Undzer Worṭ · 1947-10-03 · 38/76 (3.10.1947) · p. Seite 5

זייט 5 אונדזער ווארט פו״טיי!, 3 »1947 ivagDPi. "1,ןן!וו|,""""""י"יייוו hi׳',1", •״״״i, ..II 1...-י4־' ד־ כץ לעבן■ אץ.בייערן ... ...בו!..I חי". [1 .."«׳וו״; "'״Jl. יי.י ... י". ״״«<״ב״״״«״״,<«<׳׳ א גרום פון אנסבאן ו בויען גאר אלץ רעם אויוון אין לאגער... ווי לאנג נאר...??? * * * דאקעגן האט אונדז אבער דער "דזשוינט" מיהגד געווען רעם שבת מיט ר ער בארימטער יידישער טעג■ צערין פאולא פאדאני, וואס האט ווונדערבאר אוים- געפירט "דישע א״י־טענץ. העראער זיינען געווע■ אויסגעפירט די טענץ "ביים קוואל", "ראם ליד פו, עמק" און דער "טאנץ פון געפלאגטן יידן". פארי שט״ט זיר, אז בליידארן איז געקוסען מיט זייג/ו אגשים, נשים וטף אין די קינדער־יוועגעלעד, האבג- ריק דערביי אן אמתן נחת־רוח. גוט איז כאטש ראם. רעם "דזשויגט" א יישר־כה. פון קבוץ "לנגב" אין צעטליץ. ווען אונדזער קבוץ איז אין יוגי 1946 געקומען ק יי ן צעטליץ (קרייז מיגכבערג) האבן מיר געטראפן שרעקלעכע באדינגונגען. ראם איינאררענען זיר איז אוגדז אגגעקומען דאריבער מיט גרדסע שוועריקייטן. א דאגק אבער דער מיפולער הילף מצד רעם פרעזעס פון ארטיקן יידישן קאמיטעט ח׳ טשאפעלסקי זייגען די דאזיקע שוועריקייטן באזייטיקט געווארן און מיר האבן באקומען א לאנדווירטשאפטלעכע פארם מיטן נויטיקן אינווענטאר. די ארבעט אין דער קבוצה האט זיר כסדר אנטוויקלט און די חברים האבן באקומען די מעגלעכקייט מכשיר צו זיין זיר "צו עלה. דער פארגאנגענער ווינטער האט אונדז געטראפן נישט צוגעגרייט, אן אויוונס און אן האלו. אויר . דא איז אונדז געקומען צו הילף* דער ח׳"טשאפעל- סקי פארזארגגדיק רעם קבוץ מיט די נויטיקע פאר אים זאכן און דערמעגלעכגדיק אזוי ארום־דאס גאר- מאל! פארזעצן די ארבעט. אין פריאיגג 1947- זיינען ווידער אנטשטאנען גע- וויסע שטערוגגען מצד די געוועזעגע בעל־־בתים פוץ דער פערמע. זיי האבן זיר באמיט מיט פארשיי- דענע אינטערוועגצן אוגדז צו באזייטיקן פון דער פאר אונדז אזוי וויכטיקער פלאצוווקע. זייערע באמיוגגען זיינען אבער פארבליבן דערפאלגלאז און מיד. זיינען דארט פארבלבן ביז דעם מאמעגט פון עלה. 1 אין אלגעמ״ן מוז געזאנט ווערן, אז*דער קבוץ ״לגב״ האט זיין עקזיסטענץ אין 8 באדייטנדער מאם.צו פארראגקען רעם טעטיקן ח' טשאפעלסקי,^ וועלבער האט אובדז פיל ־מיטגעהאלפן בעת אוגדזער!» אויפעגטהאלט אויפן דאזיקן פלאץ. אין צרות און ל״דן רערל!