Yidishe bilder · 1950-07-01 · Nr. 7 יולי · p. Seite 6

י. ל. פרץ 22 יאי מײלן אןגיז $פ םון דעם מאמענט. װען סאץ אױםנעלאשן נע־ װארן דאס ליכט פזן די ױוניערבארע, וױזיאנערישע אױגן פרציעס, אבער ם שײנט נאך פאר אונ״ז דאם ליכט פין זײן חם-ריש־פאלקםט־מלעכע געשיכטן א. אנ־. אץ ךער צײט; װאם ש״ע האט געשלאין ײארצלען אץ רער ברײט הן אין קװםטלערישער זדנזיכט הן אין פאלק האט פרץ דער טיף־פאױואר־ צלטעי אין ײרישן גײםט מיט ױינע אײביקע זוכענישן און וריבלענישן גע־ ביענגט צום אויםירוק די ראנגלענישן פון יחירישן מענטש מיט זײנע עליות און ירירות אויף דער לײטעי־ פון װערן. ער האט אויך אויפגעכאפט, אן האװאיעם און קיצלענישן, אויף זײן קריםטאלענער פעיער די טוי״איקע טרער פון פאלקם־מענטש און זי גע־ לאזן פאר אוני־ז ש מערן,,. * * * עם איז איבער אוגח אריבער רער גרויםער ״זעם״; אין וערעפאכע, װאם איז ״גראנריעז״ םײ אין פארברעבנם באנאנגענע לגבי אונדזער אומה, םײ אין מאםשטאב פון קיבמת _ א-ז איבער אונח אױרך א ציקלאן פון פורענױתן, געטאם, קרעמאטאריעם און ״ציקלאנם״, אין אנבליק פון װעלכן םױוערן בלאם אלע תיכחה ם פון בארג עיבל. מיר למהץ װי אױב4ם מיט אש אױף די קעפ און א־ן די גע־אנקן. מיט אטראפירטע אויגן, אין װעלכע םיגלאנצט נישט מער קײן טרעה אונ־ רזערע גופים שטארן שװאי־ץ־אפגע־ סמאל עט װי אײנצלנע בעלקעס פון א שרפה. פאר דעם ראזיקן אקינם פון אוניזער בראך ײאגט נישט צו נענען קיין אל פז — אייםער א היפאקריט. אין דער דאזיקער עלנטקײט לײכטן צו אונרז רורך דער דורות־קײמ רי ליכט פון אונחערע גרויםע אבות) װאם גיבן פון יארהוגדערט צו יארהונדערט דעם פאקעל — דעם גײסט, האפנוננ אין ענטגילטיקן זין פון גײםמ. צױישן זײ גיט אוניז אויך איבער זײן ליכט דאם מאגישע געשטאלמ פון דעם מאן אין דער פעלערינע מיט די עקסמאױקע אויגן און פריצישע װאנ־ צעם. דער דאויקער סענאמענאלער נאין, דער חװה פון זאמאשטש, שמראמט אױף אזנת מימ ליפמ און םיחהט זיך וױ דינע כשופ״ייקע אױגן באםעלןו התנערי מעפי הומי לגשי גנרי חפאױתך.״ רב לך שגת בעמק הנפאז קאמף צװישן דער װאכעײקײט, װאם איז גראי־ פארקלײרט אין ײם־טיב־ בנרים - דער טראדיציע, װאם גײט א־ן די האליאבליעם פון דער רוטין - יאון דער שעפערישער שבת־װם־טיב־ דיקייט, װאם זוכט א תיקון און א זין - אין דער װאך. פרצעס װערטער פול מ־ט עםפרי, פארב און װיץ, זײ שלאגן, בלענק און באלײכטן. בײ זײנע גאנצע אײראפעאשע אם־ פעקטן, איז פרץ דורכאויס א ײרישער גאון, װאס ציט זיין יגיקה פון אור־ שורש, עכט־ײרישער גי םט איז אמת, ערק; איז - אחי־ית ה-מ־ם־גײםט..