Yidishe bilder · 1950-07-01 · Nr. 7 יולי · p. Seite 4

נאכט אױ טאג אויפז אלטז מארה דער גאנג פון דער מאזאימ־צונויפגעייזמעא־ טער נאכט־מיסםעריע לאזטזיך איינטײ^ן אין דרײ׳ שםײגערונגס־פאזן, שיער נישט *אין ר׳ אי5יעזרם ש<ש משמרות הוי היצי^ה, אין יעדער פון זײ .קומט צום אױסדרוגן א באזונ־ דערער אנטװיק<ונגס־עטאפ, זײ קאנען <ױט דער רײ: באצ״כנט װערן: הני־ון״ חזױן אוו נסױן• * * * ה נ י ו ן באטײט אײגנטצעך צאגיק׳ שכצ־ דיקײט. דא װערט די דאזיקע באצײכענונג גע־ נוצט װי א רעאצע קריסעריע, װאס ירארף* מעסטן ז״ י װירקצעכקײט און אירע שטײגער ביצרער. עס אנטפצעקט זיך דער גראטעםק־ געצײכנטער שטעטצריקער מארק, דער קיצאםח שער דארמפצאץ פאר דעפיצארע םון ד? וי׳דיש־ געזעצשאפטצעכע כוחות. קודם כצ דעפיצירט י םאר אונז די אצט־ .ײדישע װעצט: באצעבאטימצעך, קרעמער. בעצי מצאכות, די אויבסט־הענדצערקעם, װא־ סערטרעגער, האצצהעקער, בדחנים, כצזמרים׳ חזנים, שוצ־שםשים״ נושאים, חברה קרישא־ צײט, פרושים א•. ד. נצ. אצץ איז ארומגענומען מיט דורותריקן שפינװעבס. מ׳לעבט מיט משונהדיקע חצומות, פצוצימדיקע נציק־דער־ װארטונגען און ערדישע שעה־פערספעקטױון. מ׳האםט אויח א ״פון אויװן־צוגעשיקטן״ מזצ־ דיקן קונה, װאם זאיל אײנשאםן פרנסה אזש אויר א גאנצן טאג. און אויך מארנן זאצ גאט זארגן.. עס;ײנען פאראן גײסטיקע כוחות, װאם רעגוצירן און האצטן־אײן אט־דעם אײנגע־;צויבטן צושםאנר. זײ קומען צום אויםררופ אין די רײד םח פרוש: די שול װײני*/,איו קלאגסז זי זאגש: וױי *ים םזיטער, װײ. װןןס הןןט .יין זיו סןןרםויגו, אין פלגט גפנליג ... אין װײ, װײ *ים זין. םין פןטערס סיש פאריןב•. ער ראט אויס יעדן שפור פון װידערשטוונל קעגן הימיל, ער ״קעמפט״ קעגן דער ״קליפה. יואם האט איר נעץ םארשפרײט.״ םון רער נײער װעצס באװײזן זיך: חוקרים, משכיצים, םארהונגערטע ארבעטער, סײמיםטן, צױניסטן און סאציאציסטן, װעצכע װיצן — יעדער אויף זיין שטײגער — איבערבויען דאס ײדישע צעבן. מ׳רערט װעגן סײם, שקצים, פאצק״ צאנד, קצאסן־קאמף -א. ד. גצ. אבער עס איז באשײנפעךצעך צו זען, אז -צגבי דער אצ־ טער װעצט בייצדעט ם׳נײע א דינעם אבער אקטיװן שיכט. *. פון אט דעם הגױן־קרײו שײצט זיך• שפעםער,אוים דער צװײטער גצגוצ — דער־ ח ז י ו ן. דאם איז א גרויסע דערצײזונגם־ װיזיע, װאם האט זיך אנטפצעקט * בײנאכט אויפן קויטיקן מארק.. מ׳דערװײטערט זיך םון• דער רעאצער אוו מ׳גענענט צוידער איררעאצער װעילט, צום עוצם התהו. -דערבײ אױ שװער צג באשטימען די נפקא מינח צװישן . די בײרע װעצטן. נישט מער דא זעט מען גישט נאר דעם הײנטיקן דורי נאוי א קײט פח דורות. אבער אין תוך גענומען •ביי^ח *ײ א1 איח־אוך אײנ־ ציקן דור. מתים װעח אויםגעװעקט םון די קברים; זײ דארםן באשפאנען א נײעם װעכ װער אױ דער װעקער? — נישט דער דעמצט מארער־ נער פארטײ־מאן. נאר אונזער אצטער הײטי־ שער בדחן־צץ. ער איז די נראטעםק־םארקער־ פערונג פון אצע תאװה־גצוםטענישן, םון.דעם דורך רעציגיע געבענריקטן מענמש. ער איז דער פראטעסט ־ אויםדרוק םון בונטארישן עצע־ מענט, װאס ציגט ערגעץ םארבארגן אונטער א בארג םון אומצײציקע ״אאון״ און אסורים. לעא פ־בקלשט ־ן דער הויפט־איבערברוך. װאם די ײדיש; גאס האט איבערגעצעבט בימי פרץ איז בצי ספק דער דורכפאצ פון דער דעװאיצוציע יאין יאר 1905* דאס.