בט דעם סוכות און יידן שטעל אויף סוכות, גארגישט ווי דירת ארעי — אתרוגים, לולובים מיט עראפלאנען געבראכט און-לדן וועל מקיים זיין ושמחת בחגיר..., דערווייל איז אומעטיק, דער "דזשוינט" א ז גע- בער פארארעמט געווארן צוגלייר מיט דער ענגלי־ שער מדיגה און קיין סימן פון צוטיילנגען. די ״איא״ רחמנא לצל — יורד, זי גיט שוין נאר ווי אויף אפטשעפען זיר. און ראם גאנצע ווארטן און האפן פון לאגער־ ארבעטער האט זיר אויסגעלאזט מיט פוילע טער־ קישע פאפיראסן. גאר יידן זיינען דאר יידן און אויף יום־טוב מוז מען דאר עפעם אפבאקן, ציט זיר טאקע א קילאמעטערדיקע קייט פון לאגער צום דייטשן בעקער, אמת טאקע ראם געבעקס אויף אוג־ דזערע שונאים געזאגט געווארן, ערזאץ, ווי ראם לעבן אין די לאגערן אבער א טומל דערביי — זאל ג—ט שומר ומציל זיין, פשוט, עם רייסט נישט נאד די אויגן, נאר אויר די אויערן... און דער קאמיטעט מיט די דירעקטארן און רעסארט־לייטערס פון יידישן לעבן אין וואלדשטאט דא שטעלט זיר די פראגע: צו וואס חוזקן פון די אומגליקלעכסטע פון די אומגליקלעכע, וועמען עם קומט אויס דורכצומאכן שבעה מדורי נהי גום אין דעם "בארימטן" לאגער וואלדשטאדט? צווואם פאראורזאכן אזויפיל ארבעט און געלט פון היגע אינסטיטוציעס אויף פארשיידעגע אייגריכטוגגען? עם איז כדאי צו באמערקן, אז ביז דער לעצטער מיגוט האט מען טעלעפאגיש מיטגעטיילט פון צענטראל קולטור־אמט, אז זיי קומען. ווו איז פאראגווארטלעכקייט? על פי שכל האבן זיי די ערשטע געדארפט קומען אין גרעסטן לאגער וואלדשטאדט, וואס ציילט ב״ה ביי 8000 נפשות און זיי דערווארעמען אביסל מיט דער געשמאקער א״י־דיקער לופט... * * * מיטוואר רעם 3.9 האט דא געוויילט די זינגערין רעגינא כאמסקא, וועלכע איז ארויסגעטרעטן מיט יידישע און העברעאישע לידער. שמחה כוכב פון אייבשטעט יענער׳קאסטרנע טעאטער-זאל פון לאגער יעגער קאסערגע. דער אויפטריט פון דער קיגסטלערין איז דורבן פאר- זאמלטן עולם באשאגקען געווארן מיט הייסע א2- לאדיסמענטן. אין גאמען פון אלע לאגער־איינווויגער דריקן מיר אוים אוגדזער הארציקסטן דאנק רעם "דזשויגט" פארן איינארדעגען רעם דאזיקן קאגצערט. פעלד. פ8*ל8 פאדאני אין קינדער־לאגער סטריט די בארימטע א״י־טענצערין פאולא פאראני איז אויפגעטרעטן אין 2 אוונטן אין קיגדער־לאגער סטריט, פארשאפגדיק די קיגדערלער אן אויסערגע־ וויינלעכן גחת־רוח. אויף דעם וועג דריקן די קיגדער אוים זייער הארציקסטן דאגק דער חשובער טעגצעריז, ווי אויר רעם "דזשוינט". פאר די צוו" הערלעכע גישט- פארגעסבארע אוונטן." קינרער״לעגער סטריט דאס שול־וועזן אץ אולם האט דערמאנט גרויסע פערדשטאלן. צום דאזיקן ווערק — מוז אוגטערגעשטראכן ווערן — האבן אין א באדייטגדער מאס טיטגעהאלפן די א״י-שלי- חים צביר, און כרכה, ווי אויר דער דעמאלטדיקער ׳ פארזיצער פון שטאטישן קאמיטעט ה׳ אפערמאן. אין דער דערעפענונג, וואס איז פארגעקומען נאף אין אפריל 1946 האבן אגטייל גענומען די מיטגלי* דער פון צעגטראלן דירעקטאריום פאר בילדוגג און דערציונג אין מיגכען: לעווין, ד״ר כווויניק, ד״ר פרידמאן און סעגאל. אין דער זעלבער צייט זיינען אויר ארגאניזירט געווארן די לערער פון דער סע- דאגער, הינדענבורגער און בעלקע תרבות־שולע — ווו די ניי־געגריגדעטע העברעאישע נימגאזיע האט געפירט איר ארבעט אין בעלקע־קאטיטעט — אין איין צעגטראלע פעדאגאגישע קערפערשאפט. אלס דירעקטאר א ז ראן באשטימט געווארן דער דע- מאלטדיקער לייטער פוגם שטאטישן קולטור־אמט ה׳ ש. באקאלסקי. אוגטער זיין לייטונג איז די שולע י ארגאגיזירט געווארן לויטן סיסטעם פון א״ראפע- י אישע מיטל־שול. עם זי.