Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 11/12 (4.6.1946)
- Date
- 1946-06-04
- Page
- Seite 4 (sequence 4)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 65% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-8602042--095-8598051- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
Mentioned entities
OCR text
ZAJT 4 UNDZER WORT DTNSTIK, 4. JÜNJ 1946 Der Ex-mufti un zajn rol. Wider hot dos jidisze kolk cu farcejchncn k>. politiszn ״zest“ fun der engliszer regirung, in bacug cu der arabsizer bafelkerung fun Erec-Jsroel ojfn gebit fun politiszer strategje. Wider zajnen mir ejdes fun gewise diplomatisze lawrirungen, ojfn cheszbn fun undzer cewejtoktn Jidiszn nacjonaln Di jidlsze weit lejent un sztojnt: Der gevvezener grojs-mufti fun Jeruszolaim, der filfachiker organizator un onflrer fun antijidlsze pogromen in E. J. der gajstiker mitmerder fun äl famichtete jidisze jeszuwim in lanä, szpacirt zieh arum krank — un fraj ojf gots-welt, genisndik fun aie ״tanugej ojlom haze!“. Es iz dokumental bawizn gewom, zajn direkter onteji in der farbrecheriszer wandalistiszer ״impreze“ fun dritn-rajeh. Es iz cwejfioz festgesztelt geworn zajn kolosaler onteji in der akcje fun di ״aks-meluches“ bajm farwirklechn zejere szowinistisz-imperialistisze sztrebungen. Er hot ״imtgelajstet“ bajm ojsarbetn di gigantisze farnichtungs-plener kegn der cewilizirter weit bichlal, un Jidiszn folk bifrat. Di farwirklechung fun dos lecte, hot er gewidmet zajne ale ״szepferisze feikajtn“ un ganen bren un ajfer fun zajn ״orientaliszn temperament“. Es iz klar un dajtlech derwizn geworn, un dos ״szwarc ojf wajs“, az in der eajt fun. milchome, zajendik a ״kest-kind“ bajm ״flrer fun gots-gnod" hot er efentlech un kompromisloz gehect di arabisze weit kegn . di alirte, onwajzndik glajchcajtik di grojse ״glikn“ wos di araber hobn cu erwarth in fal wen s’ wet zign zajn grojser idejiszer rebi“ der bojer fun der ״najer ejrope“, hot mitgeholfn organizim arabisze legionem cum kamt mit di fabindete, gewen ojeh gajstiker mitszefer fun di ojsrotungsplener kegn jidntum, fun welch» er hot niszt wejniker ge'wolt poter wem, wi zajn r' Adolf... — ot indem iz basztanen zajn ״nobele“ tetikajt in der cajt funm leetn weitkataklizm. Er hot zieh gewis geribn di szmueike hent far frejd in moment, wen gen. Rommel's armej iz gesztanen baj di tojern fun zajn Palesztajn. Er hot gewis gecholemt wegn der nonter Äser eukunft nochn zig fun di barbam, arajncumarszirn berosz fun zajne nacjonale kemfer in der .bafrajter (fun der engliszer un jidiszer bafelkerung) Palestine, wu er wet ojfgenumen wem als naejonaler held, werndik nachher der flrer fun der gancer arabiszer weit ... In zajn Kranker fantazje, hot er szojn gezen di grojse demokiatn — Gebrochene, bazägte baj di fis funm najem ״Ejrope“.,, Dos jidisze folk lejent un sztojnt: In Nürnberg wem gemiszpet fll szuldlke un mitszuldike fun der lecter weltsrejfe. Par di ojgn fun der gancer dwilizlrter weit, wert durchgewiklt a szojderleche filmband lun bagangene grojlechkajtn in jorhundert. Di justic wil bawajzn far der weit, az der urtejl, wos wet arojsgetrogn wem iber di dozike chajes in menszlechn gesztalt, iz a gerechter, a jojszerdikor. Jetweder bagangener