אױ צכתחיצח געװען א האס־ טיקער אױפשטײג פון נײע כוחות אין ײדישן צעבן. אן אויפשטײג, װאם האט באצעבט און מיטגעדיסן.נײע עצעטענטן. עם .זײנען מך צײכנט געװארן דאז-ע פערםפעקטיװן, װאם האבן אצעמען אנגעפיצט מיט גצויבן אין א נײער װעילט. פילוצים• אױ נעקומען ־ דער.איבערברוך. אצע פרװון זײנען •ברוטאצ דערשטיקט גע־ זוארן; ס׳זײגען אפגעװישט נעװאח אצע הא־ םענדנגען* די אויפגעװאכטע כוחות זײנען צו־ ריקגעשטויםןינעװאח אין די באהעיצטענ־שן און אנגעהױבן װעגעטירן. עם איז אײנגע־ טראטן די נאכט. אין דער דאזיקער אטמאםםער אױ נעבוירן געװארן די מיםטעריע ״בײנאכט אויפן אצטן מארק״. פאטענציעיצ נעטט די מיסטעריע ארוס דעם ריזיקן אומםאנג םון ײדישן ׳װע<טגעם< װאם ש<אגט זיך אתרך א װעג איבער פארשידענע בראנדן. די רעװאיצוציע אין איר ײדישן יצבוש דערשײנט װי דער ^עצטער שטאפ< אויף דעם <ײטער םון דער דורותדיקער ײרישער װירק־ לעכקײט, װאם איז אין איר זואררעװאיצוציא־ נערן באשטאנד נישט געװען קײן פויצב<וטיקע רעאליטעט, נאר א געװאקיצ צװישן חיצום און װאר. א טריבעך טאג־טעגלעכער שטײגער. װאם ד.אט זײן שורש םארפלאנצט אין די אירראציא־ נע<ע חײכענישן, װע<כע האלטן אין אײן דער־ םאנען דעם בר־נש װעגן דער עםעמעדישקײט פונם מ׳שטײנסגעזאגםן מענטשצעכן יצעבן, װאם פארגײט װי א שאטן פון א ביאט. דער ײד םון ״מארק״ האנדלט םארשטײט זיך. ער האנדיצט מיט אלטװארג. איז אבער זײן מםחר נישט קײן יםוד םון קױם, נאר בסך״הכיצ א מיט< איבערצוהאיצטן< איבערצוכאפן דעם אטעם . דער קיקױן דױנהדיקער דאזײן איז בלויז אינטערװא^ צװישן פרימארגן־ראװנען און שפעטערדיקן לערנען, צװישן תחיילים־זאגן און מנחה ומעריב־תפיצות, צװישן דערצײלן װונדער־מעשױת װעגן צדקים און חצות־אפ־ ריכטן. און איצץ צוזאמען איז ארומגעװעבט סיט א גרויםן אבער נאיװ־ראמאנטישן משיח־ טרוים. אין דער דאזיקער םביבה, װאס חאט אפ־ געװישט די גרענעצן צװישן זײן און שײן האט זיך םונררויסן ארײנגעריסן די רעװאלױ ציאנערע כװאיציע׳ װעיצכע האט נעזאצט אפ־ שװענקען אצץ׳ װאם איז םארמשפט צום אונ־ טערגאנג אמת. פריער האם שוין די השכיצה עפעם געפרװוט אײנברעכן רי אצטע מויערן, אבער צוליב דוחק אין סאציאצע פערםפעק־ טיװן, האבן אירע אצע באמױנגען נישט געגעכן קײן עםעקטיװע רעזוצטאטן. ^עם צײכענען דעם ארט אויםנעמען ס׳נײע, זואם איז שטורמיש ארײנגעדרונגען אין םאר־ חױקערטן ײדישן מארק, שטעצט פרץ דער־ עיקרשט אװעק די נרונט־פרא;ע װע;ן בוחות־ אויםטראג םון דער פארתצשטער ײדישער עדה אדורכצוםירן קולטור־םאציאצע איבערקערע־ נישן. די זעצביקע םראגע האט שוין פרץ גע־ שטע<ט •אין ״פאליש אויף דער קײט״. ״ער פרענט דארט נעמצעך: אויף װעצכן שיכט םון דער א. ג. ײדישער געזעצשאםט קאן זיך דער רעװאצוציאנערער פירער (דער זינדיקער) אנ־ שפארן אין זײן קאמף? און ער קומט צו פע־ סימיסטישע אױספירונגען. אין ״פאליש״ האט נאך די כנסת ישרא< װײניק־װאס פאר<וירן םון איד אמאציקער אומבארירםקײט. און ״בײ נאבט״ טרעטן שוין פונדעםטװעגן אין דער ײרישער עדה ארוים געװיםע םאציא<ע דיםע־ רענצירונגען אויב נישט קאנטראםטירונגען. י. ל. פרץ איז דער אײנציקער פון 1י ײדי־ שע שרײבער. װאס האט זיך נישט אפגעשיצאםן