יגען געמאכט געווארן אלע מעגלעכע אגשטרעגגונגען, כדי צו פארלייכטערן די קיגדער פון די ארומיקע לאגערן ראם קומען אין א יאר אגגעשטרעגטע ארבעט האט געבראכט די געהעריקע רעזולטאטן. קומענריק אין אולם, נאר א יאריקער אפוועזגהייט, האב איר געקענט פעסט־ שטעלן דעם גאנצן פארגעם פון דער אפגעטאענער ארבעט. די דערגרייכוגגען אויפן קולטורערלן געביט לאזן זיר אמבעסטן אילוסטרירן מיט די דערגריי־ כוגגען פון רעם'שול־וועזן, א פראבלעם וואס איז כדאי דא צו באהאנדלען. ווי איבעראל זיינעז אויר דא ארויסגעשווומען פארשיידענע פראבלעמען, וואס האבן זיר באוויזן אויסצושיילן אין משר פון דער צייט. אויפן ערשטן ארט איז געשטאגען די פראגע פון צעגטראליזירן דאס שול־וועזן שוין צוליב דעם, וואס יערער לאגער באזוגדער האט געליטן פון א באדייטגדן מאנגל אין פעדאגאגישע קרעפטן, שוין אפגערעדט וועגן פאסג־ דע שול־לאקאלן, פאר־שול! פאר דערוואקסענע און אגדערע לויפנדע פראבלעמען. די אידעע פון צעגטראליזירוגג האט אבער גע- טראפן אויף געוויסע מכשולים, אין דער ערשטער ריי טעכנישע, וואם זייגען אבער אין דעצעמבער 1946 באזייטיקט געווארן. א דאגק געמיינזאמע אג- שטרענגוגגען פון די עלטערן און די לערער איז געשאפן געווארן א פאנד צו בויען די צעגטראלע * שול און עם ווערט אויר געפלאנט איינצופירן, מיט דער הילף פון אירא און דזשויגט, פרישטיקן פאר די קינדער. ה״גט צו טאג געפיגט זיר די שולע אין שייגע און לופטיקע צימערן. שוין ביים אריינגאנג שרייען אראפ שייגע לאזונגען: "רעדט עברית" און "עפנט די טויערן פון א״י." באלד זייגען מיר ארומגע־ ריננלט פון קיגדערלער. זיי ווייזן ארויס א געוואל־ דיקן אינטערעס פארן א״י־לעבן, וועגן וועלכן עם דערציילט זיי אזוי שיין דער א״י־שליח.' די שולע איז פארזען מיט די מאדערנסטע א״ג- ריכטונגען.עם איז פאראן א ספעציעלער צימער, ווו די שילער מאכן זייערע לעקציעס, א ביבליאטעק־ צימער און אויר א מעדיצינישער אוגטערזוכוגגס* צימער. דיר. באקאלסקי באקלאגט זיר, אז די באציונג' פון דעם שטאטישן און רעגיאגאלן קאמיטעט אויפן געביט פון געהעליקן פיגאנסירן די צענטראלע שולע אין סעדאז איז א שוואכע. עם איז דערביי כדאי אוגטערצ*^טרייכן, אז צוו" פון די שילער, וואם האבן זי פארענדיקט, זייגען אגגעקוסען אויפן מע- דיצינישן פאקולטעט אין דייטשלאנד. 