farbrecheriszer tat, wert akeentirt un hlstorisz untersztroehn. Ojb azoj, kuml di frage: Farwos iz niszt rezerwirt gewom noch 1 plac, fam dozikn tradicjoneln blulgajcikn wezn? Farwos geflnt er zieh ojf der algemejner reszimc fun krigsfarbrecher? Cu iz zajn szuld den niszt bawizn geworn?! Un do kumt der trojeriker sachhakl, welcher darf gehn dem entler dar ojf. Der doziker fabrecher, wemens plac s’ darf niszt zajn di gastfrajntleche erd fun dem demokratiszn Frankrajch, nor ergeandersz — bagnugnt zieh niszt mit zajn deroberter frajhajt, nor zect for zajn alte, un undz azoj trojrik bakante, politisze tetikajt. Un niszt nor wos er zect for, er hojbt szojn ojeh on ״sztajgn in prajz“ ... Lectns hobn di araber ofn ojngehojbn redn wegn unterszticung far zejer zach — micad Rusland. In di dozike werter zejere zajnen aflle farhan tener fun droung ojfn adres fun der demokratiszer weit, az ln fal, wen es wein niszt anerkent wem zejere pretensjes, wein zej zieh wendn ergec andersz ... Ojeh di dozike politisze enderungen, oder ״orientaejes" iz a rezultat fun der ״nobeier“ tetikejt funm grojsn arabiszn firer, welcher webt zajne blutike federn wajlndik in dem gastfrajndlechn szejnem Es hobn zieh lectns zogar farszprejt akszonesdike klangen, wegn a beforsztejnder wizit funm dozikn ex-mufti in Moskwe. Wifi emes in di dozike klangen s’ iz farhan, iz forlojfig niszt bakant. Es wolt zicher geklungen wi an ironje fun gojrl, az an aktiwer un tetiker kegner fun di demokratisze onsztrengungen zol durch di zelbe ojfgenumen wem als glajeher partner in zejere daled-ames — wajl dos darf lign in interes fun hojehpolitik. Mir warfn op on szum eweifi dem dozikn gedank un wiln niszt glojbn denn. Kajn suprizn zajnen ober niszt ojßgesziosn ... Politik iz hecher fun alem, un wosfara role szpiln mir, misztejnsgczogt in bacug cu hojehe politisze farinteresirungen un diplomatiszer manewrirung? Szuldik denn iz on szum sofek England. In ire interesn ligt niszt dos ״umszedlech machn“ fun der doziker flgur. Far ire ojgn sztejt di perspektiw fun dem noentn mizrech, mit wemen zl wil zieh niszt szejdn, un wil dawke lebn baszolem. Un farn dozikn iz zi grajt cu bacoln dem grestn prajz. niszt ojsgeszlosn aflle, wen es zoln ongerirt wern di hejligste principn fun demokratje, szojn opgeredt, wen s' zoln aflle sztejn in kon undzere interesn. Do ober, hot zi zieh szojn cufll fargalopirt. Zi hot gehandlt glajchcajtik ojeh kegn ire ejgene Interesn. Di konsekwenen fun der dozike politik wet zieh sof-kol-sof ojeh opszlogn ojf Ir zelbst un dan wet 2i wider blajbn sztejn mit a naiver un umszuldiker mine: Ich bin niszt szuldik ... Siz szojn cajt, az di zigrajehe demokratje zol ophakn di fareterisze hant, welche hot mitgewirkt cu dem churbn. Drikt niszt di farblutikte hant funm merder, welcher hot zieh mitn azjatiszn bren un flajs ibergegebn in di hent fun tajwl. Helft niszt mit cu der realizirung fun zajne kranke fantazjes, cu wem der arabiszer nacjonaler held funm noentn mizrach! Szendet niszt di pincipn far welche ir zelbst hot zieh makrew gewen un gekemft: Far frajhajt, gerechtikajt un demokratje! Dos jidisze folk hot hejlik geglojbt inm dozikn gutn wil nun undzer hejsester wunsz un farlang iz, az er zol brejngen gute