Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 11/12 (4.6.1946)
- Date
- 1946-06-04
- Page
- Seite 6 (sequence 6)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 61% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-8602042--097-8598053- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
ZAJT 6 UNDZER WORT DINSTIK, 4. JUNI 1946 Literatur, Kunst OVegn der ewoLucje-ieorje. Kimat 90 jor tejlt undz op fun dem antsztejn fun der azojgerufener ewolucjeteorje. In jor 1858 hot der engllszer gelernter Charles Darwin bakant gemacht dem rezultat fun zajne forszungen un fun dem bakantn zoolog Alfred Rüssel Wallace ojf der zicung fun der engliszer wisnszaftlecher gezelszaft ״Linnean 80ciety*‘. Der hojptgedank fun der teorje 1z anthaltn in di bagrifn fun natirlechn opklajb un ewolucje. Lebedike wezns mera zieh in a geometriszer proporc, dos hejst in aza farheltenisz. welche dringt arojs fun der matematiszer kejfl-funkcje. Dl col fun protim fun jedn min fun lebedike baszefeniszn. wajzt ober arojs a tendene cu blajbn mer wejniker ojf a stablln niwo. Dos iz a rezultat fun dem, az ewiszn di jechidim wi ojeh minim fun lebedike wezns. kumt for a konkurenckamf, der azojgerufener kamf far ekzistenc. Ale baszefeniszn sztrebn zieh umeuendern. Es iz niszt kajn ewej jechidim fulsztendik enlech cu zieh inerhalb dem zelbn min. Di warjaejes zajnen a pojel jojce fun jerusze ibergang. Fun di ojbndermonte ewej grundmomentn: 1.)• kamt wegn lebn un ekzistenc ün 2.) niszt enlechkajt fun jechidim cu zieh, hot Darwin gemacht dem ojsflr, az ejnike warjantn fun wezens lebn!enger fun andere, wajl di unterszejdn, welche ekzistirn ewiszn zej. gibn zej an iberwog jber andere. Di nlderikere warjantn, ober, unterlign an eliminaeje. Ojf dem srtict zieh dos gezec fun natirlechn. opklajb. Bemeszech fun gance dojres hot dos gezec a tendene ojfcuzamlen klejne unterszejdn un ojsbildn mitn lojf fun der cajt gresere. Di dozike derszajnung ruft Darwin on ewolucje. Ejnike chajes c, b., farmogn dikere bahorung wi andere fun dem zelbn min. Dl mer bahorte filn zieh beser in di arktlsze lender un di wejniker bahorte in dl tropisze. Ojf aza ojfn szafn zieh ewej rascs, welche antwiklen zieh szpeter, szafndlk ewej bazundere minim chajes. Erszt in a Jor □och zajn fort rag hot Darwin arojsgegebn a werk untern titl: .Hi opsztamung fun minim“. Dos buch iz ojsfarkojft geworn, troc der mojre fun dem arojsgeber, in ejn tog. Di wajterdlke bicher mitn titl: ״Di opszamung fun menczn“ un ״ojsdruk fun geflin baj menczn un chajes“ derflrn dem sztambojm fun menczn un zajne ejgnszaftn cu gewiss tipn malpes. Di rewelacjes fun der najer teorje hobn arojsgerufn fun ejn zajt bawunderung un entuzjazm. fun der ewej ter zajt an ojsbruch fun ojfregung un protestn funm kler. Di teorje hot aruntergerisn dem hejlikn religjezn dogmat, wegn der ״getlecher“ opsztamung fun menczn. Ojch di wisnszaftleche weit iz arojsgetrotn mit kritik. Der francojziszer gelernter, Lamarck, welcher iz gewen der forlojfer fun ejnike Darwin’s onszojungen iber der historiszer zajt fun der ewolucje, hot arojsgerukt dem forwurf, az dl gewojnhajtn, , welche baszefeniszn nemen on in zej er lebn, gejen Iber ojf zejere eukunftike