64 קיגדער זיינען אין דער צווישגצייט אפגעפארן קיין א״י. ק. פשעווארסקי שולע. אייגגטלער האט זיר געהאנרלט וועגן איבער־ בויען א צוויי־שטאקיקע פינצטערע געביירע, וואם פון אייכשטעט יעגער,ק8סערנע אונדזער שולע.. אוגדזער העברעאישע שולע אוגטער דער ל״מוגג פון ח׳ בערג און ח׳־טע זהבה פון סוכנות איז דער־ עפנט געווארן רעם 19.5 מיט א לערער «■יין דערצי־ ער פערסאגאל און 45 שילער, געטיילט אי״? 3 כחות אונדזער שולע איז צום ג״עם שול־־יאר רייכער מיט נאר 2 לערער־קרעפטן. דער גן ילדים האט 6 רעד- ציער. פון דער אלגעמייגער טעטיקייט פון אונדזער שולע איז צו באמערקן, אז די אנשטרענגוגגען וואס זי מאכט בכדי צו דערגרייכן א געהעריקן ניווא ווערן געקרויגט מיט דערפאלג. זייער אפט ווערט אונרזער שולע באזוכט דורבן פארשטייער פוגם רע- גיאגאלן קולטור־אמט אין באמבערג. רעם 17.9 איז ביי אונדז געווען אויף אן אינספעקציע די שליחה פון א״י באראווסקא, וועלכע האט אויסגעדריקט איר אנערקענוגג פאר אונדזערע לייסטונגען. קרן־׳י!ימת י. -v:-v - - - ׳ ■י" רעם 10.9 האט אוגדזער לאגער באזוכט דער שליח פון ק. ק. ל. ח׳ איגז. בדאון וועלכער איז ארויסגעטראטן מיט א רעפעראט. דער רעדגער־האט אין זיין שיין־געבויטע רעדע אויפגעוויזן די וויכטי־ קייט פון דער ק. ק. ל.־־ארבעט און ספעציעל וועגן דעם לעצטגס פראקלאמירטן מפעל ההנצחה. דער פארזאמלטער עולם האט רעם רעדנער באשאגקען מיט ווארעמע אפלאדיסמענטן. דעם 17.9 איז אין אוגדזער לאגער ארויסגעטראטן מיט א רעפעראט דער טוער'פון דער פועלי ציון־ צ. ע־באוועגונג, ח, קראשגיץ. אויר דער דאזיקער רעפעראט האט צוגעצויגן א גרויסע מענטשן־מאסע וועלכע האט מיט אפלאדיסמענטן אויסגעדריקט איר צופרידנקייט פון ז״גע אויספירונגען.’ פון רעליגיעזן לעבן טיטן דערגעגטערן זיר פון די ימים נוראים זייגען אנטשטאנען פארשיידעגע פראבלעמען״ווי צ. ב. ראם באזארגן רעם לאגער־עולם מיט פארשיידעגע רעלי־ גיעזע קעגנשטאגדן, א״נארדגען מנינים צום דאווע־ נען און א. וו. אדאנק עגערגישע אגשטרענגונגען איז געלונגען די אלע פראגן צו לייזן פאזיטיוו. אונדזער תלמוד תורה האט לעצטנם פארט״לט תעודות, וואס האט אפיציעל געגעבן די תלמידים די אנערקעגוגג פאר זייער חדשים־לאנגער לערע. * דעם 25 סעפטעמבער האט אין אוגדזער לאגער געוויילט די בארימטע יידישע טענצערין פו! א״י פאדאגי פאאלא, וועלכע איז ארויסגעטראטן אינם באמבעתער לאנער־שפיגר1 דער מיליטער־פאליציי געכאפט געווארן. דער פאקט אבער וועקם אוגרזער אויפמערקזאמ־ ק״ט אויף צו האלטן זיר געגוג *פארזיכטיק. די פאליציי אונדזערע האט באקומען 2 ביקסן מיט פאטראגען, וואס דארפן דיגען צו שיצן די זי- כערקייט פון! די לאגער־איינוווינער. י צו דער ^ויפמערקזאמקייט פון אוגדזערע בא- לעבאסטעם, אז ז" זאלן מער אכט לייגן אויף זיי־ ערע״געבעקסן, וואם ז" טראגן צו די בעקערם, אז זיי זאלן נישט פארשטויבפץווערן פון נישט צודעקן זיי און, אז ז" זאלן גישט אויפר״סן רעם אפעטיט ביים הונגעריקן שונא. עם איז שוין אזא צייט, ווען די באשיידגקייט מ ו ז דאמיגירן אין אוגדזער לאגער־לעבן. עם זייגען פאראן גענוג סיבות, וואם פאדערן א צוריקגעהאלטגקייט אין אונדזער טאג־ טעגלער לעבן, וואס א ז פאר ק״געם קיין סור ניט... ח. נאלדזאטד. ימים נוראים אין וואלדשטאפז אפילו די גרעסטע פעסימיסטן צווישן די "דן 4!