Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 11/12 (4.6.1946)
- Date
- 1946-06-04
- Page
- Seite 9 (sequence 9)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 59% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-8602042--100-8598056- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
DINSTIK, 4. JUNI 1946 UNDZER WORT y.AJT 9 Zol es zajn besod... (Kimat a feljeton.) Idi zog ajdi rabojsaj, es geszeen levtns zatim, meldie sztajgn iber jetmeder menenledie fantazje, un zajnen imsztand arojscufim ajdi fun glajehgeroidit. Ober dos, mos idi hob leetns ibergelebt, hot szojn ibergesztign jetmeder grenec, un niszt nor mos es ken a prostn-bnsor modom arojsfirn fun der glajehgemidit, nor es iz olul arojscurufn a sztarke ojfregung un comojsbrudi in der diplomtiszer weit. Es ken poszet zidi funanderflakern a helisz fajer in di ״hodiere krajzn", fun di ongezejcne Politiker, undzere farzorger. Dos dozike ken zidi farmandlen in a politisz-diplomatiszn skandal, meldier ken fil szodn brengen undzer zach ... Szrekt ajch niszt rabojsaj fundestmegn, ir darft zidi niszt ibernemen forojs. Dos dozike ken nodi ojsgemitn wem. Mir darfn es nor haltn sztark besod, a klejnikajt? R' Jidl nemt un balejdigt fr inajestet ... di goldene medine! Un nodi mi balejdigt?! Poszet farszeml .../ Farszmirt ir ptmein! Dos zet fr. iz szojn a bisele nt fil. S' tajez. zi, di zise ameriezke bamit zidi azoj far undz: sz.ikt pekledi, sztice, gelt, klejder, klaltuer, puszkeklapers und kolhaminim andere beszefeniszn, un ir r’ Jidl gejt zidi, un balejdikt aza blutikn lebnsfrajnd. En jirt? Krojmim emigraeje, papirn ... certifikatn ... ifu, ... mejn ich: efidemits — hobn zieh geszmadi? Wos mejnt ir. az ״dorf“ szlofl men? Ha?! . >. Oi dos zet ir, iz szojn feter-lebn abisele ibergediapt di mos . .. far kajn hrojt — darf men niszt opdanken mit kajn sziejner ... Ameriezke di’ lehn hat zidi niszt fardint. az men zol zidi mit fr azoj bagejn. Alzo, ich ze, ir zajt sztark najgerig, 'mos azojns hot pasirt? TTn damke. mos iz imszland arajscurifn a diplamatisy.it brojgez funm goldenem land kegn undz. Gut, idi wel ajdi ales baaridtes ibergebu, toczne, mit jedn pintele, mi es hot pasirt. Der gojrl hot gemolt, idi zol culib farszejdene sibes, iniizn iriadin a rujze kajn Miindien, (roegn mos, megt ir klern, mos ir milt), kdej cu derlejdikn farszejdene Primate injonim. Un baj mir iz — n>i zogt der posek —: ajmur metijse! Pak idi zidi ajn dos rencl, farzorg zidi mit cejdo lade — redi. un. —mi flegn amof zogn undzere kluge chadiomim — hajda, geforn. Es iz niszt kedaj genoj cu dercpjln ajdi roegn farlojf fun der doziker rajze, roctjl mosfara interesantes ken forkumen njf aza meg. Wos milt ir den misn? Cu mir hobn farnumen an ekstramagan far jidn? Farnumen. Es hot undz nor ojsgefelt a foml, mit an ojfszrift: nor far amdio!, un ansztot dem ojfszrifi.höbn mir dos dozike genutzt farlretn mitn ejgenem loszn. Ober dos dozike iz ojdi gencledi iberik gemen, majl jeder onkumendiker fun der ״blonderrase" hot zidi bald ojfn ersztn ojgnblik orientirt, az do iz niszt zajn plac (nor erger andersz ...) un zidi. amek rnajter, zudm besere glikn. Dakegn, iz jetmeder milglid fun der ״nfo bediartoni gezelszaft" ojfgenumen gemorn mit grojs parad. Rekicer: Idi dergrejdi szojn — got cu danken — Münthcn, » gliklcdier un cufridener. farloz idi majn angeneme gezelszafl bakankendik zej far der herledier ,.ojfname, beejs der rajze" un loz zidi in