nochfolger. Der sztandpunkt hot zieh ober arojsgewizn als niszt bagrindet. Dl arbajterin binen c. b., farmogn zeejr komplicirte instinktn. Niszt gekukt ojf dem, wos zej zajnen fun wajblechn min, farmem zej zieh niszt durch ejerlejgn, nor sztamen fun di a. g. kenigins un fun menchleche niszt-tuer (dronen). Wen es weit wirklech forgekumen dos jeruszedike ibememen fun gewojnszaftn durch di wajterdlke dojres, woltn di arbeterin-blnen szojn fun lang farlojm zejere instinktn mit der hilf fun welche zej bojen di honig-plitn un dm ojs andere komplicirte tuungen. Zej woltn badarft zieh farhaltn wi dl keniglnen un menleehe niszt-tuer, dos hejst, zej woltn niszt geartet un niszt gekent arbetn. Darwin's teorje, wegn natirlechn opklajb, hot men zieh bamit ojch ojsnlen far politisze ewekn, farentfemdlk mit ir df menczleche umgerechtlkajt un dos lojstrecht fun sztarkern legabe dem szwachem. Darwin’s teorje iz ober in a grojser mos modiflclrt geworn. Bazunders di onszojung wegn der natirlecher selekcje hot zieh arojsgewlzn als ca primitiv. Niszt gekukt ojf dem. bildet zi far der wlsnszaft, enlech wi Dalton's teorje wegn atom, a (undament far der hajntcajtlker blologje. Darwins szeferiszer Instinkt lz gewen mamesz farblifend, nemendlk in acht, az ln der cajt, wen er hot geszrlbn zajne werk, iz di lere wegn baszefeniszn, specjel wegn chajes un flanen fun der fargangenhajt, gewen fll wejniker antwiklt, wi hajnt cu tog. Darwin hot bahojptet az di komplicirte formen fun di hajntcajtike lebedike bas2efenlszn, sztamen fun poszete organizmen in der fargangenhajt un az dl ibergangsglider wein noch wem andekt fun der wlsnszaft in der eukunft. Wen di forojszogung wolt niszt mekujem geworn, wolt zajn teorie zieh arojsgewlzn far falsz. Darwin iz ober wirklech gewen gerecht. Es zajnen take getanen geworn in di lecte 50—60 jor a gance rej ibergangs-glider ewiszn dem mencz un zajne forgenger, un nemlech: 0 farszldene tipn fun szarbns un afile gance skelctn. Zej farmogn an enlechem geboj cum menczn, wi welche es iz niszt lebedike malpe un glajchcajtik an enlechem cu a malpe, wi a welcher es ez lebediker mencz. Wegn der klasifikaeje fun dl iberesztn antszcjdn niszt azoj anatomisze ejgnszaftn, wi gewejnleche tatn, ojsgefirt fun di gegebene baalej chalm. Bazunders cu hobn zej zieh bagrenct blojz mitn zamlen szpajz, oder hobn zej zieh ojch famumen mit technisze arbetn, wi arojsbakumen fajer, wos hot szojn gehert cu der tetikajt funm primitiwn mencz. Di skieletn, wos zajnen gefunen geworn nebn Peking, di a. g. sinanthropus — pekiniensis un gewise machszirim, kwalificim zej als urmenczn. Es zajnen ojch andekt geworn ibergangs gllder ewiszn gewise typn baatej-chalm, bazunders flsz, sogar eolrajehere un farszidnartikere wi ewiszn mencz un malpe. DI primitiwe fisz, unterszejdn zieh fun di jectike mitn mangl fun flus-federn. Charakteristisz far ejnike farhistorisze jaraflsz iz a blut cuzamensztel, enlech cu jamwaser un unterszajdet zieh azoj arum fun di hajntcajtike minim flsz. Es zajnen ojch gefunen geworn farsztejnerte tejin fun flsz mit an onhojb fun a por flusfedem. In di dorem-afrikanisze felzn hot men antdekt bejner fun hunderter farszldene minim chajes, welche farejnikn