rezultatn. Derfilt ojeh do di fors2riftn fun gerechtikajt far welcher mir hobn gefirt dem gemajnzamn kamf. Basztroft dem szuldikn! Rezerwirt far im a geherik bekowedikn plac ewiszn zajne ideisze chawejrim — dort Un dan wein efszer undzere sfejkes imsztand zajn zieh cu farklenern. Dos fodert: gerechtikajt, demokratje, dos fodert dos jidisze folk! Jidisze Frajhajts kemfer Wen di dajezisze armej hot gemacht ir tajwloniszn marsz ojf pojln un gewen nont fun lodz iz der dortiker ״Borochow“ Kibue ewakuirt gewom kajn Warsze inem lokal fun morkaz Hechaluc ojf di Dzleina Nr. 34. Fun tog cu tog hot zieh gelöst Bin der barbariszer teror fun di germanisze okupantn un dos Jidisze lebn iz culib dem geworn hefker. In der atmoster hot Mojsze Finkelsztejn, wos iz gebojrn in Kiele dem 17 September 1922 niszt gekent lebn. Zajn brojznd harc hot diktirt dem mojach er zol awek wajt, wajt dort wu di brutale, achzorijesdike dajezisze sztiwl hobn niszt dergrejeht. In Nowember 1939 farlozt er dem Borocliow Kibue in Warsze un lozt zieh in weg arajn in zajn geburtssztot Kiele un fun dort noch Chelm nit wajt fun Bug. Der Bug hot bakumen a majestetlszn ojszen un chsziwes .culib zajn politiszer badajtung, wajl er hot mit zieh iorgesztelt di naturele grenec fun der General Gubemie un Rainfarband. Der Chaluc Mojsze Finkelsztejn szmuglt zieh adurch dem Bug un kumt on noch Kowel, fun dortn wandert er noch Luck un szpeter kumt er on kajn Baranowicz. Glajch in jor 1940 wert er arestirt, wajl er iz niszt gewen baj der administratiwer macht registrirt un hot niszt gehat kajn pas. Er meldet zieh frajwilik in der Rojter Armej un derfar wert er bs.krs.jt fun arest. Er wert ojsgeszult in der formaeje fun patrol-sapern, wos hobn di ojfgabe cu lejgn mines ojf di basztimte strategisze punkln un umszedlech di, wos der sojne hot farsztekt, Mojsze Finkielsztejn wert cugetejlt cum Leningrader front. Er nemt antejl in fllszlachtn un cejchnt zieh ojs in di kamfn. Baj di szlachtn fun Nowograd-Pskow wert-, er ojsgecajchnt un bakumt dem Rum Order.' >- Far dl kamfn bei der dajeziszer panter-linie in Kurland wert er ojsgecejchnt in Riga mitn tapferkajts medal ״far gewaktkejt“ Order. Er cejchnt zieh ojs cum 3-tn mol ln di szlachtn un bakumt dem order Rojter Sztern. Er wert farwundet in sztern bei der estoniszer grenec un kure far der ende fun der krig dem ersztn April 1945 iz culib an ojfrajs fun a mine bei Libawa, port in Kurland, iz im. opgerisn gewom a halber rechter fus un wert an inwalid. Nochn ende fun krig kumt er kajn Pojln, zuchn zajn familie ober umzist. Fun zajne eitern, zeks brtder un ewej szwestern zajnen nur geblibn 3 beider, welche hobn gedint in der Rojter Armej. Ejner geflnt zieh ject in Sanatorium Stritt nebn Ansbach in Kibue fun , ,Szomer-Hacair‘ ‘. Mojsze Finkielsztejn hot in Pojln adurchgelebt farbiterung un antojszung. Farbitert iz er geworn culib dem wos Pojln iz gewom der historiszer kejwer fun ejropeiszn Jidntum culib di ojfgebojtc dort durch di dajczn gaz kamern un farnichtungs lagern wi: Trebllnka, Majdanki, Auszwic, Belzic, Oheimno un iberhojpt zenen ale wegn un. sztegn kworim fun umbakante un bakante Jidisze lebns. Antojszt iz er gewom fun di pojlisze untererdisze militerisze kreftn, welche hobn gedarft