sztetl arajn. Idi mel zidi far ajch niszt szemen, az in München hin ich niszt kajn zejer öfter Sa st. hör ich farmog in zidi azojfil sentiment, az jedesmal, men idi hazudi szojn jo dos dozike historisze sztetl. mejnt in mir dos harc, di neszome, (far frejd) kukndik ojf di diurmes, welche zajnen dort farhan ... (zajt zidi niszt toje, punkt, mi mit Bayreuth) un idi tracht zidi: iz dos azoj jojszerdik? Es iz doch poszet s szand far di szdiejnesdike hajzer, mos xztejvn nebn di cebrodiene ... Ober azoj Derlejdikt ale majne wichtike injonim. opgegesn di bejner fun majn frajndin tUh'RRA) loz idi zieh a bis! szpacirn iber di (ainol) szejne un (prechtik) ccszerle Zajendik azoj fartift in farszejdene gedanken, hob idi plucim bamerkt fun der majtns majnem a frajnt, a jedid mit meldin idi hob zieh niszt gezen szojn etledie monatn. A bamuster askn, a klaltuer un der iker a hejse.r rijonist un farbrenter prejdiker far Erec Jisroel. Idi ze im fun dermujtns un mi es hot zidi mir ojsgedudit, hot er midi ojdi derzen. Er madit zidi ober, az er bamerkt mir niszt un prumt zidi farbajszlajdin buj der wund un iz mir lesof inganen farszmundn gemorn in epes a tvjer. Idi sztej un sztojn: Wos ken dos zajn? Iz er mit mir brojges? Hob idi im den balejdikt? Oder gor, cu iz er mir szuldik epes an altn oder friszn. diajm? Nejn! Idi ken zieh beszum ojfn niszt dermonen epes a sibe, mos zol hobn cusztert undzer frajntszaft. Ich baszlis ojf gidi, niszt cu kukn ojf kajn komed, nor tejkef ״nodipaczn" nodi im. Idi nem di raglaim ojf der plejce un idi sztej szojn nebn im in tojer fun epes a hojz, ondtapndik im bajm arml. Er drejt zidi ajs mit a bisl!1 farszemtn blik. Wos bistu epes azoj durdi? Host midi niszt gezen ...? — freg idi im, un kuk im, glajdi in di ojgn mi an ojsforszungs- Er hojbt zidion kraenklen, er fnrentfe.rt zidi, az er hot midi niszt bamerkt. Ober, men er mert durdi mir eugedrikt cu der mant, hojbt er on gehn dem riditikn loszn, meldier hot midi iberraszf. Du farszlejst ... idi mu7. doch dir 20gn dem emes ... idi bin do gekumen derlajdikn. megn ... einigrurjc-fragri. M' hot mir arojsgeszikt papirn ... Majn feter fun Chicago. Iz ... mejsi ni.szf? ... iz mir a bisl unangenem ... s' pasi dodi Wos past niszt? — hak idi im flxrr fame- Wos, du meist niszt? — entfert er mir. — Maditst zidi a zoj naim? Wejstu den niszt, az jeder mos kumt megn azeldie zadm do ah'er, madit das besztike ... iberhojpt?.olstu misn, az leetns hoi der ojiom gojlom azoj ongenumen, az jeder, meldier bugejt aza zadi iz glajdi, mi geszmadt.. un fake hit men zidi dariber ... men mil niszt arajnfaln in bejze majler .. Idi mejs nodi alc niszt megn mos du recht, szlog idi im iber. Aj, mach zidi take niszt narisz ... do iz alr.a der ״Ilajas" ... Farsztejst szojn. un ject mel idi dir szojn niszt darfn alc iberkajen fanoos jetmeder nojtbaderf- Undzere mitarbeter hobn gemacht a kuren bazud! in der zidlung Naj-Frajman un mi gemenledi 11״ gast ojf 11 majl zet ojf a majl". Bald bajm urajngang filt zidi, az der lager wert ongefirt fun a szfarter hant, azoj lemoszl farlangt men fun jedn durdigpjer, meg er afile zajn a Jid — er zol opgebn zajne dokumenin un dan bakurnt er a szriftleche derlojbnisz, arajncugejn — meledndik cu memen men gejt un mi lang men mel dort farmajln — mos mert genoj farcejdint. Undz hot zidi sztark gemolt bakenen mit dem hnjpt funm lager. 