעגע שווארצע אידישע אתנן, וואט ווען א פרוי פערמאגט אזעלכע אוינן, וענט איהר נא ך איהר דיא כפרה. סיס אביטל איין אויםנעבויגעגער עכט־אידישער נאו, טיט א א קאפעלישל, וואט איו תמיד פעררוקט ארונטער אזיף יענער 1ייט קאפ, טיט האלכ־פערקאטשעטע ארבעל, או; טיט א שירם אונטערין ארעם מיי זוטער סי• ווינטער, - אז איחר וועט בענעגענען אזא נפש, סעגט איר צוניין צו איהם נלייך, אויף מיין אחריות, איהי ואלט נאר קיי; טורה נישט האבן, או; ואנן צו איד,כ! - שלום עליכם. רב רועס ער אויפשטעלן אויף אייך זיינע שווארצע אידישע אויגן, געבען א האלבען שמייכל, אויס* wajl di rol lun a reziser iz glajeh cu der ojfgs.de fun a pedagog. Zajn an artist, hejst zajn lerer, madrich un dereijer, men muz lernen un niszt sztendik helft dos lernen, men darf ojch hobn a gutn wiln. Zehn, uz a krajz zol hobn azelchc fejike menszn, wi es zajnen farhan baj ajeh, dos muß men kenen ojsnucn un baj a guter rezi, hot ir ojszichtn cu farnemen a szejnem ort in der artistiszer miszpoche. Goldzamd Ch. CU DER OJFFIRUNG FUN ״KIDUSZ HASZEM" IN AMBERG. Ojf der ajnladung fun amberger kultur amt, hot di bamberger Dram. Studie masklm gewen cu gehn far dl amberger Jidn a lorsztelung. Ojsgeflrt iz geworn ״Kldusz Huszem" fun Sz. Asz. Hagam dl inscenizirung iz a ganc kurcer montaz, muz men doch mojde zajn, az di ojfflrung zelbst iz gesztanen ojf a geheriker hojcb, hen scenlsz un hen artistlsz. Dos szplin fun di artistn: in der erszter rej muz men zieh opszteln ojf di hojpt rolistn. Dos zajnen on cwejfl: Dwojrele un DowidL Dwojrele (froj Rzond), hot zer subtel un natirlech farkerpert in ale Ire nluansn un bawegungen an erlech koszere jidisze tochter, welche derwart mit jedn citer fun ir harc dos kumen fun ir — azoj ojsgeeholemtn — Dowidlen. Un wi rimd enijesdik kalt ojs di bagegnisz fun zej bejdn noch 10 jor niszt zen zieh. Un azoj sztajgt zi ln ir szpiln ln jedn akt bazunder bizn final wu zi dergrejeht dem kulmlnacjc punkt, arajnfalndik in aza ekstaz un derhojbnkajt culibn grojsn glik, wos zi wet kumen cu ir Dowidlen rejn un umszuldik. (Halwaj hobn mir fil azelche talantn), Dowidi (H. Ziultowskl) hot mit zajn szpiln geszafn a szejne kreaeje fun a zejer cartn un nalwn jungn chasidiszn lamdn, un ojsgeflrt zajn rol mit fil harc un gefll. Noch beser hot er zieh arojsgewizn in di dramatisze momentn, do bemerkt sich, az er iz epes mehr wi a studjant un wolt gewen a gut materjal far a greserer zach. Foter, (h. Rozenberg) a herleche flgur ojf der bine, szejn charakterizlrt, ober dos szplin alejn kumt arojs a bisl szwachlech, ר ר י י טי דריי פארשידענע פפחין האם מען צזנעגרייט אינים התו נומער 13, וואם אויף וואסילטשיקא־ יוער נאם. ראם ד,"שט. דער פסה איו איינער, די פצית, דער מרור, די הגדה - אלץ, אלץ די זעלבע, נאר די ארט צונר״טן, דאם פארברייטן. דאס רעכט; זיך איו גישם אומטום נל״ך, ווייל די טענשן, מאם אינים התז נוסער 13 אוץ- וואסיל־ טשיקאוועד נאם. זענען פערשיעדענע פענשן טיט פערשידענע ט״גוננן, דר״ זענען ז״ דא אינים הזיו טטער 13, ויאט אויף יואשילטשיקאןוער נאם. אין יערער פין די דר" ט״גט, אז גאר זיין נאט אח אמת, אז נאר ז"; טיינונג איו דיכטיג און או נאד גוליב איתם אח בעשאפן געווארן אט דאם וועלסל. אפשר ט״נט איחר, אז די דריי ועגען מעגשן פון פערשידענע גלתבענם, פין פערשידענע עלטע־ רן און פון פערשידענע לענדער? חלילה! אלע דר" גלויבן אין איין נאט, אלע דר" קוטען ארוים פון איין יחוס און אלע דריי גיהקרן צו איין לאגד. דאם זענען דריי רושישע אידען, וועלכע דער פער- פאשער פון רעם ראטאן האם דיא עהרע פארצו־ שמעלן פאר זיינע לעזערו איציקל שאסםעפאל, םאלאטאן םאפראנאוויטש און נחמיה דערשוסטער. איציקל! - דער נאמען אליי! זאנט א״ך שזין, אז דאס דארך.ויין א איד, וואש האנדלם טיט זואלד, טיט גוראלנים, טיט ברויט,טיט פאדראדן; אדער ער האט א שארפע קראם, א טאנופאקמור־ נ־שעפם, אדער א פאכריק פון נלאיווארג: אדער ער שמעלט צו פדאוויאנט אין דיא מורטעש טיט די קאזארטעם, ט״לם זיך מימין שטאטריטל און טיט ריא אינטענדאנמן אויף דער האלב און האדעוועט די ארעכטאנטן און די סאלדאטן פיט קדחת און טיט קרענק; אדער אויב ניט, איו איציקל א יוד א נעל־ הלוא־ חלילה נישם קיץ פראצענטניק, קיץ וזאכערניק. גאר מעש־ נאנקיר טיט אנווייזוגגן און מראטן, יאנט זיך נים גאך