♦ * * * פרץ ־רער רינאמישער, קװעקױלבער־ ריקער גײסט דאט געהאט נאר אײן עקוױליבר־פונקטו דאם שײנע. זײנע אומחיקע שטראלנײקע אויגן האבן געבױערט די חשבית פון די אלטע און נײע ״מערק'; זײ האבן אײך ױרכגע־ שטראלט װי אן עלעקטרישער שטראם די געביטן, װו די דאקטרינערישע םקלעראזע האט געיראט צו פארקא־ לעכן דאם זינגענײקע בלוט פון פרײ־ הײטלעכן געיאנק. ער האט געשטורעמט די גײםטיקע באםטיליעם - יעװאיטיזם, געראנקן־שימל און װילקיר און אויך רי דעמ^קראטיש־רעװאלוציאנערע טי־ ראנ־ע, דעם צײק אין רויטן פעלץ... איין ױץ פלאם־פייער־יקן, באפליגלטן ״איר זענט מײן האפנוננ - איר זענט מײן שרעק״ - דריקט פרץ אוים אין א פאעט*שערי בילרערישער שפראך די ויח־־יתרו־שטימונגען פון איגטעליגענט און אמת־זוכער בײם אנבליק פון דער אנקומענדיקער רעװאלוציעו פון אײן זײט פרײט ער זיך, עם קױעלט זײן הארץ בײם אנבליק פון די ברױזנײקע מאםן מיט רויטע פענער, װאם שטור־ מען די פעםטונג פון רשעות און פינצ־ טערניש; פון דעי צװײמער זײט םפיקית נביא׳ישע אנונגען װענן ח, װאם װעלן אויםנלײכן די צעדער־ביימער מיט ױ גרעיער... גרויםע גײםטער זענען פלאנעטן, ײאם גראװיטירן צו 1 צענטראלן זוניקן קערפער - דער אמת; זײ זענען מאננעטישע װײזערם, װאם ציען צו 1 מאגנעטישן פ^לז פרײהײט; ראקענן שפײננען זײ אװעק מון דער ״פרײ־ הײט״, אױב זי איז נאר אן אויפשריפט״♦ * נהמשך פון זי*ט 5) פליגלטע נביאישע װארט־ ראם עכטע, תיכנדיקםטע — דאם פרצישע... דער געשטאלטיקער פון די הערלעכע טיפן פון ״חסיריש״, װאם האט געגעבן א תיקון און קינםטלעריש לייב און בלוט די מיםט־שע תשוקית און מענטש־ דערלײזערישע טיוימען, װאם האבן געשלומערט אויפן באין פון דער פאלקם־פאנטאױע און אין ךער בענק־ שאפט פון די גלאריפיצירמע צייקיס־ אינרױוירואליםטן; אט דעי אפאטעאױ־ רער פון די אלע טרוימער ל״ױניקעם משיח־זוכער, גאונים אא״װ — איז נאר אין רער וױרקלעכקײט געװען אין שטענייקן קאמף מיט כלי־קורש, טרא־ ריציע אי״גל; ער האט געשטורעמט מיט זײן ווארט, װאם איז געװע. א ״פטיש מפוצץ םלע״ — די פינצטער־ ניש און רעאקציע אויף דער ײרישער נאם; זײנע פעליעטאנען און ארטיקלען - אייגנארטיקע שע־עװרען, ליטערא־ רישע ביםקװיטם אננעפילט מיט כל המינים שהואן פאעזיע שטראלנריקער געיאנק, בײםיקע איראניע און דונערנ־ דיקער סארקאזם. דער באױננער פון די ״בני היכלא״־טיפן, װאם װילן ניט אנצינדן שבת־צו־נאכטם קײן ליכט, האט איבערנעריבטעט דאם בארימטע א־ר^ניש־פריירענקערישע. אלעבארישע ליד פון שאמ־םא, װאם לאכט אוים רעם מיטלאלטער און יעם קלערז ״א נאכט - פינצטער, א נאכט — א מחיה — נאר היט אײן פאר פײער, היט אײך פאר פײער...״ פארשטײט זיך, אז ״אלו ואלו דברי אלהים חײם״. די פאעטישע און רא־ מאנטישע אינדױוידואליםמן. װאס בונ־ טעװען זיך קענן דער גראער װאכע־ דיקײט; די שבת־י ם־טיב׳דיקע, נשמה־ יתירה׳ריקע ײרן זײגען — םובלימירט אין פרצ ם נביא ישער מענטאליטעט און עקםפרעםיװער קראפט — די אמתע ״פײל פון דער בעגקשאפט״ פון רעם יחײ־ — דעם טרוימער, בונטאר און זוכער פון אלץ, װאם ״נאך העכער״. די דאזיקע םובלימע טיפ־ זוכן דעם אמת װי מעטערלינקם בליגיע, מיטן אינערלעכן ליכט באשטראלן זײ רי ארומיקע חשמת.. $בער פרץ פון םון די ״אויפזאצן און פעליעמאנען״ םון דיי ״װם־טוב־בלעט־ לעך די אומזעבארע, ״ג^לדענע קײט״ םון ״צוױשן צװײ בערג״ און בין־השמשות־ בענקשאפט — צו דער ברויזני־יקער גאס, אזיך דא גדיט א 6