zajn a simbol fun kamf far frajhajt un felker farbriderung, zenen in der grester teil ajnfachc rojber, farbrecher un di jorszim fun bankrotirtn faszistiszn gedank un Prediger fun Jidn-has. Mojsze Finkielsztejn farlozt culib dem Pojln un kumt on noch Bajern. Er iz noch jung sach hakl 24 jor alt, ober szojn fll durchgemacht. Gehat in lebn mer lajdn wi frajdn. Er iz a brnjzentier kemferisze natur, un wert nit mid zuchn dem Emes. Ject erwartet er a sertifikat cu forn kajn Erec Israel cu farwirklichn zajn chaluciszn trojm. Oh. Suchollcki. Der Gnfojb •funm <50(- funm 'JQai'dzi'wer Geto (Zichrojnes) Di ekskortimde jidisze policej. hot zieh doch gefilt getrofn fun der doziker mechtiker protest-demonstraeje funm sztolcn dr. J. Korczak, wemens korbones-fule decizje hot wi a pacz in ponim getrofn di jidisze pseudo-inteligenc di szmueike cuheiter in der doziker farbrecheriszer arbet. Wajter hobn zej ojfn weg cum umszlagplac geprüft wirkn ojf im er zol doch zajn decizje endem. Mit farszidene niszt logisze argumentn, hobn zej im gewolt ibeicajgn az er ken blajbn in geto, wu er wet noch fll nucn brengen. Sztolc hot er zej curikgeszlajdert di dozike ofertes ln ponim, derklerndik az ״di gesuchte un dos iaxgosene blut fun di umszuldike kinderlach, wet zieh ln zej nojkem zajn“! Glajchcajtik hot er a mach geton mit der hant, derklemdflc zej antgiltik dos cweklozikejt fun zejere bamijungen in der riehtung fun endem zajn wirdikn baszlus. Brejt hot zieh far zej geefnt der tojer cer kinder-machne — unter balejdignde fun sadlstistisze blikn fun di dizurimde zandarmen, hot der doziker ajndruksfuler trojer-eug arajmarszirt ojfn dozikn mit blut-durchgezaptn plac. Der onfimder jidiszer policej-oficir hot gemoldn dem ״umszlags-kenig“ poruezrük Szmcrling wegn zejer ״rojb“, untersztrajehndik dabaj dem lakt mit dr. Korczak wemen er hot gewolt bafrajen. Der menuwl Szmerllng, (oder wi men hot im gerufn: Nu, ojb er hot niszt gewolt der fraj er ... zol er gejn in wagen Dr. J. Korczak, der iberal vakanter un populerer askn, mechaber fun fll lerblcher far kinder, szefer un hojpt-patron fun ale kinäer-hejmen in Warszewer geto, iz cuzamen mit zajne ibrike mitarbeter un gancer kinder-machne — unter balejdignde ojsrufn un gelechters fun dl onweznde SSchajes un akompanjament fun blksnkolbes — farlodn geworn in di Andere behejmes-wagones, opgefirt cu wern ojfn mizbejach fun di blutdursztike brojne szakaln. Es iz kedaj untercusztrejchn dl psichisze ajnsztelung iberhojpt baj di kinder, in jene tragisze teg. Es iz mir niszt ejnmol ojsgekumen cu rejdn mit di dozike jüngste korbones fun der merderlecher ojsrotungsakcje, in der cajt fun der ״ojsziälung“. Ojf majns a frage, farwos jeder fun zej trogt ojf zieh azoj fll klejder in a cajt fun azelche sztarke hien, hot mir a kind fun a jor 7 geentJert: — ״Ich wejs szojn wos s’badajt wysiedlenie“ ... undz hot men szojn getribn ewej mol ... un dariber bin Ich szojn ject forzichtik ... dl mama hot mich gehejsn onton niszt wejniker wi 4 hemäer un 2 por hojzn ... mir wejsn doch wider niszt, wu mir wein farworfn wern?.. “ Jo libe kinderlech, di trojrike ״praktik“ hot ajeh gelernt. Ir hot gezorgt az di mitgenumene chfejcim wein ajeh noch a mol cunuc kumen . . . Andere ober