Mannheim
Compact Memory

Undzer Worṭ · 1946-05-17 · 9 (17.5.1946) · p. Seite 6

Scan of the page
Image: UB Frankfurt, Visual Library (IIIF)
Journal
Undzer Worṭ
Volume
1 (1946)
Issue
9 (17.5.1946)
Date
1946-05-17
Page
Seite 6 (sequence 6)
Language
Yiddish, English
Belongs to
journal issue
OCR quality
63% known words query
IRI
…/7242850-8596732-8602024--072-8598037
Visual Library
page viewer of the UB Frankfurt

No entity mentions on this page.

OCR text

ZAJT 6 IINDZER WORT Poljisze Jidn in Rusland Der cug trogt zieh durch die umcndleche sttochim fun Ratn-Farband. flrndik undz ojfn wajin cofn. Undzer transport cejlt etleche cendlik wagones. in Jedn geflnen zieh 60 man. Mojre un zorg klemt jedes hart. Wuhin? Kejner ttn undz d06 niszt zogn. Aflle der maszinlst. wajl er wert gebltn ojf jeder grojser staneje. Es kiapn dl reder fun di wagones. es fajft der lokomotiw. Mir majdn rizn artet, derfer, un ejneike roenezleche Stellungen. Der cug trogt zieh tog un nacht. Unter undz 12 gcblibn KJJew. Kursk, Pcnze, Kuijbiszew. Mir 10m Szoenwajs forszn mir dl mape. Wuhin? A retenisz, wos iz szwer cum lejzn. Noch a greserer umet ballt undz. Och! Ophaltn dem cewildewetn cug. wos trogt zieh on opru forojs. Mir haltn zieh op etleche szo in Czeliabinsk. Efszer iz es do, mir zoln chocz farblajbn ojfn Ural. Farn eil fun undzer rajze hot ach arojsgewizn Kopjejsk, a sztot fun 12 kojln-grubns, 60 km fun Cze- Uabinsk. Ojf der staeje bagrisn undz dt forsrtejer fun dl macht-organen. Mir bakumen specjelc hilceme barakn ln welche mir darfn wojnen. Onhojbndik fun iS biz 50 Jor arbetn mir ale In dl kojln-grubn. Dl noenste fun zej, dl 22-te iz derwajtert 5 km fun undzer adlang. Tog teglech maehn mir durch dem mehälech zu für. Ojfn cwejtn kilometer ' hojbt ach on ojstejln fun dem morgntnman — dl groje opgedrapete gebajde. Mir lozn zieh arop ojf an altn krechcndlkn lejter in der tif fun der kojln-grub un es efnt ach far undz a naj bletl in undzer gesachte. Mir hejbn on arbetn szwer und produktiv. Mir wem kojln-grebcr. Es iz zelbstfasztendlech. az far undz iz dl naje faze fun arbetn fun onfang ge wen zejer szwer, wajl in undzer fargangenhajt in Kojln. iz undz niszt ojsgckumen azoj arbetn. szojn cuiib dem wos Jldn zajnen niszt cugelozt gewom cu der szwerer industri. un azoj arum zajnen mir fun szwere artet iberhoipt gewen wajt. Deribcr hobn mit dem onhojb in Rusland szwer Ibergetrogn. mit farbiterte hercer fiegn mir ojigematerte a hejm gejn tun der arbet. Der baginen hot wläerhott dem nechtn. Es gibn zieh niszt unter di ajngeakzznte feizn. . Es zajnen ojeb oftmol getan korbones cuiib unforzicht baj der artet, arojsrutndik wejtok baj undz aiemen. Andere undzere noente wider, wajt ln di cofndike tejges arumgertngit mit niszt durchdringleche welder. nor hojch blojz der hlml. arbetn bajm ojshakn di bojmer. Es faln unter di hek dl hundert-jerike rizn. Dos gezang tun dl zegn, dos trasken fun dl trukene cw&jgn. akorapaniro zejer artet. Zej tretn ojf erter niszt barirtc fun a menczlechn fus. A kolosale enderung iz arain in undzer lebn. Der frljerdikcr kleja-sztettdiker fcremer iz gewom a holcheker. tiszler, berg-arbeter ln dl kopalnles fun Ural, in tifeoiszn tun Donbas hobn gearbet undzere brider arojbaktunendlk