Undzer Worṭ
- Journal
- Undzer Worṭ
- Volume
- 1 (1946)
- Issue
- 10 (24.5.1946)
- Date
- 1946-05-24
- Page
- Seite 4 (sequence 4)
- Language
- Yiddish, English
- Belongs to
- journal issue
- OCR quality
- 63% known words query
- IRI
…/7242850-8596732-8602041--086-8598043- Visual Library
- page viewer of the UB Frankfurt
OCR text
UNDZFR WORT FRAJTIK, 24.MAJ 1946 dl i t or a h ir im ItflWZCi H’ediere Iflaiemaük (Ji Nist ejnmol in tog-teglechn leim keinen mir in barirung mit ejnlke bagrifn un «11farbindungen, wos zejer faxsztejn un inbalt sztien mir ojf undzer intuicje. Es iz kedaj zieh ober klor cu machn, az azoj baj kompllcirte, wi ojeh gewejnlechere Problemen kenen mir unterlign gewlse iluzes. un azoj arum bojen undzere jedijes — anaztot geszäet ojf grintleche definlcjes — ojf szwache fundamentn ״untergetrogene‘• undz durch undzer eigener Intuicje. Etleche poszete bajszpiln wein undz dos ilustrim: Dos wort miljon zet undz ojs inganen far rtendlech. Oewis zajnen do azelche. welche gedenken gut dj cajtn. wen tr>i. kojfn fun a merele, oder tramwaj bilet hot men operlrt mit . . . miljonen. Un doch . . . lomir szteln menczn, welche kamen in barlrung mit miljonen aza frage: ״Wi grob wolt gewen a hör, wen mir woitn zajn diameter fargresert a miljon mol?“ Mir betn gehn an entfer in baazrajbungs-form. Le• moszl: .Di hör wet zajn grob wi a flnger, a fus. a lesl u. a. w.“ — Gewls wein mir zajn farwundert mit der farszidnartikejt un ceszprejtkejt fun dl entfers, gesztict ojf dl intuicje . ., Ober noch mer wein mir zieh wundern fun wirklechn ojsflr, wos iz geszttet ojf der ojsrechnung: Der diameter fun a hör trogt ojs durchsznitlech '/>» mili- X 1.000.000 mm 100.000 mm 10.000 cm 100 meter. Cu iz szojn farlofn a miljon teg fun onhojb fun undzer ere, (christleche). Lomir betn an intjuiwn entfer un dan lomir pruwn rechnen. Der kurcer rechnung wet undz ibercajgn, az cu dem miljon teg fun undzer ere darin mir noch wartn (a klejnikejt . . .) arum 800 jor. ... Di geerte leiner wein, alejn batrachtn Intuitiv, un dan mitn blajfeder folgende frage: Wos fara weg wolt durchgemacht a szpacirndlker, wos hot baszlosn durchgejn . . . a miljon trit, un wi lang wolt gedojert zajn szpadr? . . Endikndik dem brlw, srtk ich dir Iber miljonen kuszn . . .". Azoj hot niszt ejner fun ajeb junge menczn farendlkt szrajbndik cu zajn härc-princesn. un wen ,rt“ wolt farlangt di ״ojscolung“, wi lang wolt es gadojert? Efszer wein di geerte lejner problm entfern ojf di frage, ober cuerszt ojfn smach fun intuicje un dan mitn blajfeder un sztoper in hant jerer fun heft. Wifi kost dos buch, un wifl dos heft? Tajerer lezer! Ejder du west lejnen wa)• ter. entfer alejn intujitiw, hob drejstkajt zieh mojde zajn, wos du fclerst: ,Dos buch kost l RM un dos heft 10 fenlg . . . un doch iz es niszt azoj, wajl dan wolt dos buch gekost mit 90 fenig mer un niszt mit ejN RM. Der richtlker entfer lojtet: Der prajz fun buch iz 1.05 un fun heft 05, in der wirklechkajt . . . Nor dan wet dos buch zajn mit 1 RM tajerer fun heft. Dos iz doch in ganen poszet. Es ekzegtirt a persisze legende. Der persiszer Szach bacojbert fun der najerfunenem — ojf zajn hojf — szachszpil, hot gezogt cum derflnder fun der szpil; ״Du wejst, az ich bin der rajehster regirer ojf der weit, farlang, was du wilst, far dajn deröndung, un du west dos bakumen!