Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 10 (24.5.1946)
- Date
- 1946-05-24
- Page
- Seite 5 (sequence 5)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 60% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-8602041--087-8598044- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
Mentioned entities
OCR text
FRAJT1K, 24. MAJ 1946 UNDZER WORT ZAJT 5 Di Getter zajnen dursztib.. Tog tegleeh brengen undz di jidisze eajtungen jedljes wegn jidisze korbones, welche wem imojlherlech gebracht ojfn mizbejach fun dl dursztike geter. Parszidn zajnen di sibes wos hobn geftrt cu di blut-farglsungen. sztendik ober un umetum, iz dos fargosene blut — Jidisz. Der ganeer cwejtojznt jeriker goles-weg, iz ejn kejt tun redlfes, neglszes, gzejres un pogromen. Dem gancn lebn undzem, hot men cu undz nor tajnes, mir zajnen sztendik der sojir laazozl un men sucht undz umcubrengen. Cwej tojznt jor blutikt a 101k, wos sucht a mokojm-menuche. an ejgn winkl in zajn historisz-rechtlech land, bet un lodert jojszer. Farmacht zajnen ober lar lm dl tojern un ojch di klapes tun di hercer lun di welt-larzorger- - Kajn szum folk hot zieh noch niszt ojlgebojt oder curlkgebojt ojl nisim, un ojch dos jidisze folk iz es niszt baszert cu bojen zajn kijum un zajn land — ojl nisim. Dos warte ojl nisim, brengt cu di greste folks-tragedjes welche mir hobn szojn filmol ibergelebt un lun welche mir zajnen sztendik arojs mit risuk-ejwarim. Mir zajnen rajeh mit azelche tragedjes, lun welche mir hobn kejnmol niszt gewolt lernen un wartendik ojl nisim, hobn mir eugetrogn di dursztike geter, grojse sztiker lun undrer gut un undz er blut. Di tragedie lun undzer 101k basztejt inm arojsgejn lun ejn goles ln andern, zuehndlk mekojmojs-miklet un gaBtlraJndlechkajt baj larszidene ejsews — niszt welndik bojen zieh an ejgene hejm. Mir zajnen awet lun Szpanien — wu es zajnen fargosn tajehn lun undzer blut un larszprejt zieh Iber der ganeer weit, un derhojpt in goles DajczlantL Wen men hot undz gemordet un gematert in Dajczland hobn mir zieh gesucht andere golesn un umetum zajnen mir gewen die beste szpajzer lun di mojlechs. Es hot undz gelokt di gast-lrajntlechkajt '• lunm pojliszn kenig Kazimlr dem grojsn, un mir zajnen awek in goles PoJIn un mir hobn zieh derwart az ojch dort — wie es iz gewen lorojscuzen — hobn zieh di geter gezetlkt mit undzere korbones. Es hot undz cugecojgn un cutridngesztelt dl emancipacje lun dl majrcw ejropejlsze lender. Mir hobn zieh mit ir banugnt un ojl ir gebojt undzer wajterdikn lebn un Ir. f inisz iz gewen di Hitler-epoche. Ducht zieh genug blut hobn zieh engetrunken di dursztike geter. Nor nejn I ..ZeJ" larlangen jedn tog zejer poreje un dawke jidisz blut. Ducht zieh, az es iz szojn genug klor, az es zajnen niszt faran kajn gute golesn, un kajn ander weg iz rar undz niszto, wl bojen undzer cukunlt nor in undzer ejgn land! Lajder zajnen noch ojch ject larhan klejnkepldike, kurczichtike Jidn, welche z» gar dl szreblechste tragedle in der historie fuii jldntum, hot niszt ojsgelemt un men wert wajter farbiift lun ״Ejgel Hazohow", lun konjuktur