di ejgnszaftn fun krichedike mit zojgers. Ejnike fun zej zajnen enlech gewen cu jaszczerkes oder kro* kodiln, ober zejere guflm zajnen gewen untergehojbn fun der erd un zejer gebis iz basztanen fun sznajd-cejn un mol-cejn, dan wen krichndike baalej-chalm farmogn ale cejn enleche. Darwins ajnflus gejt arojs fun di ramen fun biologiszn kenigrajeh. Er hot gegebn an Impuls cu der antwiklung fun der ewolucje-teorie ojch andere wisnszaftsleche leres. Di hajntcajtike astronomie, lemoszl, anerkent dem bagrff fun sztem-ewolucje; dl leres fun geszichte un socjologie banucn zieh ojch mit di zclbc metodn. A charaktcristlsz bajszpil fun socjologie. Inm werk u n. ,,Di opsztamung fun mlszpoche“ baszrajbt Engels di antwiklungs* faze baj primitiwe felker, wu es hot ekzistirt a baszutfesdiker ejgntum fun ganen szejwet un a froj hot gekent ehasene hobn nor mit a man niszt fun ir szejwet. In ejnklang mit di ekzistimde dort forszriftn. hot dos ejgntum fun man, c. b. zajn fajl- Fun di fider Jn TZreblinke bin ich ni!S<ii gewen fun H. L e j w i k Di goldene Zangen. niszt gesznitn, Di cajtike epl niszt farzudit, — A flinker rajler iz durdigeritn Un undzer zumer-weli farfludit. Un wos hot ongezogt der rajter? — Zajn wort hot keiner niszt gehert; Nor glajdi hot fajer-flam fun szajter Faeszlungen undzer diejlek erd. Der mint farchapt noch kojm a mig ton Dem munder-mald fun zangen-kep — Wen kep fun azniter, tojf farroigte, FarkajkU er fun step cu step. Der zojm fun mizredt ligt farhangen Mit szmarce frendz fun hlaj un sr.iol, Un s. tut zidi op dos gold fun zangen Ftm undzer erd cum lecin mol. Frejledie Epizodn fun partizaaer-lebn a) Der intendani. Jn der pariizaner-grupe ״frajhajt“ zajnen ale arumgegangen farzorgte un farmoreszdiojrefe. Szojn 5 teg wi es iz nisr.io kajn brekl tabak cum rojdiern. Far a rojdierer iz es dodi bildierer fun e8n. fun brojt. Un wi ojf lehadies hot zidi in di lecie teg niszt ujngegebn cu bakumen kajn 1 papiros. Cu hungern darf men zidi niszt lernen. <?’ mudit zidi ganc oft. Nor az« enre, niszfo weis cu rojdtern, mos tut Neditn hot di giupe njsgefilt a michtike ojfgabe: Ojfgerisn di brik ojfn iajdi in derbaikn szietl. Gemeint az x inet gelingen ejnem fun der giupe cu szikn in sztot, kedej dort cu kojfn tabak. nor di operaeje iz gewen ojf cz ij fil komplicirt. az ule menczn zajnen gewen nojtik cu der arbet. li'asit Siedow. a junger partizan iz erszt niszt lang antlofn fun der dajeziszer gefangensy.aft un gekumen kemfn in der grupe. Niszt gekukt ojf zajne kojm 18 jor, iz er a zejer gewagter un mutiker jat, un baj zajne erszie arojstretungen mit der grupe. iz er zejer gefeln geworn. Er iz noch der ..arbet“ arojs in mald un fun dort gebracht bleter, meldte er hoi ojsgetrinknt un untergetrogn di diawejrim Gib a papirlf־ — szrai'f ojs Osipow. a partizan fun a jor 40, fun mitein wuks, mos mit zajn ciioil-klejdungun mitn glatrazirin poniin madit er dem ajndruk fun a sztntiszn rtts, a formatier fun a muguxin. welcher halt zidi far a grojsn mejmn ojf Er fardrejt a papiros, farojdiert, un bald farkrimi zidi zajn poniin 1 vi er zol hobn arajnacriumen a bitern recept. Er iojg ojf tiszo-najnrik kapores szrajt er ojs — az« fafrafc. fargin idi di' dajczn cu rojdiern. Niszt gekukt darajf. wos di bleter hobn cum rojdiern niszt getojgt. hot jeder fardreiI a papiros. 