“ ״Ojfn ersztn kestele fun der szach-bretT‘ — hot rujlk geentfert der derflnder — ..leg mir awek ejn kerndl wejc. Ojfn cwejtn ewej kemdlech. Ojfn drltn flr und dan ojf jedn wajterdlkn cwejmol azofll, wi ojfn frijerikn un azoj blzn . . . 04-tn kestele fun sach-bretl . . .“ ״Bist cu baszejdn“ — hot ojsgeszrign der farwundertcr szach — ״du betst mir a blsl twuje fun majne rizike szpajchlers. wen ich hob dich gewolt keniglech balojncn.“ ״Cu iz es wirklech a blsl twuje?" — hot geiregt der gelernter. Di lesende dercejlt wajter. az er hot im ongehojbn rechenen ojf di flnger un derklern . . . der kejser fun onhojb, mit a zelbstcufridenem szmejchl. iz noch a rege ernst, un dan blajeh gewom. (Der umgliklecher hot niszt gelejnt dem feljeton un er hot niszt gewust. az di intuicje farflrt.) Tajerer lejner! Efszer hot zieh dir ojeh gedacht, az do hot zieh gehandlt wegn a bisl twuje? Probir rechenen. nem di flnger ln dl henl un hojb on: Ojfn ersztn Reste ~ ejn kemdl . . . ojfn 8-tn 128. lomir zogn 1 dkg. ojft 9-tn 2 dkg. ojfn 16-tn 256 dkg oder beser: 2.50 kg. ojfn 17-ln 5 kg, ojfn 25-tn kestele 1280 kg, ojfn 26-tn 2560 kg, dos hejst 2.5 ton, ojfn 27-tn S ton, dan wein kumen Wagonen wejc, eszalonen gance un du west ojfhern rechenen. Es iz ojf der gancer erd niszt azofll wejc, will men wolt gedarft gehn dem baszejäenem derflnder. Es ekzestirt a japanisz szpriehwort: ״Nem dem szlrm, ojeh baj a szejn weter.“ Baj proste un kompliclrte matcmatlsze probleraen freg, niszt gekukt ojf alc dajn lntuleje, ober . .. dem blajfeder halt sztendik baj zieh. Jiölid TZeL-s4;whi> 16. Jjar 5669 (1909) ... Du ÜA5t noch in di »ikeledi. Tel Aiolw, un des iz dajn Chejn, der Chrjn fun naj-gfbojm; fun dl,)ende Juwipn wos efenen zJ<#1 fun junger :un de-)» 2i gtjt ojf. . . . tut x-den^t mit rm>-jui -un. Alt Daine Korn zajnen gcboji Tadnoesdih.!der a!« Daint sfcioom, iber alle Dajne loinkelech ligt a junger zuniker sirntjAl ojsjojosn, a srtot fun gemlileriikajr, fun ÜditlVei Kinderirzer frfsifeaji. Tel Aioiio mir Ire moderne hetledie binjonim. rendliker ptaditful ojn-cordne!e kulluc anszialin, sruln. teatem, re!In. sre/ne he!) ensztaUn mir cendltkee tojzatec szludirender jidlstn juptl iz -etro/nt als di malte fun nanu!) mtzrach. . . . zl iz der ojsdmh fun der jidiszer eskerit un zei») . . . I Der Historiker. Jidiefze ■frajbajiti kemfer Dos mobillzacje cetl cu erflln dem blrgerlechn chojw hot Mojsze Grin gemacht far a pojliszn mlllter man, ober der wlln cu cesztem dem hitleristiszn rezim fun rojb, mord Urania hot im gemacht far a frajhajts-kemfer. Noch dem wl Pojln hot farszpilt dem krig cu Dajcjland hot Mojsze Grin zieh curikgekert in zajn wojnort Warsze, wu er hot gehat a szuch-geszeft ojf der Twarde gas. Di naje krigs formen, wos hobn ojsgelbt zejer Wirkung ojfn gezelszaftlechn lebn un dl atmosfer, wos dl dajczlsze okupaejemacht hot ajngeflrt hot unmeglech gemacht far im — als gewesener kasualerist fun 12-tn krzemenlecer ulanen pulk — cu lebn ln Warszewer geto un crantlojft dem ersztn Januar 1942 ln der rieh tune fun zajn geburts ort in lubliner kiajz. Er kumt on ln der kleiner ortszaft Serakomla baj Lukow. lubliner krajz. Er halt zieh dort ojf 6 chadoszim un organizlrt a gresere partlsauer grupe. Es kumt on dl tragine cajt, dos hejst dl Jldn-famlchtung in Serakomla. Dos szteteie wert arumgerlnglt durch naclsze merder un zejere diner. Es gelingt lm doch mit gewer in der hant durchcurajsn dem naciszn kordon an er kukm ton mit zajne menczn in wald arajn. Er organizlrt a gresere col junge jidisze