goles, un men zucht szojn wajter naje golesn, naje adresn — cutrogndik mit di ejgene hent di kerpers um neszomes lar der blutdursztiker reakeje. - In undzer Hejm ln Ercc Isroejl, bojt zieh a naj lebn on pachdones un on hachnoe, mit der grester mos lun opferwilikajt. Dort bojt zieh dos lebn lun a normal tolk baj anormale badingungen, wen ojl trit un szrit trelt men zieh on ojl sztrungen mlcad der engliszer macht. Ojch dort glbn undzere brider korbones. ־Dort zajnen makriw undzere brider zejer lebn un blut, ober niszt lar kajn najem goles, nor lar der ganeer Jidiszer weltmiszpoche. Zej szojnen niszt zejere kojehes un lebn, kedej cu szaln an ort lar di blondzende gejogte brider in go-!es. Mit der grester mos akszonesdlkajt un mesires nelesz bemfn zej lar derobem naje poziejes — lar kibusz! Wi heldlsz zej hobn zieh antkegn gesztelt dem grojsn militeriszn kojach, weleher hot dem chajaliszn jiszuw in Birija — wos iz gebojt ojl ejnem lun di hojehe berg in Erec Isroejl — cesztert un farnichtet. Mit a riziker akszones hobn zej!bemacht eurik ojlgesztelt dem gancn jiszuw un larllanct bojmer. trogndik dem gancn bojmaterjal ojl di plejces arojlkletmdik י״' dem hojehn barg in meszech fun 5 szo. Un wen a larsztarkte militerisze ejnhajt mit moderne klej-zajin hot a cwejtn mol cesztert dem jiszuw, hobn zej in di tojznter, jung un alt. Irojen un kinder — gesztromt rin mit a largresertn bren — arumgeringlt fun tojznter engllsze soldatn — cum dritn mol curik ojfgebojt dem jiszuw, ceakert di erd un wider amol farflanct bojmer, geworin zieh ojl der erd geklamert zieh in di sztejner un sojl kol sojf niszt gelozt zieh aweknemen lun der najer deroberter po- Dos Klejne hejfle, hot bazigt dem sztarkn militeriszn kojach, wajl — di gereehtikajt lun zejer zach — hot zej gegebn dem mut Der ganeer Jiszuw, hot in der cajt lun di dozike geszejeniszn materjcl un gajstik mit. geholln di ojbndermonte heldn. Azelche laktn zajnen do ln di hunderter un tojznter. Wifi mesiras nelesz, wajzt arojs der klejner Jiszuw — bajirt onkumen fun di Maaptltm. Cendliker tojznter Jidn kumen antkegn di szifn, kedej unmeglech cu machn dos derkenen di Maapilim. Mit werter iz szwer ojscudrikn di heldiszkajt lun ot di. welche hobn genumen ojl zieh di hejlike ojlgabe lun szaln dem jesojd fun der jidiszer hejm un cu farendikn mit di Es hem nit ojl zejer arbet di szelichim un meszorsim fun di ״geter" in gesztalt farszldene ״Ejsews“. Ongetune in toges fun wclt-farzorger un demokratn, rejet men ojl felker mit welche mir woltn lajcht gekent lebn beszolem... un blut gist zieh wajter, . . . wajl di grojsmachtn hobn wejnik kolonies un culib dem mikroskopisz klejnem Erec Isroejl, ken chas weszolem lajdn der welt-szolem (?), Di grojse weit demokratie. welche hot durehgefirt aza herlechn nicochn Ibern brojneni laszizm, balrajendib di weit lunm gresln un sztarkstn militeriszn kojach, di zelbe waren an a kamt dem klejnem szwachn unterdriktn jidlszn folk un nemen zieh on di kriwde fun di miklojmerszt baawlete Araber, welche farmogn ejgene 6—7 mcluches, ganc sziter bawojnte, un ojl dem wistn Erec Isroejl hobn zej