hobn ojeh gedaget, az ir zolt zej szojn kejnmol niszt onton! Der chaotiszer cusztand in geto hot zieh mit jedn tog mer farbrejtert un farsztarkt. Jedn tog, un oftmol ejnige taiol teglech flegn zieh b&jtn di gzejres un forszriftn durch dl zelbe welche hobn zej arojsgegebn. Di dozike welche zajnen noch nechtn gewen ״koszer“ niszt unterllgndik di ojszidlung, zajnen szojn hajnt ״trejle" un — ojs jachsonim, wajl di oder andere dajezisze fabrikn zajnen likwidirt geworn niszt wemdik anerkent als ״nuclech“ far der kriginüustri. Glajchcajtik mitn waksndn chaos, iz ojeh fun minut cu minut gewaksn dl farcwejflung baj di masn. Di hofnungslozikejt az di ״akejes" zoln zieh op&zteln, cu welchn es hobn ׳mitgewirkt di kesojderdike meldungen durch di afiszn — wi ojeh der herszender hunger, hot gebrochn baj di umglikleche masn dem wiln un energie cu kemfn mitn tragiszn gojrl, un zieh ibergebn in di hent fun tajwl. Fil hobn ongehojbn farpakn dos beste un tajerste wos men hot farmogt. Men hot zieh wi gegrejt cu a ״normaler“ rajze, niszt fargesndik. mitcunemen di nojtikste un elementarste sztub-zachn ... wajl — flegn zej derklern — umetum wu men wet farworin wem, wet dos cunuc kumen . . . Ot dos 12 gewen di greste kunc-sztik fun di eklhafte merder. Zej hobn bawizn cu fartuszn di ojfmerkzamkejt ojf der trojriker realitet, kedej azoj arum zej umfeik machn cu welche s' iz gegntatn. ... dos iz zej lajder fulsztendik gelungen! Zer rirend hot ojsgezen do s bild fun der geto-gas in jene tragisze teg. Epes a speeifiszn un pajnlechn ojs-zen hot ojf zieh arojfgecojgn der grester jidiszer kibue in ejrope in moment fun zajn likwidacje. Szreklech hobn zej ojsgezen di amol-balebte jidisze gasn, welche hobn mit noch a kurcer cajt curik geszprudlt mit a waren!, brojznd jidisz lebn. Dos iz niszt gewen kajn gewejnlech pogrom-bilä, wajl es wolt gewen a cu szwache opszpiglung. Es hot ojsgezen wi anojsbruch fun epes a getlechn com ojf der zindiker weit, in moment fun Untergang... Fun di frimorgn szoen, wi der tog hot zieh nor bawizn szteln, zajnen di gasn wi far- flejet geworn fun a sztromender mencznmase. Wer ln fabrik, wer noch a baheltnisz baj a korew, oder wegn bamijungen wegn farszafn zieh an arbets-plac — wajl szpeter, a zejger 7 oder 8 iz szojn iberhojpt ummeglech gewen dos bawajzn zieh in gas. Ojeh iz grojs gewen di machne. welche hot gesztromt cum umszlag-plac. Dos zajnen gewen menczn rezignirte, cebrochene wemens nonte zajnen szojn awek In di ers2te -- der grester Procent fun zej iz basztanen fun der inteligenc, wi doktojrim, adwokatn, inziniern, welche hobn zieh ajngeredt az ojeh ״dort“ wein zej zieh derszlogn cu epes an arbet . . , un wein niszt farfaln wern! . . Harcrajsnde scenes flegn zieh opszpiln ojf di gasn fun geto. Men hot zieh geküsst un mit blutike trern ceszejdt- Der lecter wunsz fun ejnem cum andern iz gewen zieh noch a mol cu trefn ... Dos zajnen gewen di masn frajwilike, welche hobn zieh aJejn gemoldn ojfn transport-plac, bakumendik in heskem mit dl cuzogn — 2 kg brojt un marmelad, als ״cejdoladerech ...“ In cwiszncajt hot zieh mit a blicsznelkejt farszprejt di trojrike jedäje wegn tojt funm . forzlcer funm. judnrat h’ Czemiakow, wel- Che hot getrofn alemen wi a duner fun himl.