Undzer Worṭ · 1946-06-14 · 13 (14.6.1946) · p. Seite 4

ZAJT 4 אוגרזער ווארט FRAJTIK, 14. JUNI 1946 Literatur, S. ZINSZTAJ». Szolem-Alejchem der szrajber, dramatarg, psicholog un dichter (ca zajn 30-In jorcajt). Szojn äraj ccndlik jor awek *int es hot ojsgehojcht zajn lectn otem der simbo! fun der folks-neszotne, der sztolc fun der najer jldiszer literatur 8. J. Rabinowic*. Szolem- Alejchem geher cu dl umszlerbleche klasiker, wemens werk es farlirn kejnmol nit cejer aktuelkajt, farkcrt, waksn mit mit jeder dor an jede epoche, baszejnendik di jldisze kaltar. Der nomen Szolem-AIejchem ix treflich an pasnd far aajn penon trn far sajn art szrajbn. Wen mir dennonen nor dem doztkn nomen, wert andz modne hejmlech. A warm gefll chapt ajch aram, an niszt wilndlk tastu a harcikn szmejchl. Mit ejn wort: es wert dir ״szolemalejchemdik“ ojf der neszome. — Alejchemszolem! Alejchem, weal benejchem, lign dir di werter ojf der eang. Ssolezn-aJejchem ix andz take derfar azoj üb, wajl er hot ge- Innen di ricbtikste metode ca redn ca nndz- Durch zajn batamtn humor lernt er nndz an dercejlt, drikt ojs dl jidisze lajdn an pajn, andrere hofnangen an sztrebungen, farnrtcjlt ales, wos iz szlecht. Szplglt op di tragirre momentn an faln in a gelechter durch trem. Eines, gelechter durch trern hot er es alejn ongerafn, wajl zajn humor ken men niszt hatrachtn, wi hnmor stam, enm wajln zieh, oder enm lachn- Szolemalejchem dringt arajn mit zajn hamoristiszn cagang in di tlfste tifeniszn ian der jidiszer neszome, arojsgebndik ojf der ojberflach dem tragizm fun folk, git arajn mut com lebn an kemfn. Zajne werk zajnen a szpigl fun ale ongewejtikte Problemen fnn nndzer lehn. ״Mir iz gut — ich bin a josem —“ Ojch dort geflnt rieh zajn hamorisUszer engang. Zajn folk wil er toi szmejehlen, ober alejn gtst er mit trem. In zajn lld geszribn in jali: 1889 wendet zieh der dichter cam folk: Ich wil a bis! ringen majne oreme brider Genng szojn mir cn klingen wejnendike Ich nem dl erzrte tener, a trejleehn akord Ich wil A zol zajn wos szener — es wejnt rieh ober fort. Do hobn mir agew a warjant fun Szolemalejchem'» bahojptung, wegn dem ecem Charakter fun zajn szafn, wegn zajn trojer und frejd. Szolem-alejchem trat siarf arojs kegn dem alt-frenkiszn lebnssztejger, kegn di farsridene paraxitn fun folk. Trefndlk ojch mit zxjn Satire in dennit funm aram. Ot lejnen mir in a cwejt lid: Ich farsztel mir sztark dl ojgn, ich zol niszt zen wo» tut rieh do, Wi der orem-man, wert ojsgezojgn, wu es iz kajn emes nlszto, Wu ejner jogt dem cwejtn, an macht tun Ojf ejn hant trogt er di kejtn un ojf der anderer di fei. Di kehilisze rcdlflrer, di gabojim di neemonlm, Di siamoslm di fanorger, rachmonim benej rachmonim. Di balej takse, di bal tojwes. wo» csn flejsz un faikojfn bejner Di nalogn mit chojwes, wos waksn, wi a barg mit sztejner, Dl ״gate-jidn“ mit di cadikim, mit di fajerdike chsldlm, Di balej-mojfsim, dl mazikim, di zogers, di magldim, Di maskilim, di palriotn, wos zajnen ojch niszt beser, Di doktojrem, di despotn, wos kojln on Un noch, un noch, un noch . . . nor wos hobn mir ca rejdn Lerer, wej Iz nndz