zieh kejnmol iberhojpt niszt umgekukt, wen niszt di gekumene Jidn, welche hobn gemacht fun ir a Iruchtbarn aazis un gaszafn a ineglechkajt lar bazecn hunderter tojznter hcjmtoze un geplagte Jidn. Dos iz wi a dorn in di ojgn lar di zat ongelresene imperiallstisze meluches. Di larszidene Lawrens un andere enleche awanturistn bamijen zieh take mit fim zejer arbet ojs ale kojehes untercerajsn di mljfule Jidisze arbet, unterheendik di Araber kegn di Jidn. Grojs Britanie un ir glajehn wein zieh ober Ject ontrefn ojl a sztolener want lunm martirer folk, welches kemlt lar zajn kijum, far zajn ekzistenc. Di Jidn hobn niszt kajn ort un wiln im mer niszt hobn in goles — wi er zol niszt hejsn! Mir wein mer niszt gebn kajn korbones dem blutdursztikn mojlech. Undzer blut wein mir makriw zajn ojfn mizbejach fun undzer eigenem foterland. Cu wejst du az . ... in Anierike iz andekt gemorn a naj h'ejlmitl unfern notnen pcnilin, fabricirt mit der hilf fun ultra-fioleter basztralung. ln zajn mirkung i7. er dopll sztark mie petiicilin . .. ... forszungen hobn arojsgewizn, a7, milch farlajft der ceszlerung fun cejn, majl es furmogt croej, am mejstn nucledie far di cejn, basztandhejln: fosfor un ... ejner fun di gresie delikatesn baj di diinez'er iz a szpajz, mos basztejt fun rajz mit kucn-ßejsz un eugabn fun ntajzn un szczures-flejsz. Der chinez.ar est gern mulpe-flejsz un kejszerekn. Baj di chinezer zajnen balibt specjel fisz un ejer mit an inlenzimn rpjech, mos sztamt fun zejer altkejt. . ojfn indzl Cypr beejsn gebürt fun u kind, bagrobt der foteru fasmajn, mel- (her darf ojsgetrunken ivem ojf dem kimls (hasene. Dos ort. mit es inert di fas bagrobn — iz ä sztrenge gehejmnisz, un in [ul fun kinds tojt, grobt men ojs dns majn und men eegist es. ... baj di droioicln. ejne fun die greste indisze szmotim, wert jor-jerledi gefajert a familjen fest, der azojgerufener szelttog. Er dint um cu kern dem fridn in familje lehn. Cu dem eil farzamlen zith di mitglider fun familje in a grojs kojf, farmathn di tir, sztopn zhh on di ojern mil kulakes un szrajen in himl arajn, zogndik, mos jeder fun zej hot cum croejtn un baszmucn zieh kegnzajtik. Niszt gekukt ojf dem. mos ejner farsztejt niszt dem andern, szrejen zej biz cum fulsziendiker derszepung. Wen es farfelt zej otem, sztopn zej ojs di ojrn un di fajerung iz faremlikt. . .. amerikaniszc gelernte lwbri ojsgerechnt, az in 300 jor arum, met di bstfelkerung fun der erd iO-fathig fargresert mern, dos hejst, az di erdbafelkerung met cejln 20 miljard menczn un für zejer ajukmatirung met men bedarfn wajtere 25 erdn. Di ojsrcchemtngen sztieii zieh ojf dem sziandpunkt. az di fc.-heltenisz fun naturehi ctimuks cu der szterhledtkajt, met enledi zajn. mi in di lecte 50 ior un met niszt geszterl mern durch mihhomes, epidemjes un andere kutaslrofes. ln erszte raj. C7rtne un lndie mein badarfn in der eukunft eugob planetes far zejer bafelkerung. In lndie c. b. 