szwaree dlamantn, welche zajnen zieh begangen ibem ganen land. dlnendQc als szpajz far hutes. srtot-giserajen an fabrlkn. In di ödem fun dl gold-grubn in Jakutsk. in di kolchozn tun Central Rusland hobn gearbet undzere frojen. Mir hobn gebojt artet, hajzer, ajmban-wegn. dambes ojfn Wajsn an Szwarcn jam, ojfn Kaspl&n un Ural er. ojf 81bir un Ukrajne, in mltl Azje un Ural. Umet um hobn mir gearbet, umetam zieh bamijt ibercoarbetn rojsztofn far di fabrikn, arojsbakumendlk natur ojeres fun der erd. Dos iz gewen undzer grojser bajsztajer ln di heldisze kamfn mltn faszizm. Ober wosfara perspektiwn wartn ojf andrere brider wen zej kem zieh um tun Rusland? Wu iz zejer foterland? Wu iz zejer Hejm? Zejer hojz 12 cerfaln es wojnt dort der tojt, kejn nontn wein zej niszt ontrefn, umkemdlk zieh noch 6 jor kamt mitn gojrl. Wuhin? Noch Pojlen? Wo» blndt zej mitn land? Di famlije?.. zi 1z szojn lang niszto ewiszn dl lebedike. Der Sentiment cu der erd. wu zej zajnen gebojm — gewis niszt. Zej wejsn, az es wet zej bagegnen a kalte glajehgütikajt funm folk. welches hot in niszt kajn kiejner mos ontejl genumen in undzer tragedje. Es wet zej niszt arumrlngleD kajn waremkajt un Hbe, nor kalte Zej wejsn dos gut. Zej rajsn zieh curlkeukem. ober In Pojin wein zej niszt blajbn. Cu darfn zej wojnen ojf a bejs ojlom? Ojf dem asz fun zejere totere boejn a naj lebn, bojen dl eukunft? Jeder sztejn fun bruk dercejlt doch fun der tragedje wos hot zieh do opgeszpilt. Jede gas dermont azojfll un sznajdt das harc, mitn kaltn szarf tun wcjtogdike derinerungen. Dos pojlisze Jidntum wos kert zieh curlk fun Rusland. sztelt lor mit zieh an ernste kraft. A szepferlszer elcment. welcher lz imsztand arajncugisn a frlsze blut chwfllje ln dl odera fun opgeszwachtn jidntum. Dos zajnen naje menszn, morallsz gezunte, dos 12 an element far Er ec Isroejl. Jo! Genug szojn gearbet far fremde. Szojn dl cajt cu lajstn ojeh far zieh! Un take far zej darfn di tojem fun land zajn ofn. Zej zajnen Imsztand cu bawajzn wunder. Ober cu klert wer wegn zej? Zejer ruf iz: Mir zajnen niszt, kajn Po-. lakn! Mir zajnen Jidn! Mir wiln zieh-umkem in undzer hejm. Dort wein mir wajzn wunder, wunder fun szafn un bojen! Dort wein zej wirklech derflin dl wareme atmosfere, welche wet imsztand zajn cu hejln zejere wundn! A. Historiker: Lag Baomer! TjSg Baomer geliert cu di jidisze nacjonale-tradicjonele jom-tojioim un iz farbundn mit der lebns-geszidile fun die grojte Jidisze gelernte Rabi A k ib a' un Rabi Szitnon ben ] och a i. Rabi Akiba sztamt fun an unfurmcgledter jidiszer familie un in die frijsle jnrn fun zajn lebn iz er geemungen gemen cu arlretn als pasteeh, biehdej cu fardinen ojf zajn tegledi irukn brojt. Zajn brojztid harc ken niszt ajnruen un baj der ers2ler megledikajl farlozl er zajn arbets-plac, bididej cu fernen Tojre. tnfsn un diodimc. Sitzt Iojdtt iz im dos ongekumen. Er hot badint ba!el>ostes mit irogn toaser un f1ai.1t hole, un fun di far: dinte klejne malbejes, hnt er gefirt an asketisz hunger-lebn un gccoli *chttr- Zajnc dereijer hobn im glajdi batradil far an »jfßejendn sztern ojfn pedugogitzn fiebit un hohn im jiehifdel in der riditung. Zajne lerti-metodn un populariici zajnen gemaksn fun tog cu tog. Mit flajs un