un och, iz mir un dir, andz bejdn. Ir fregt mich wos ich mejn, wos badajtn majne trem, Ir zet szojn alejn — ich bin doszelbe niszt gern. Szolem-alejchem hot geszafn di dichtnng, inm grestn bren fun zajn jugntlecber neszome. Mir kenen zajn dichtung batrachtn, wi di zin-ojfgang fnn zajn szrajbn biklal. Er gezegnt zieh ober sznel mit zajn dichtung, nn gejt iber cu proze. Ot! hojbt er on arojscuszlepn ojf gots-welt di ale charakteristiszc gesztalln, fun welche mir lernen azoj fll nn farszafn nndz a weit mit fargenign. Zajn galerje tipn, woltn nndz niszt gegebn dos, wem Szölem-Alcjchem zol niszt farmogn in zieh di ejgnszaftn fun a folksszrajber, a patriot, a mcncznfrajnd un a hejsn libhober fun zajn cjgn folk. Ot! dos alcs cuzamen iz Szolem-alejchem. Mir lozn rieh ojf a sspaär in zajn mnzej, nn ot, antplekt zieh far nndz Tojwje der milchiker, Menachem Mendl, SzUneie Soroker, Srimen Qion andere. Ot! do derflln mir zajn hejse simpatje nn mitgefU mit dem ganen horepasznem kla». Anderst kukn mir ojf Menachem Mendlen, welchn mir trefn lebedik in gas jedn tag un anders! kukn mir ojf Menachem Mendlen funm buch. Dem ersztn baszaldikn mir, farurtejin א גם, זיי ואלן איזזם פרפה וועדן ביידע פיט א מאל. איךזואלט פיך מחיה געווען 1 א שטיק ניוונם ואלט סיר גוגעקוטען 1 ... - וואם וואלט אבער דיר ארתסגעקיטען דער־ פץ? פרעגט דער פאן. - א סבוה! פאר זואם קיפט אז זיין סאכמער. תאם איז ניזואקסן סיס סיץ סאכטער אץ איין הויף, אינפער איין דאך. זאל ד שטודירן אין די קלאסן. שפילן אויף די פארטעפיאנעם און איג־ חעו טאכפעד זאל זמן איינגענדגן אזן דרייען אי' כעד די פאשין, שאפער תעט ד קוים פארדיגען אויף א קליידל? - דו ודעפען האסם די טענות? — שלאנם אים איבער נחסיה און קיקט אזיף אים דארך א פאר־ ונע בדיל, ויאט כאשטייט פין איין נלעזל און פי איין לעכל. - נישם זז דיר, שלים־סזל, גו נאם האב אץ־ - נישם גז נאם, גו מענבמן דארפסם דו סעגה־ן, - פישם זיך אריץ דער עלפערער זין חיים. - נאם אליין האט באשאפן די וועלט פאר אלעסען גלייך, נאד די פענסשן תאכן ויך טיט איהר שלעכט איינצעטיילט... - איינעם נאד. דעם אנדערן נאד ניט, - לעגם גו דער יונבערער בעני. זיסל פערטראכט ויך. לענם אוועק אתף א פינום די ארביים, ותשש אויש די העצם אץ פארטוך און טהוט א פרעג כיי די קיגדער נאנץ ערנשט! - וואם זשע טיט טען דערצו? - וואס שען טיט דערנו? — ניס אויש תיים. - עקשפראפריאגיע! - עקם וואש? - פרענם זיסל• - עקהפראפריאניע - זאנש איר בעני. זיסל תיל נאך ואגן ראם ווארש און קען נים, טיט זי א שפיי. געפט זיך צוריק צום בעזעם, און ןביידע זין שיפן אוים א גילעכטער. (ארפאנראפיע פץ שהבח ריין און וויבער. ביי אלעפען. ביי אלע יידן נלייך כיי אלע ידן אין איין ג״ט. ביי אלע אידן איין שנה, ביי אלע ידן ארבע כשות - פיר. נישט טער און ניט תינציגער... אין דער נלייכהייט לינט א שטיק שאטיספאקגיא. א באלוינזג פאר דעם געטיי־ נעם שאן געבעך. ער זאל זיד ניט פתקנא זיין אין דעס נגיד. - שיא משל 1 האט דאך שזין איניקל ש>ז־ סטעפאל די מנות אין שאם. אזן פיר האבן א - אין דער ערד אריץ זאל ער סיר נעהן! איתר פארנעפם, אז שיאיז עדב־פטח. און איך האלם גאך צאר פין פארנש 1... דער שלים־סזל ואל ויך עם דערטאנען. אז א חוץ קארטאפל האבן סיר גאך גאר נישט ניט. נישם קיץ ביסל שטאלץ, נישט קיץ אייער, נישט קיץ עוף... א קיש־קיש. קיש־קיש 1... דער דאזיגער .