1)0 majzt zidi take arojs, az der direktor h. Wachtel an atnerikaner Jid un zajne fartreter h. Berman un. andere zajnen zer e.nergisze menczn. Alc wert baj zej gefirt mit a fester hant — di Ordnung un zogur di Mit ungebojerer energje mert bakemft jeder prum fun szpekulacje as sdergejt az biz absurd, azoj hot der h. Wachtel bagegnt a jungnman, in meldin er hot derkent a ״fremdn“ (!). er hot im batapt un äefunen 2 kesteledi cttkerkes in der keszene. un das iz genug gemen. uz der fiter ganwet zidi poszet arajn inm do- 7ikn hojz un hit zidi dabaj, mi far 11 bejz geszpendl, es zol im. niszt bagegen'en a blik fun epes a bakantn ... Ich szokl roejter mit» kop, az ich bin beszum ojfn niszt masig dem grojsn dief, mos mert dermil haganen, un er zeit for: Farsztejst du, idi bin a forsztejer fun a cijonistiszn farejn. pretendir, als forsztejer fun folk ... farnem zidi mit grindn kibitcim, to mi azoj ken idi neinen plucim un majzn zidi far der efntledikajt, az idi bin kegn ejgene idealn un geprejdikle lozungen ... Men ken doch niszt azoj ... dos hejst dodi poszet arajnbrengcn demordlizacje ... zidi farmandlen in a modernem Jeromn ben h'oroot . ■ ■ niszt genug, mos idi zindik far zidi ... ject fürsztejst du szojn? Ha?! Jo! Zifc idi szmer op — ject farsztej idi szojn gut, — hejst es. az du szemst didi mit Amerike, hu?! Nejn! Ich szem zidi niszt ... Idi derkler dir alc genoj un du hakst a czaj- Cu wejst ... in majrero Ukraine zajnen in '00 farszejdene erler festgesztelt gemorn brojn-kojln-felder. 30 fun zej farmogn rezemm fun a miljard ton. ... .rusisze ardieologn hobn ojfn dek fun Kaspiszn jam niszt majt fun Baku, arcfdekf a sztot, welche gefmt zidi 700 jor unfern!unser. Es handelt zidi megn a riziker festung, megn meldier s mert dercejlt in di Azerbajdzaner legendes. Iber 200 szfejnblokn mit ojfszriffn in der arabiszer szpradi, meldie enthaitn nemen fun menczn in Azerbajdzan, in onhojb fun 3 jorhunder! iz nodi niszt gelungen arojscucijen fun muser. ... in Boston iz konstruirt gemorn a 7.ellener redin-aparat. mos rechnt ojs in eiledie szo di szmersie dieszhojnes fun hecherer matematik, meldie darfn baj kmaiificirte fudimerter farnemen elledie modm. Der riziker aparat megt iber 100 ton. Erhol, in zidi iber 2000 cleklrisze lempledi (ungefer azeldie mi in rad jo). Es arbeln in im 150 klcjne elektrisze motorn kedej cu brengn in bamegung zajne tejhi. ln der cajt fun der mildiome hot men dem aparat brejt ojsgenuct ojf njsrechnungen, mos hobn 11 s/.ajehes cu mildiome-gemer, cum rudar mi ojdi cu der a tom-bombe. mencz zol 7.icn in buuker arestirt ctledie tog un erszt nodi an inferroene fun forziccr fun komilet, meldier hot in, getrofn (lojt zajne wert er!) in a guter minut — hot bumilikt der her!ager-firer — arojslozn fun der tfise dem ״farbredier". An ander zath ober, men es wert farhaltn der fartreter fun lager-direktor h. Berman mit emej dajezkes in an ojto un jede mit a por leder szidi in der hant un a pekl zokn. (der lager iz niszt 7.ojdie cu bakumen leder szidi. zej hobn zejer basztimung!), dan fregt men gorniszt un di ,,nii'dturofin" mern buznjtikt un di szidi hot dodi der her Berman curik gebradit, dioirz er tajnet, az er hot fule reiht cu tun mitn magazin mos er mil. )•linier cioej. Di lager policej hot bamerkt, mi a frajnt fun her direktor Wadilei - meldier mojrit ojser der zidlung --- trogt arojs zer oft pekledi fun magazin. Der szef fun der policc hot farordnt. machn a remizje un es zajnen dort gefunen gemorn farszidene sdiojres. mamesz 1! majt klejtele mit damen-mesz. damen zajdn-zokn un nodi farszidene konfekcje artikl, mos sztamen fun dem zidhingsmagazin. Als rezultat far dem dozikn ״tuijesn s/tik! urhet" hat der 11.!