kamfslustike mener fun Jadomow un zajn optejlung bakumt dem nomen Partizaner Grupe ״Ka- Er sztelt zieh glajeh in farbindung mitn rusiszn major Serafln welcher iz antlofn fun dajeziszer gefangenszait. Serafln hot cugesztelt der partizaner grupe ,.Kalinin“ gewer un fachmenlsze onwajzungen. Mojsze Grin iz bakant geworn untern nomen ״Moniek“ un als komendant fun der ,.Kalinin“ grupe hot er gearbet flajsik un ernst bichdej cu derflln dl genumene ojf zieh fllchtn. Di ״Kalinin“ grupe hot zieh baszcftlktmlt: 1. Ojszecn dajczlsze transportn mit amunieje oder mlllter durch unterlejgn mlv.es unter di szines. 2. Ongrifs-kamfn mit di dajczn ojf dl wegn. 3. Ojsrotn konfldentn un prowakatom. 4. Kontigentn sabotaz, durch cuneinen dl basztlmte produktn fun dl pojerim un fanadertejln di zelbe produktm cwlszn der oremer bafelkerung. 5. Farnlchtn maszinen, wos zajnen gewen basztlmt far der dajeziszer wirtszaft. 6 Ojs־ zecn brikn in der luft. 7. Farnichtn dajczlsze bafeln un farordnungen. Dl akejes zajnen forgekumen organizlrt un planmesik. In jedn ort zajnen gewen fartrojungs mener, welche hobn cugesztelt genoje tnformaejes. In Februar 1944 hot ״Moniek“ bakumen di jedije, az es darf durchfom a eug mit amunieje un mlüter cum Zitomirer ukrajniszn front. Glajeh lz organizlrt gewom di akeje. Niszt wajt fun dem szteteie OkrzeJ iz untergekopet geworn a ban szlne un untergeleigt gewom a acht fantike mine. Dl cugebundene sztrtk cu der mine hobn dergrejeht ln wald arajn. Dl nacht iz gewen a hele der arumiker Horizont lz wajs fun sznej. Monlek mit zajne chawejrtm eztejen ojfn kamfs-plac grejt cu der akeje. Men iz umgeduldfk es falt a fajehter sznej als wem durchgefajcht un darchgefrojm, ober kejner lejgt niszt kajn acht ojf dem, wajl zej darfn derflln a bejlike ojfgabe fun nekome nemen fam fargosenem Jldiszn blut durch paralizirn un farnlchtn di dajczlsze kamfs-fejlkajt. Endlech 7 ownt lz der eug ongefam. Bajm fertn wagon hobn di partizaer a dj getan di ffltrik un di mine hot ojfgerisn. Der eug lz cezect gewom un geszprungen ln der luftn. Di amunieje fun eug hot eksplodirt. 400 dajczn zajnen glajeh gefaln tojt un di iberike farwundet. Dl Jidisze Kalinin partizaner zajnen arojs fun der akee on farlustn. Sztolc un mut hot zej b&herjst un lar frejä hobn zej zieh cekuszt, wajl zej hobn durch dem weg nekome genumen in di merder fun undzer folk. Moniek hot bakumen di jedije, az zajn szwester fun Serakomla Malke Grin, 28 jor alt mit Ir kind Lejbele, a jingele fun 3 jor, wen men hot zej geflrt cu der akeje, iz zi antlofn un arajn cum pojliszn landwlrt Ignacy Pooiakowski. Dos hot damerkt der pojliszer laszistlszer ojswurf, degcncrat, prowokatcr un szpicl Bolek 8wider. Er iz noch ir nochgelofn baj Ir cugerojbt ale wertfule chfejcim un dos gelt un nachher gemoldn ojf der ״Gestapo" un in rezultat derfun!2 zi mitn kind derszosn gewom. Das zelbe hot er gemacht mit fll Jldn, wos hobn zieh ojsbahaltn. Cullb lm zajnen fll umgebracht gewom. Fun ejn bojdem baheltenlsz zenen 18 Jidn derszosn gewom. Di tatn funm degenerat zajnen basztettkt durch mosgebnde ejdes un nemlech: durch der pojliszer froj Bolkowa Pieczak un fun landwlrt Ignacy Foniekowskl. Der baszlus 1s gefast gewom. Araprojmen dem prowokator. In chojdesz juni 1943 iz Monlek alejn arajn ln der wojnung funm prowokator un mit rewolwer szosn awekgclejgt dem farbrecher, wos hot fll Jidisze Iebns umge- Di partizaner grupe ,Kalinin“ iz gewen farbundn