קיש־ געהערם מם תאן, תאם את די נאננע גייס געזעסן שטיל פערבארנן אונטער־ן אזיווען און געפיקם די א ברעקלעד. אץ דערהערם פון דיא שזסטערן אזעלכע תערסער. האט דאם עם א פנים פערדראסן: - קןז־קא־קא־קין־קא - פים וואם בין איך נים קיין עוף? - אין דער ערד אדיין. קיש־קיש־קיש־קיש־קיש! שוץ דעבראכן א סעפל, א כאליערע! - ין! ועהשם וזי- פאכט נהפיה דער שוסשער גום חייג — נאד־יואס האשם דו נעזאנט אז שיאיו נישטא ביי דיר קיץ עוף אויף פסח, און וואס איו דאם? - א גדולה אויף דער ב$בע! - ענמפערט איהם זיסל. ־ שייגע ואבן ויעשם דו האבן פון דעש דאזיגן עוף! דד" פוגם בייגער און א האלב פוגם פןודעשווע, פלייש זת א גושלאשפיק פו; איין אלפן קאלאש. אפילו קיץ פלאסשערל גיס אויף אוגמערצושכירן די סקאוורעדע, פאפער וועט זיך פערנלוסשן ד־ קיגדער א לאטקע, א שטיקל צוגעפרישטע פגה... זאלסם אגקיקן ביי איציקל שאסטעפאל גייען אדום גויי׳ אינדיקעס. איץ אינדיק סים איי א־נדיטשקע, שיואל עם נאר פער־ שטעדט ווערן. רבונו של עולם. נאם זאל טיען וינטע. גיפאקסע כלאפאקעם וויל זיך בשום אויסן ניט גלויבן. אז דאם איו די פיטער און דאש זענען אירע קיגדער. אויך דער פאטער. נחמיה, האט ווינגיג ענלעכש פיט דין זין. נחפיה איו א קא־ רענאשם אייל. א באתאקשענער פיט א ברייטע ברושם פיט ברייסע ביינערינע פל״געס, שיש א נריים בייגעריג פגים. פיט א גיפלאנטע נאו. און האש ליב גוו״ זאכן! א בישל בראגפן און א שאך רעק אנאנצע מאג פאכט זיך אים ניט ני ראם פתל. און ואל ער נעפען א בישל בראנפן, אזוי ווערט ער אנשוויגן. אוטעמיג און דערשלאנן. פונקם רער היפך פון ז״ן פר״נ יודל קפנתי. א טשזנה־טאדגע רירענרע גוטפרייגדשאפט הערשט נווישן די גוו" ווילד־פרעפדע נפשות. נזוישן יודל קטנתי או נחמיה דעם שושטער. שיאיו גישטא דער טאג תאם יודל זאל נישט קוטען צו נחשיה דעם שוספער "אביסל ויגן־. און אביס ל ויגן היישם אביטל שפופן. און אביטל ששושן היישם אביסל כארעדן די שבנים. די ששאם, די גאנדע תעלם... גאך אז יודל א־ז אייף יענער וייס שוועל, קאנם איר שתן הערן א הוסט פיט א .רוח אזן ו״ן טאטן אדיין. עמך. אונזער פאלק. סיזאל אויף ויי קוטען א פאהיבל, א חלירע, א שרפה. א פגפה פיט כל ישראל אחיהם־... ענמפערם איהם נחשיה שיט א ניגון, - ונאמר אפן! וואם אח די שעשוע תדל,וואס — ®ץ — כיש ם אריץ רעם שישפערם זו״ב זי־ של - גת שלים פזלען האבן זיך גינויפנעקאם־ פאניעט און מען זארגט זיך תאם ארימע לייט האבן ניט אויף פשה. נו און איר זענט שוין בא־ ווארגם מיפן גאנצן פסח? געט אייך ןעתנטער־ ה״ם. אם ירגה השש. יום טוב וועם איר קיפען דו ניץ. אדער חול המועד, דעפאלש איז נישא תאם גי שיען. וועם איר זיך אנרעדן ווי רי פתקן." און יישל רעט שדסםערש ווייב איו משלח רעש שניידער קטנת• פיט כבוד און נעשט זיך צי די ארבייט. ,־ויטען קערן, ששירן וואשן, קראצן, צ• שאי! דא אתף פשה, גי סאיז ניבא אתף פסח - פפח־דיג אין שטיב. בשר ריין, ותבער - דאס פיו זיץ ש" בייש גביר. ם" בייש א־־פאן. און אפילי דעם לעגטן עני שבעניים פיו ז"; פפה גל״ך כשרי Kunst mir glajeh, un ojf dem bakumen mir rachmones mitlajd, mir hojbn on baszuldikn dem arutn, wos iz szuldik ln zajn ureinkejt un in zajn tragisz lebn. Dem hechstn ojdruk fnn der wirde funm arbeter-mencz fun zajn humanizm fun zajn gefil cu socjaler gerechtikajt hot Szolem- Alejchem farkerpert in zajn wunderlecher folksgesztalt: Tojwje der milchiker. Tojwje iz niszt nor ejner, ejner fun zajne wunderbare gesztaltn, Tojwje iz baj im di hechste dergrejehung fun zajn talant. Baj dem klagn Tojwje iz zejer antwiklt dos gefll fun soejaler gerechtikejL ״Ojf tracht ich mir, ligt men in der erd. Oj! wert men ojsgerisn. Niszt azoj, wi jenelemoszl, di Jehupecer negidim“ mejn ich, wos zien a genen zumer in Bojberik ojf di daczes, esn un trinken un bodn zieh in aldos guts. OJ! rebojne szel ojlom, farwos kamt dos mir? Ich bin dacht zieh a Jid, glajeh mit ale Jidn, gcwald, gotenlu . . . reej no beojnejnu! Zej zog ich, batracht, wi mir horewen un nem zieh on di kriwde fun di oreme lajt nebech, wajl wer den wet zieh ojf zej umkukn wen niszt da?