'hol in cajtupsznif fun 1930 biz 1940 2id> di eoi ajnmoiner fargresert ojf 50 miljon, niszt kukndik ojf dem. mos bizn dergrejdm dem croejtn lebnsjor sztarbt. ojf 4 :binder. ejns. Wen es molt rednrirt gemorn di sztcrbledikcjt cum nimo, mos ekzestirt ject in di F. Sz.tnin. mahn zej in meszede fun 100 jor gekent bafelkern 5 planetn mi di grojs fun undzer erd. ... 20 kabeln-linjes unfern engliszn kanal, fun meldte 16 mit a!eng fun 50 km un 4 fun arum?0 km, hobn in mihhome cajt onhojbiidik fun der inmazje cugesztelt Benzin farn aliirtn miiiter. Mit der hilf fun pompes ojfn engliszn breg meri das benzin durch di nnlcr jumike rem cugeszielt ojfn frnnrijz.iszn breg un fun dort, mit der hilf fun untererdisze linjes fun «starker szpanung. bizn Rhein. ... tu Amerike iz derfundn gemorn 11 sintetiszer mol gerufn ardil. Dos fodem fun dem sintetiszn mol mert ojfftesztelt fun protejn fun rnelisze nis, nochn ojskmeczn fun 7.ej dem ejl far industri- ... in fiiTsziilcne meU-lejln zajnen in di lecte jorn gemacht gemorn prumn iber der mirkung fun hormonen ojf der flauenantmiklung. Eksperimentale gerlner in di F. Sztatn mi ojdi in Somiet-Rusland unthaltn. lojt di baszrujbungen, merkmirdike cmejbildungen fun flancn, mehlte zajnen mit der ujrtmirkung fun IwYmonen arojsgcbradit gemom. Azoj gefint men bojmer ojf mehlte es maksn pomidorn, arbes, beblech un lindzn. Ojdi mil men cpl, flojmen un andere fruditn arojsdringen ojf majntrojbn «n andere /Innen. Alt-naje demokratn Niszt ejner fun undz, hot zieh in der cajt lunm hitleristlszn mabl gesztelt di frage: wu zajnen ahingekumen dl hunderter tojznter dajezisze demokratn, SGCjalistn, un andere partejen, welche hobn geszpilt aza ongezeene role inm politiszn lebn lun der dajeziszer republik? Wu iz awekgekumen di mechtike dajezisze kom. partej, welche hot famumen aza rizike pozlcje inm politiszn lebn fun ״cwejtn rajeh“? Kejn bafridnder entfer 17, ojf di dozike gesztelte fragn, niszt gekumen. Dem bestn entfer hot gegebn dl cajt. Ojch do hot zieh arojsgewizn di richtlkajt lun dem szprichwort az ״Ma szelo jase hasejchel — jase hazman . . .“ Es iz niszt iberlk rlchtlk dl bahojptung, az di politisze kegner funm naci-dajczland hohn zieh makrew gewen ojf ״kldusshaszem“, zajendik ojsgesztelt ojf sztarke redifes un szikanes micad dem hitler-rezim. Emes iz, az nor a klejner procent lun di dozike welche hobn ״gewagt“ arojs-szteln a keghkandidat cu di prezident-waln, zajnen geszlajdert geworn in di kacetn, weindik farurtejlt ojl di szwerste sztrofn, in heskem mit di forszrlltn lun der hitleristiszer Justic. Ojch lun di dozike hobn mir jidn kajn naches niszt gehat. Di dozike ״widerszpenike" zajnen gekumen in kacet mit a rewanz-meglechkajt. Es iz zej gegebn geworn di meglechkajt zieh rejncuwaszn lun zejere zind, zieh cu reabilitirn, lar di bagangene ״chatoim“. Fil fun zej zajnen ojf a ganc lajchtn ojfn farwandlt geworn als musterhaft werkcajg in di hent fun di nacistisze warn- Farszwundn iz fun zejer parcel di maske lun socjalizm. oder lun welche s' iz andere demokratisze anszojungen. Do hot zieh ojsgeszejlt dos richtike gesztalt funm ״dajcziszn Ibermencz“, baj wemen 8' hot iber alein äominirt der tilajngeworclter naejonalistiszer gajst, welcher iz azoj charakteristisz ajnmontirt in di tifeniszn fun der