mit Moskwe un iz gewen a basztandtcjl fun Ire diwersantn kreftn. Der hojpt-s2tab fun di kreftn hot zieh gefunen ln di Wlodawer welder un ongeflrt gewom durch di ruslsze generaln Kolpak un Piotrow. Zej hobn direkt fun Moskwe bakumen bawofnung, szpajz un medikamentn aic durch der luft. Jeder Instruktor fun a partizaner grupe hot Jede woch balejgt a ra- Port, bakumen instrukejes un mltlen. Ale bafeln zajnen sztendik ojsgefirt gewom Di partizaner grupe ״Kalinin“ hot ziel) ojsgeeejchnt ln zejer fll akcjos. Farhaltnumcejllke dajczlsze autos ojf di wegn, eugenumen dos gewer un mundlrn un wen dl dajczn hobn gesztelt a bawofntn widersztand, damolst zajnen di ojtos fulsztendlk cesztert un farbrent gewom un di dajczn derszosn gewom. In April 1944 zajnen di ״Kalinin“ partizaner cuzamen mit ruslsze partizaner, wos zajnen antlofn fun gefangenszait un gekumen fun desantn in a col fun 120 perzon arajn in der srtot Lukow ojf an akeje. Dl sztot hat geeitert. Di dajczn zajnen antlofn, dl pojlisze policej hot zieh ojsbahaltn. das gelt fun der bank un postiz eugenumen geworn, di post telegraf un rothojz zajnen demolirt gewom. di hltleristisze Literatur iz farbrent gewom, antwofnt di wach fun der tfise un bafrajt ale arestlrte, merstntejl politlszc. Ojf der Warszawske 28 baj der Traugute Inm policej-bacirk iz forgekumen a heftiker Kami. Nachdem wl dl dajczn hobn zieh untergegebn, zajnen arajn 2 partizaner in der policej gebajde durchzuchn dos holz, farsztekte dajczn hobn dan cu zej gessosn un zej zajnen in heldiszn kamt gefaln dos zajnen: Mojsze Mordechaj Mordkowicz fun Kock, 26 jor alt un Sasza a rusiszer partizaner, wos lz gekumen durch a desant un sztamt fun Kaukaz. Ojf dem akt hobn di ״Kalinistn" geeutfert mit minim dos hojz un in a por minut szpeter iz funm hojz gewom a ceszterte churwe. 17 mundirte dajczn zajnen derszosn geworn un 22 genumen in gefangenszaft. Es zajnen ojeh genumen geworn ln gefangenszait 3 pojlisze policj&ntn. Dl partizaner hobn operlrt mit kure gewer un granatn. In Mai 1944 hot ejner fun Monieks fartrojungs mener raportirt, az in wald Krzywda bei Adamow hobn di dajczn derszosn Jidn. Er iz glajeh mit a grupe ahingegangen un noch a kurce ojsforszung fest gesztelt, az dort lz gewen a bunker fun 50 Jidn, merstntejl zekejnlm, frojen un kinder. Di dajczn hobn arajngeworfn granatn inm bunker un di Jidn zajnen ojsgemlszt gewom mit der erd. Ojf a langn szctech fun wald hobn zieh gewaigert hent, fls un andere kerpcr-tejln. Di ojfregung fun dl partizaner ״Kalininistn“ iz gewen zejer sztark un glajeh hot Moniek organizlrt zajne Jidisze chawejrtm in a col fun 180 perzon un dl zelbe nacht arajn noch Adamow baj Lukow. Di Jidisze partizaner hobn gekemft kegn di färb reeher merder, wos hobn dermordet zejere szwester un brider. Heldisz hobn zej fartejdlkt dem kowed funm Jldiszn folk mit gewer ln der hant. Zej hobn geszosn mit granatnikes. Culib dem szarfn widersztand fun di dajczn hobn di partizaner untergeenndn dl sztot. Dl dajczn zajnen pachdonesdlk antlofn fun der sztot. Es zajnen gefaln 30 dajczn tojt un 6 zajnen genumen geworn In gefangenszait. 90 hajzcr fun der sztot zajnen cesztert geworn. Jo! di ״Kalininistn“ di Jidisze partizaner hobn mitgeholfn cum farnichtn dem nacjonal-socjaiistiszn morderiszn rezim in Ejrope durch diwersje arbet un ject mit ־-' konstruktive pozitiwe arbet ojfbojen di Jidisze nacjonale-hejm cu zlchern dem Jidiszn folk a rujlk leben in zajn fand.