111־' azoj lebt men wujtcr on Uihitkr - frean ale. Chawer komandir — wendet zieh der ho'dier hrejtnlciciker mit a tifer bas- *zl'ittc. Cltnim Zarecki. welcher iz gut bakant der guncer grupe partizaner mit zuinc originele ajnfaln beejs di eiizamensy.tojsn mit di dajczn. Ale mfrt im mihi nomen ..straieg“ — derlojbt mir hajnt bajnadit arojsfom in sztot un git mir nodi a diewre-man. idi farzidier ajdi az. idi wel beengen tabak. Fun warten mesiu breiigen? H'u westu nemen? ln sztot iz aza mangl in iabak, niszto ojf a refuje — zogt szlreng der komandir a mencz fitn a jor 28 mit a szarfn blik, wos madit dem ajndrurk fun an energiszn decidirtn kemfvr. Ch’ komandir! Centimen ojf zidi an ojfgabe, wel idi ojsfim. Der komandir wejst az, ojf Chaimken meg men zieh furloxn. un git zajn /ras- Chaim Zarecki gejt cu Maksim Colosonoin. dem dnrfs-pojer, wos halt di ferd fun der partizaner grupe, klojmerszt zajne. Neint arojs dem wogn, bakukt gut di reder, dan sr.mirt er zej nodiamol on, kedej zej 7.0!n niszt gehn dem mindest!! skrip un grejt zidi cuzamen mitn jungn 1117*0־ Siedow arojscuforn ojf der nacht cu der arbet. Acht azejger njfdemadit. fun wald fort arojs a pojerisz furl, ojf wehhn es zien 2 pojerirn. Zej forn in der richtung cu der sztot. dos furl fort langzuni. sztil, s“ hert zidi nis/A kajn szorch. azoj fort men Cwiszn di uelmjde*. wos gefmen zidi in ek-xztot, geiint zidi 11 dajeziszer sklad mit p.rowiant. Farn sklad sr.tejt a dajezisze wach — n hawofnter sohlat. Dos furl blajht in weldl. wos iz a 200 meter fun ek-xziot 1111 di pasazirn gejen cu fus [arhaj dem sklad. Der Soldat szrajt — halt! — bejde blajbn szte.jn un fardrikn in di hent di remohoern, meldte zajnen ettgegrejt ojfn ergstn fal, — Ilende hojdd — bafelt der soldat. Zej hajbn di hent in der liojdi, niszt arojslozndik di rcwolwern fun hant, wos der soldat bamerkt niszt in der finsfemisz fun der nacht. Der soldat dernentert zidi cu zej un bakumi bald fun Chaimon a zw. in kop mit der temper zajt fun remolmer. Er fall ojf der erd, n bumitstlazer un di diemre trotn cu ca der arbet. irasil Siedow, a szloser fun fadi. nemt arojs .1 zegele un zegt iber dem grojsn S710S, wos beugt ojf der tir. Efnt pameledi ojf, un bejde zajnen inewejnik. Chaim nemt arojs dos elektrisze lempl un git a lojdit. ln reditn winkl fun sklad ligt 11 naje. nor wos gebradite partie papirosn. ln etledie niiniit arum trogn bejde arojs peklech papirosn un lejgn ojfn furl. Di arbet gejt cu sznel. dos furl iz szojn ful. Zej nemen 2 grojse bojgns dikt. wos s' gefint rieh in sklad! sztcln ojfn wogn baj di znjtn un azoj arum 107.1 zidi asadi wer onlodn ojfn wogn. Nodi dem biniln zej arum dem wogn mit a s/trik, furrnadin di tir fun sklad rin furu ahejrn. Cugeforn mitn furl cum erd-sztihl, ps hot 7.ej bagegent der partizaner, wos sr.tejt ojf der madi. Er hnf bald ojfgerne kt dem ojlom un ale zajen arojs mit a farmunderung. gefregt: Chaimke, fun wanen iz dos? mitumol geworn a ..hurt xnjdier“! Nemt kinderledi. rojdieri dujcr.iszc papirosn. Zej hobn erszt neditn di dozike papirosn gebradit far undz. Cuers׳/.( hot