ln'5fa/ran>e« hot er zidt arajngemorfn in der arbet un iz glajdi barimt gentorn. Als lerer un folk* dereijer firi er ojs zajne flidiin mit libszaff, liarc un ibergegehnhajt. Fun tog cu iog makst di col fun zajne fafmüiirn un fargresern zidt mit tojznt ojf jedn jor bis •zi dergrejdit di rekord cifcr fun 24 000. Rabi Akiba wert der gresicr pedagog fun ale dojres un cajtn un der ajrtfhtsrajdtsler gelernter di talmuclisze krajzn. ln jener cajt iz ojsgebrodtn an epidemie emiszn di sziler fun rabi Akiba un jedn iog zajnen gemen ale naje un naje korln tog fun lag-bnomer hol zidt di epidemie ajngesziilt, derfar iz der tog basziimi gemorn als kinder jomtem. Azoj lojtet a legende. Di crvejte fcgende dercejlt undz megn dem grojsn gelerntn reb Szimon ben Jodtai, weither hot zidi gemuzt ojsbahaltn fun der militer-madit für zajne szarfe arojstretungen kegn ir. Er hnt zidt bahaltn in a grojser hejl. fil zajne junge sziler un andere kinder fiegn im irogn szpajz im ajncajiik gelernt zidt, mi cu baszien zejer folerland. Fun zej zajnen nadier arojsgemoksn kndrn fun heldisze kanoim fam komed un szlolc fun folk, un als ondenk fun item, wert jor jerledt lag-baomer gefajert — tlurdt der szul-jugnt — mi( grojs pompe un parud. Es mern dan gemadit ojsfhtgn, simrl-farmestungen imprezes, forszelungen Un kotekiime molcajtn. Bejtle legendes zajnen durdigezapt mit der epoche fun di heldisze kamfn fun der kiejner Juden kegn dem meditikn Uojm. Di E. J. jugnt — mi gemenlech — iz gemen szlark kemferisz gesitimt kegn der okupaeje macht un zej hobn beszum ojfn niszt gekent mnskim zajn mit dem farlirn di zelsbtszlendikajt. 7,ogar di sziudirndc jugnt n*i di sziler fun rabi Akiba hobn akiim ontejl genuinen in die kamfn. Rabi /fkiba hot gelebt in di jorn fun 50 biz /55 loji der hajntiker cajtredmung un dos iz di herszafls epodte fun rojniisrn kejzer Adrianut (~6—13$). Eabi Akiba iz gemen niszt nor gelvmter nor ojdt folkskemfer. ln knnif far an umopfien^ike jidisze meludie in Erec lsroejl hoi er zidt mitbatejlikl «um ojf- *ztand fun Bar Koch ba in jor 132 un rii kamfn hobn zidt gecojgn biz-1 jor 135. ln di erszle kamfs rejen fun di Bar Koddta ojfszlendlcr hohn zieh gefilzten di talmidim fun rabi Akiba. mos zajnen dercojgn gewom in jidisxn folks-gajst fun misn un kamf. Di hajntike Alagana, frontler, geio ojftztendler un parlizaner. dos zajnen di mirdike ur-ur-ejnikleeh fun rabi Akibes talmidim. Lag ßaomer met jor jeriech dermonen undzer jugnt megn der herojiszer fargangenhujt fun undzer folk un helfn ajn- /Innen kemferiszn gajsi furn szlolc un komed fun AM ISROEJL Chalm Ooldzamd. Cucik cüf» Itlakac ...! Mit der cajt hobn hür baherszt dl szpraeh, zieh bakent ml La folk בוס engewojnt zieh mitn kllmat. Gelernte pedagogn, lerer, lnzinlern hobn pamelech ongehojbn lamemen zejere geberike szteles. Dersztojnung hot arojsgeruln zejer arbet un dl kentnlsz fun zejer fach. Di rusise gezelszaft hot zej bislechwajz ongehojbn arojswajzn ere un derecherec. DI Jugnt lechcndlk noch wisn, hot zieh bawizn in di szuln. zieh gezect ojf di uniwerzitets benk. leraendik zieh flajsik, arajnzapndlk in zieh wisn un choehme. In gichn zajnen mir gewom di fejigste sziler fun di uniwersitetn. Mir zajnen adurch dl szwere szui fun