“ Wi mit a meser sznajdt er dos harc fnn der reakcje nn zajn szlitn iz der emes er ojsdruk funm folk. Win bajsnde ironje klingt in Tajwje's werter ... ״A maszkn co farzeen un a gewir cn zajn.“ Un dariber iz ojch klor farwos Tojwje baeijt rieb mit specjele simpatje» cu zajn kamendikn ejdem, dem rewolacjoner Fcferl. Szolem-alejchem iz ojch, wen es Iz nojtik ge wen, arojsgetretn wi a lerer, a (unserzoger, niszt gelost dem erlpchn arbet-mencz, dem ״amcho“ farchlinet wem in lluzjes, fun wem a gewir. Wi mir zejen es baj Srimele Soroker in der komedje ״Dos Grojse Gewins“, a szlrebn cu wem ojs amcho. Dos hot rieh ojch arajngechapt cu Tewjen. Cholemdik ojf zajn wegele, wen er fort zuehn Menachem Mendlen, an do Alt er placim a stojs in a zajt un wekt rieh ojf fnn zajn trojm. Der sztojs funm diszl, dos Iz der realer gedank, mit welchn Szolemalejchem operirt un lernt. Dos zelbe baj Szimelen, wen er wert curik amcho, farszpilndik zajn gelt, flH er rieh derer, er iz curik arajn wi in zajn fei, un Ix dawke געכאפם פון איש א שיאזסן אפשניש. ער, דער לערער ראמאנענקא, האט איש אכגעשגיטן אויפין גתישן שטיינער! - וואם ווילש אירי וואוהין קריכט איתר? זואש פארע שייכות האט איחד, יהודים. טיש אונחערע ®הלן, גישנאזיעם אונמזערזיטעטן? דארטען. אין אייער לאגד. אין ארץ־ישראל. תעם איחד געבן אייערע קיגדער ששדדירן; דא תעם איר לערענען ז" האגדלען, זואנדלען, שאכער א נעקאכטער איו אזועק פון איהם אונוער אפט־יקער. נישט געוואוסם. ווי ואל ער אהינטין ד־ נרתע אוינען שיט די געלע ברעפע; אונטער ד• בלוי ברילן. ערגער פאן אלץ האבען איהם נעשטאכן די תערפער! ״אייער לאגד־.... .ארץ- ישראל־.., ער, סאלאפאן סאפראנאזזיפש, את אוא שהותן טיט ארץ־ישראל. אווי ווי ראסאנענקא איו א שהותן טיט יושר... אדרבה, אין שמאט ותישען אלע. אז סאפראנאותסש דער אפטייקער את א גיפערליכער אנשיגיוניכם .פא פרינגיפז", האש פי־נם די נייגעבוירענע אידישע שעקשאנטן, תאש רופן זיך נאציאגאליפטן, א סך ערנער. תי איגיקל שאששעפאל האט פיינש די זויישע־חברה־ גיקעס. תאב ווילן זיך צעטיילען פיט זיין בישל ארעפקייט - די ם>1גיאליספן. און פערקווירדיג. ווי נאט פיהרם די תעלם! באדארף זיך טרעפן אות, אז חקא ב" דעט אפט״קער, דעם נ־וועזענעם קאלבאסניק אץ איגפיקן אגפיגיוגישש. שפרינגט־ארו־ס א דהן שאשא. א ־"שער פ״ערינער נאדיאנאליסטו אזן ביי דעם בירזשואונעם איגיקל שאבטעפאל, תאם האם מורא פאר א פאציאליסם ערגער וו■ פאר א רום־שען ושאנדארס, וואקסם־אתם א טעכטערל פעשע אדער שאסארא. א פארברענשע. א פעיקאכטע שאגיאליבשקע! דע־ דריטע־ פאר®';, תאש ותיגש איניש הזיו נופעד 1:1. איז נחפחי דער ®שמעד. נחמיה דער שושטער איו א שלימזל. אדי דיפט איש ויין ווייב זישל - א קליין שווארץ ווייבעלע פיט קליינע שווארצע ברענענדקע אתגלעך, פין .פארנם גישש קיץ איין צאן. או מען פיט א קיק אי־ף דעש קליין ראר בריקן וז״בעלע און אייף אי־ע גותי בנים חיים אץ בעני, גווי• התשע נע־