אבן גישט געגלויבט, אז ראש־השגה תש״ח וועלן נאר יידן שמאכטן אין די וויסטע געצעלטן פון וואלדשטאט, שליפפיגג, פאקינג, אז צום דריטן מאל ראש השגה וועלן ■די על־פי נס אפגעראטעוועטע יידן מוזן אפריכטן די ראש־השגה תפילות אין די קא־ צעטישע באראקן פון וואלדשטאט. דעריבער א ז די שטימוגג פון די היגע יידן גארגישט געווען ק״ן ערב יום־טובדיקע. גישט קוקנדיק אויף רעם אלעם האט מען אבער פארט געפילט בחוש, אז עם דערנענטערן זיר די ימים נוראים. אממייסטן מיטגעווירקט דערביי האבן די א. ג. "ליובאוויטשער". יעדן פארטאג האט מען געזען יידן, נישט דער־ שלאפענע, זיר שלייכן צו סליחות. ספעציעל לעב- האפט איז געווען ראש השגה אין די שולן. ביי "תקיעת שופר" זיינען די בתי תפילות געווען גע- פאקט. איבעראל זיינען געהאלטן געווארן דרשות טעניגי דיומא. "רן, אנטוישטע אין דער "דעמא*. קראטישער" וועלט האבן זיר געגומען צו זייער לעצטן געווער — תפילה. אויסערסט פייעראער האבן די שולן אויסגעזען יום כפור. פון די טאוולנע באראקן מיט צעלע־ כערטע דעכער און שויבן האט זיר געהערט' א הארץ־ר״סנדער געוויין ביי די שטיל צאפלענדע נשמה־־ליכט. דארט לאדן אוים זייערע טרערן די אלע ב" וועלכע״זיי ליגן שוין ווי א שווערער לאסט אויף די הערצער במשר פון א גאגץ יאר. א ז רען נישטא צוליב וואס צו וויינען? זייגען דאר יידן בעלי־בטחון און וו״ גע ן איצט — בכדי דאס אגדערע יאר נישט דארפן צו וו״נען. 8 נישט צושטאנד געקומענער קאנצערט ■אין ל8גער וואלשטארט.. דער קולטור־אמט אין וואלדשטאדט האט דער* האלטן א ידיעה פון באארד און אגדערע צענטראלע איגסטאנצן אין מינכן, אז די גרופע פון די 40 א״י- זיגגער, וואם פארן פון טשעכיי א היים, וועלן גע?ן א קאגצערט אויר אין אוגדזער לאגער. פארשטייט זיר, אז ראם האט ארויסגערופן גרוים פרייר ביי די היגע לאגער־איינווויגער, וואם לעכצן נאר א לע- בעדיקן גרום פון אונדזער זזיימלאנד א״י. האט טאקע דער :חיגער קולטור־אמט געמאכט אלע" טעכגישע צוגרייטוגגען, פאנאגחןרגעקלעבט אפישן וועגן טערמין פון קאגצערט. דער עולם האט זיר געגר״ט ווי צו א גרויסן יום טוב. און עם איז קיין ווונדער נישט, ווייל ראם לאנער לעבן איז אזוי מאנאטאן און אומעטיק, אז עם פעלט פשוט א טרייסט־ווארט, וואם זאל אויפמוגטערן, אויפלעבן. צו דער אגנעוויזעגער צייט האבן אנגעהויבן שטראמען מאסן מענטש ן צו די האגגארן ווו עם האט געזאלט פארקומען דער קאנצערט. 