ב<ויז אין דעס גרר״ פון דער ײ ד י ש ע ר ל י ־ ט ע ר א ם ו ר: מחמת זײן אויםםערנצישער דײ נאמישקײט אח װײט־גרײבנדיקע אידעישע אויםבליקן, איז פאר אים,נעװען גאר נאםיריצעך ס׳א ר י ב ע ר ש פ ר י י ז ן דעמראזיקן גדר. ביז טענרעיצען זײנען געװען •ײדישע ביכער, אבער ם׳איז נישט נעװען קײן ײדישע יציטע־ ראטור, בױ פרצן ־זײנען געװען ײדישע שרײבער אבער ס׳איז אין דער ײדישער <יטע־ ראטור נישט נעװען קײן פירנדיקע פערזעניצענ־ קײט. אן פרצן האט דער ײריש־יצײענערי גע־ ב<אנתשעט, נישט געװוםט יוװ איח אח וװ אויס. ערשט מיט פרצעם אויפטריט. איז אין ײדיש־װעצט^ אײנגעםירט געװארן די י אינםטײ טוציע פון װענװ ײ זערײ, אין כמעט יעדן איבערברוך־מאמענט,' װאס איז^אײנגעטראטן בטשך פון פרצעס םערציקיעריקי טעסיק־זײן, זעען מיר אים טאקע װי א גײםסיקן טדריך. ער דערשײנט םאר אונז נישט יאר װי אײנער. װאס געםינט תטיד אן אז יםװעג׳ ■נאר דער חויפט, װי אײנער. װעאכער דערב<יקט שטענ־ ,דיק אטטיםסטן דעם איבערברוך און פיבערט מיט די װאקיצענישן םון זײן דור. אין יעדער צײט םון גײםטיקער ערבוביה האט פרץ געםו־ נען ס׳געפ^יגלטע דיכטעריש־פילאזאםיש װארט, װאש האט דעס צעטרײסיצטן פאקקס םענטש. אפשר נישט איצעמאיצ געגעבן טרײסט, אבער תטיד — א ו י ם ב <צ י ק. לדוגמא איז כדאי צו דערמאנען די באזונ־ דערע קרײצװעגן: האט זיך די השכיצה אײנגע־ בראכן אין איר יצאקרעצדיקער כ^יצה איז פרץ געקומען מיט זײז ״פאיציש אויף דער קייט״. אױ דער אבסטראקט ־ נאציאנאיצער געדאנק דערגאנגען צו אינעװײניקסטער הוייצקײם איז פרצעס ענטפער נעװען די ״םאלקםטימיצעכע געשיכטן״. האט ס׳חסירות זיך אנגעהויבן קײק־ <ען בארג־אראפ צום אינערטישן צדיקיזם״ איז פרץ נעקומען מיט דער ״גאיצדענער קײט״. האט די רעװאיצוציע אי1 1905 םארשפײצט און געשאפן א קאשמארע אטמאםפער איז פרץ געקומען |1יט דער מיםטעריע ״בײנאכט אויםן אלטן מארק״. האט די אסימײצאציע געשטרעבט פאר זיך באםעםטיקן א שטענרער אויף דער יידי־ שער גאם האט זיך פרץ םארק^יבן אין א ״װינקעלע״ און פון דארט געצילט זײנע פיײצן. אומעטום, איבער א5ע אונזערע װאקלענישן און אױפטרײס^ונגען האט געשװעבס ס׳באהויכטע פרץ־װארט. איז עס א װארט. װאם דרינגט נישט ארוים פון א לאניש אויםגעהאמערטער געראנקען־ װעלט. בכדי על פי שכ< צו באגרינדן יעדן קער און װעגד. פרצעס װארט איז געטירן אין ביציץ־םיצאם פװ אנטפאעקונג, אין מאמענטא־ *ער װיזיאנערישער התג^ות״ דערפאר איז פאר־ ^טענדלעך ה<טאי עס איז על פי רוב קורצ־ אסעמדיק, אפגעהאקט און אנדײטנדיק. ־ װאם אן אמת, אין די ״םא<קסטים<עכע געשיבטי־ און אין י ״חםידיש״ איז פרץ נאראטױױבארע־ דעװריק. איז דערדאזיקער אטמאםפער אבער איז פרץ נישט אינגאנצן ״מיט זיך״. דאס אױ נישט פרצישער אורשפרונג, ער איז דא נישט בפני ובפנים״ ניבער איז עם ם ט י־< י ז א צ י ע. ער װערט פארכאפט פון אן אויסנװײניקםטן ריטם. װעיצכן ר׳מוז נאכפאצנן. בײ שלום־ ע^יבםען איז די בארעװדיקײט נאטיריצעך, דאס איז זיח קינסטיצערישע םטיביע. בײ פרצן אי;©עם '1* סעטאדיש אנגעאײגנטער חתוך הדיטר פון זײנע ״העיצדן״. אין תוך איז פרץ עארג אוױי א װארט; ער איז װי א שתקן, װע<כן ט׳צװינגט צו רעדן. ער צײ<ט יערעם װארם, ברענגט עס ארוים מיט װונק און בתנועה. 1 * * *