(achtel nik ... Wer zogt es dir. az idi szem zieh? Zolst gorniszt prumn. dos zogn ...! Ken men zidi den mit aza ivojl land szemen? Mir rejdn nodi ejnika minutn un durdi der cajt fun undzer geszpredi, hob idi mirkledi gehat di gelegnhajt, zidi ibercujgn in der riditikajl fun zajne werter. Idi hob gehat gelegnhajt cu banierkn, azeldie kesejder urajnaszlajchnde zidi gesztaltn inm doz.ikn inleresantn hojz. Idi gezegn im mit der hofnung, zidi nodtamol cu trefn, ejdc.r di brojznde dtioulies, mein im amektrogn ojf jener zajt — eu dem goldenem ganejdn .. ■ Farn amekgejn hob idi im genutzt cuszmern, az idi■ mci zajn karjere niszt kaije madin un mel dos niszt megae sojd zajn ... majl beemes, men der cm kl Sem derwist zidi. az men szemt sidi mit im ... — un di efntledikajt? Idi bet ajdi rabojsaj, emes, idi ken kajn sod niszt haltn, fun destmegn bet ich ajdi, zajt dos niszt meforsem un mert niszt der objeki fun kajn diplomaliszn skandal ... Derccrnt niszt dem ״feter" — nor tut majter alc bahallener hejl ... Ch. Sudiolicki. du az ... ... prof. Silmerman fun Pitsburg hot dcrklert, az in der ementueler eukunftiker mildiome met men zidi kenen szien fun der Hioin-bnmbe nor mit der hilf fun uranium-gloz oder 1daj-gloz. Indem moment, men a atmn-bombe met placit, met zi farszprejin fun zidi azeldie meditike sztraln, wos mein durdidringen di dikste sziditn erd un sztejner un met baszedikn di ale baheltenix/.n, in meldie der mencz met zidi nor farsztekn. Blojz a cudek fun grob glnz mit a rejner miszung fun abist oraniitm, oder blaj lozt niszt durdi di geforleche sztraln. Azoj mi oranium iz zejer tujer, met men zidi muzn banugennen mit blaj. Un agem cum sof fun der leder mildiome hot di amerikuncr armej ajngefirt far di soldatn mestn. gemadii fun gemebln gloz. durdigeümkt fun aza gurni. S' iz Seinen niszt szmer cu trogn un s' hot geszict fun fajntledie kojln, ... fun Kembridz mert gemoldn, uz (Ir. Szitul Herr mitarbeter fun Harmald Medical Sdiool hot farefntledit a najem metod cu hejln di tojtlediste urt gojderkrankhujtn mit der hilf fun atom-energie. Er hot mitgetejlt, az bemeszedi fun 5 jor hobn radia-aktime jod-bahandlungen fun paejentn gegebn pozitime rezulfatn bajm hejln fun eksoptalisze gojder-krankhajln. — die policej bazajtikt fun di poslns un droi zej arojsmarfn fun lager. Un az es ktupt, klapt szojn der gancer aparat. Frtij Fiszer. un arnerikanerin a jidisze froj, lajterin fun mojnungs-amt, zer an energisze froj, hol take bamiz.1t zer an ״energiszn" tal un hol ojf u zer ״energisz" ojfn arojgemorfn a szmangcre froj fun ir wnjnuitg. Di szmangere froj in 7 oder H monat iz de.rfirt gemorn cu aza madrejge.uz men hot zi in zer szmern cusztand gemuzt opfirn in szpitol. Es fregt zidi alzo? Wh hobn di dozike kern gelernt hihhes diktatur? In dem frajen demokratiszn Amerika? Zieher niszt! Efszer iz do gemen a toes? Kjsy.er zajnen die hem Waditel. Herma un Fiszer gemen basztimt ca zajn di fircrfitn a lager far internirte dajezn. dort mu es past aza rezim un niszt in der frujer jidiszer zi,/- hing Naj Frajman? Ojb a toes, to zol er faridit mern! Un zolri Jidn mer niszt lujdn! Ibergegebn fun partizan I.ipe Skalski. (In rpdukrje gfint zidi an untergeszribener brif. mos basztetikt dos ojbnder- Akurcer bazuch in Naj-Frajman