'ווי דערשטוינט זיינען ז" אבער געבליבן ווען א שט יקל פאפיר האט געמאלדן, אז דער קאגצערט איז "אפגערופן" גישט אנגעבנדיק קיין שום מאטיוון. טרויעריק און מוט- לאז האבן זיר די פארחושכטע "דן צוריקגעקערט 'אין ז״ערע שטיבער, ווו עם הערשט שטענדיקער טרויער און בעגקשאפט נאר אן אייגעגער אטתער ה "ם. אויפמערקזאמקץט... די לעצט וואר האב; מיר פארצייכנט 2 פאלן, וואם לענקען אוגדזער אויפמערקזאמקייט אויף שלעכטע וו י גט ן, וואס האבן אגגעהויבן בלאזן אין אוגדזער ריכטוגג. אזוי איז נאטירט געווארן א פאל, ווען עטלעכע דייטשע יונגען, האבן אריינגעווארפן א שטיין אין א צימער פון דרויסן־פעגצטער פון א לאגער־אייגווויגער, און צום גל יק האט ער גישט גע- טראפן אין ציל, נאר אויסגעהאקט א שויב. דער צוו״טער פאל איז א מעריערגסטער, ווייל ער האט געדראט מיטן לעבן פון יא לאגער־תושב: 2 פא- ליאקןימיט רעוואלווערן אין די העגט זייגען באפאלן אונדזערן א צופעליקן "דישן דורכגייער גישט ווייט פון לאנער און פארלאנגט פון אים געלט און רעם זייגער. ע׳פ נם איז ער אפגעקומען טיט קלעפ און אייגער פון די אנפאלער א ז א דאנק א דורכפארג־ ריקן אמעריקאגער "דישן סאלראט און ראן קאנפערענץ פון קולטור־לייטערם אין באמבערג דאגערשטיק רעם 10.9 איז אין לאקאל פון רע- גיאנאלן באארדיאין באמבערג פארגעקומען א קאגיי פערעגץ פון די קולטור־לייטערס אין ראיאן פראג- קען. די קאגפערענץ, אין וועלכער עם האבן אג- טייל גענומען קולטור־שליחים פון א״י, פארשטייער פון סוכנות און אירא, איז דערעפנט געווארן דורבן פארזיצער פון רעגיאגאלן באארד ח׳ פראש, וועלכער גיט א קורצן איבערב״ליק וועגן די צילן און אויפ- גאבן פון דער קאנפערעגץ. די קולטור־לייטערם פון די באזוגדערע ארט- שאפטן אין ראיאן גיבן אפ טעטיקייטס־באריכטן, בעת וואס עם קומען צום אויסדרוק פארשיידענע שוועריקייטן, וואם דארפן געלייזט ווערן. וועגן די שול־פראבלעמען אין ראיאן פראנק ן רעדט פראם. לאקסער. ער ווייזט אן אויפן שווערן וועג, וואס עם האבן דורכגעמאכט אוגדזערע לערער ביים דערפילן זייערע פליכטן. פיל פון די דאזיקע שווע- ריקייטן זיינען באזייטיקט געווארן אבער אגדערע זייגען נאר פאראן. דער רערגער שטעלט זיר אויר אפ אויף דער ראל פון די עלטערן ביים דערציען ראם "דישע קינה. "די שליחה פון א״י, אינספעקטארין באראווסקא, ברענגט א ווארעמען גרוס פוגם קולטורעלן לעבן פון ישוב. זי שטרייכט אונטער רעם דראנג פון רעד שארית הפליטה צו דערגענצן רעם קולטורעלן בלויז, וואם איז אנטשטאנען צוליב דער לעצטער מלחמה. אין זיין שלום־ווארט ווייזט א! ח׳ פראש אויפן אויסגעארבעטן פלאן, לויט וועלכן עם דארף געיריס טעט ווערן די ווייטערדיקע ארבעט. דער רעדגער שטרייכט אוגטער די וויכטיקייט פון די ארבעטן אויפן געביט פון דער היסטארישער קאמיסיע און רופט צו א פארשטארקטער טעט יק "ט, וואס וועט בא- שטימט ברענגען רעם געוווגטשעגעם דערפאלג.י (ם)