dajczszer psichlk. Mir hobn niszt ongetrofn. in lojf fun der lecter szrekiecher milchome ojl kejn szum szpum, welche zoln ejdes zogn wegn dem» kratiszer ajnsztelung, oder welcher s• zol niszt zajn tendenc in der riebtung. Ojb es hot er dos ober ojch larendikt mitn altn, lal, elz an ongeheriker cu der ״ernrase“ zol zieh amol ojsdrukn a nichtcrn wort, hot e dos ober ojch larendikt mitn altn, gutajnsztudirtn un bakantn nusech: ״Ober doch glojbn mir, az der entgiltiker zig — gehert doch undz . . .״ Ot, azoj zajnen gewen dl ojsflrungen fun di, baj wemen es hot zieh noch getlit a funk tun an anderer nlszt-nacistiszer dereijung. Kajn grojses un nucleehes hobn mir jidn lun zej niszt gekent derwartn. Ot, di lajt, wemen der ״tragiszer gojrl“ hot geszlajdert in die KZ, zajnen noch a kurcer dereijung, fawandlt geworn in zorgfeltike ojsflrer fun zejere blutgajeike gajstike lerer. Ful lun ot azelche moral-predlker, hobn zieh baklejdet in tracht fun larszidene lager-amtn un andere szlek, wemens ojfgabn s' zajnen gewen cu derszlogn dem umgliklechn cepajniktn jidiszn korbn. niszt ejner, welcher wert hajncutog demaskirt als antejlnemer in azelche un enleche ״imprezn" farentfert zieh, az er iz ojch gewen a KZ-ler ... Jo, ganc rlchtlk, mir lejknen niszt. ober wos hot er dort ojfgetan? — darf men a zelcbn fregn. Un dan blajbt azcicher sztcjn on an Di amerikanisze militerisze macht hot zieh gesztelt lar on ojlgabe. ojscugefinen ewiszn ire dajczsze krigsgefangene, welche geflnen zieh ojfn amerikaniszn bodn in Ire lagers, di elementn, welche hobn zieh arojsgewizn lar niszt ongesztekte lunm nacistiszn gilt un zej iberdercljen in demokratiszn gajst als nucleche elementn, zej zoln in der eukunft imsztand zajn cu wern di gajstike un p&litisze lerer funm najem demokratiszn Dajczland. Di ״absolwentn" fun der doziker szul, bakumen noch etleche chadoszim lere — specjele diplomen, welche baaztetikn dem durchgemachtn kurs fun demokratlszer dereijung, un wem nachher opgeszikt ahejm. Mir fun undzer sajt, kenen nor derklera Mejle, cu der amerikaner demokratje hobn mir eutroj. Mir glojbn in ir, un zajnen ibercajgt in ir gutn wiln. dakegn zajnen mir szwache ״balmamins“ in der dem» kratje fun der ״hecherer-rase“ . . . Mir pruwn niszt cwejflen ojf ejn mlnut, az di moderne technik un wisnszaft, wi ojch di pedagogik lun dem amerikaniszn 101k farnemt an 0nge2ejenem plac in der kultureier weit. Dakegn, hobn mir niszt kajn ibrikn eutroj cu der forszritlecher wisnszaft un ״eksperlmentale-studjes" funm ״danke-szejn-folk“ . . . Far undz jidn zajnen di demokratisze arojstritn zajere ojf larszidene plecer lunm dajczszn bodn, szojn noch der bafrajung. — trojerig bakant. Mir wiln sich niszt un torn zieh niszt farlozn ojf zejer demokratiszn jojszer, wajl cu tajer hot er undz gekost.. . Zoln dos specjel nemen in acht di dozike, welche hobn gewiss tendenen zieh cu ..naturalizirn" inm alt-najem dajczszn ״ganejdn". Un zol ojch glajchcajtlk dos dinen far undz selbst als sztojskraft far undzere gerechte foderungon, zieh cu bafrajen fun unter der direkter haszpoje fun azelche demokratjes ...!!!