lebn, farhartewendlk zieh hobn mir o]ch ongenumen kraft. Ject ekrtstim szojn niszt far undz kajn szuro szwertk&jtn. welche zoln undr oparekn. In jedn moment kenen mir a dank dem zieh nemen cu jeder arbet. Di jugnt o/sgewaksn ln dem najem lebn, iz gezurrt ftzisr un morallsz. es charakterizirt der sztarker wiln. gajst. festkajt un dl niszt wakldikajt fun zejer decizje, un ojsdojer. A szwere un undankbare misje 12. wein madrich zajn ojfn derech hajoszor — undrer jugnt. Jaralm tint zajnen szojn ojsgegosn gewom. grojse retoriker hobn zejere oratorisze talantn ojsgenuct bichdej cu trefn cu di hercer fun andrer Jidiszer Jugnt, un cum grojsn badojem iz es gebiibn a kojl korej bamldbor. Doch wil ich — anl hakoton — maehn noch & pruw, un o)!merktarn maehn — undzere azoj wejnlk ibergeblibene kinder, welche darfn zajn di ,planem un di bojer fun undzer eukunft. in undzer ejgn land — az zej blondzen ojf & falszn weg. Es frejt undz rer az mir zejen ajeh lebendike — noch aza szwerer operaeje — wo» di hlticristlsze bestje hot gemacht Iber undzer gut. — aweknemendik baj undz dos beste un tajerste — Ir zajt dl wos zent arojs fun di kalch-ojwns, fun dl gaz-kamero un griber, — ir zajt der ״Szeejrls Hoplejto", ir zajt dos bisl ibergeblibene Jidn, der ,Am kszej ojrel", di, wos kajn szum inkwizieje hot niszt geholfn — az ir zolt wein oplejkenen ajer opsztamung. Ir zajt kinder fun di jenlke — wos zajnen gegangen ojf di szajter-hojfens mit ojfgehobene kep un mit ,Ezma Isroejl" ojf di llpu, al ״Kidusz- Haszem.“ Un doch . . . hot cs ajeh niszt ocgelerat. wen men hot ajeh gegebn otem, az lr zolt mit sztolc un wird« trogn dem jidiszn nomen un dos jidisze wort. Farwos bannen zieh mit fremde szprachn, wen ir hot ajer ejgene szpraeh - in welcher ajer mame bot ajeh gelernt rejdn. dos erste wort ajers lz doch gewen dos hejmisz-jldisze. Dermonen den ajeh niszt — di spraehn mit welche ir bannet zieh — in cores, lajd, redifes negiszes un pogromen? Filt lr niszt FHAJTIK, 17. MAJ 1946 arojs funm klang fun dl szprachn — riotn 1 wlldn zoologisn antisemltlzm? Hert ir niszt fun ot dl dozlke leszojnes — demi rojsz fun di mesers un klej-2alns. ־welche' hobn bcstjalisz gemordet ajere eitern, swester un brider un ajere ejgene kinder? Men 110t doch ln di dozlke leszojnes, ojsgegosn tajehn tint un gebaltn fajerdike droszes — mitn ewek ajeh inganen opeuwlszn fun der erd. Blut-bilbulim un di szwerste gzcjres zajnen geszatn gewom in dozlke farezoltene szprachn! Szprachn lernen un kenen iz a lebedike nojtwendikajt. banucn zieh mit zej — nor ln fal fun unbadingter nojtlkejt! Cwlszn zieh ober, darf un muz banuci wem nor ajer ejgene szpraeh dos iz — ajer »Mame- Der ojsdruk ״Mame Losen", zogt doch ajeh azoj fll, er dermont doch ajeh in ajer hejm. tate-mame. szwester un brüder, on dl azoj bata&mte jidisze tradiejes un in ajere ale hejmisze, — welche zajnen azoj brutal opgewiszt gewom durch ot di dozllce fremd-szprachike. Un wer noch wi ir alejn wejst es. az di fremd-szprachike — niszt nor zej kokietlrn niszt mit ajeh — nor hobn ajeh fajnt betachlls hasino, es Iz kajn sod niszt, az£> der anllsemltizm iz tif ajngeworclt ge־s;! Es iz goraiszt szpet! Warft awek dos wein gefeln dl fremdsprachige. Kert ajeh um cum makor! ■Rejdt JIdlsz — lernt Iwrit! Warft awek di zajtlke geszeftn. wos brengen undz niszt kajn kowed. Drejt ajeh niszt arum pust-un-pas, ln der cajt wen andere arbetn! Wert produktlw, gejt ln di klbudm — welche zajnen grejt ajeh ojfcunemen. Wu ir wet zieh ojsszuln far fulwertike menszn un bakumen a fule eugrejtung far onhojbn a naj lebn. Grejt ajeh zajn wlrdlge kinder fun ajer folk ln ajer ejgn land — Erec Undzete iuHQt■ tezee sszccit■*■! Wen t zajnen antszwign gewom dl armatn-klep, dos fajfn fun dl kojln. un dl fajer lunes hobn ojfgehert cu fardckn dem szcjnem hlml — zajnen zieh funandergegangen jedljes az di milchome — welche hot undz Jidn azoj umbcrachmonesdik farnlchtet un welche hot Ibergelort in undzere hercer bluVflekn — iz farendikt gewom. , S' hobn zieh brejt ccefDt dl tojem fun ז dem engn geto. men hot ibergesznitn dl elektrlsze drotn-farcojmungÄi fun dl koncentracje-lagem. — ,JYajhajt!־‘ di azoj ojsgetrojmte frajhajt! — Ich gedenk, doe lz gewen dem 8-tn maj IMS, wen ich hob denen dem ersztn ruslszn patral. Ich hob derfllt a szrekleclie zelisze unsicherkajt un » srtarkn harewejtog. Ich hob zieh awekgesztelt ln a zajt — un ich hob zieh eugekukt cu di derfrejende ge, tichter fun majne chawertes di niszt jldlsze. Far undz hot zieh der S-er maj 1945 etwos farszpetlkt. wajl dl beste un tajerste undzere zajnen farbrent gewom in di krematorjes un famlchtet gewom in di K7.- lagern un der wlnt hot eeblazn zejer asz in ale ekn weit. Far majne mide, farchaleszte ojgn hobn durchgeszwebt blcjche, trojerlk lachnde penemer. Mir hobn zieh getanen in dem greneepas ewiszn amerikanlszer un rusiszer strefe. Di rusisze mejdlech hobn mit a gesziktkajt aropgeworfn fun zlcb di KZ klejder, di ..kejtn“ un hobn baszlosn zieh umkera in zejer ojsgebcnkln Foterland. Dl francojzisze mejdlech hobn baszlosn - ariber ojf der amerikanlszer «me. wajl zej ׳".“־ hobn zieh der wüst, az durch dort iz zej nenter cu zejer hejm. ... Un do hob ich derfllt a naje sztojskraft cu a re&ln szcpferlszn lebn, un a benkszaft cu an ejgn Foterland Ich hob ongefangen andern denken un Üln. ich hob ongehojbn kukn Dichter un hob festgesztelt, az ale majne chalojmes. wos ich hob gewebt llgndik in KZ unter dl farcojmungen, wegn emlgracje kajn Amerlkc, Brazllije iz nist mer, wi gebitn dem wojnort un niszt kajn eot cum golus- Ich Ql wajr«r dl umzicherkajt un bodnlazikajt — un dcrfll di notwendlkajt tun an ejgn wlukl ln an ejgn land. Di milchome iz cu ende, jeder gejt zieh ahejm, un mir: wuhin? Dariber hobn mir kcjn cajt cu tartrachtn zieh un nochcudenekn Iber undzer trojerike fargangenhajt. Zajendlk dl korbones fun faszlscn. welcher 1z bartgt gewom ober niszt derszlogn. Zajne bakterjes zajnen noch brejt farezprejt. Es lz niszto kajn cajt farlejgn di hent un sztil zlfcn ... Es hot geszlogn dl szo, wen undzere hent darfn .׳<ch baszeftlkn mitn ojboj fun an eigener hejm — ojf gezunte socjale Jesojdes, ojfn grund fun gerechtikejt un klasngiajchhajW■ Di hlstorje hot undz farbumln mit undzer land — un mir wein niszt opsztejn biz mir wein niszt dergrejehn undzere trojruen un cUn. ettn« Anittch suüh>,

Text as recognised by OCR (ABBYY FineReader), without corrections. Entity mentions: TagMe (2021); their positions were matched to this text again.