Undzer Worṭ · 1947-11-28 · 46/84 (28.11.1947) · p. Seite 4

פרייטיק, 28 נאוועמבער 1947. אונדזער ווארט זייט 4 \ ץ די.אכטרריקילרכג פובם מעכ^טן ד“רי.פאלייעשוק IJUU ul היסטארישער ארענע ווערט געבראכט ,פון איין זייט רער "פיאטדאן" טיפ און פון דער צווייטער זייט דער "היידאבערג" מענטש, ביידע נעמען צייגן אן אויף די פאעצער ווו מען האט זיי געפונען. זייער צייט־עאטער איז ניט איבעריק באוווסט. אייניקע דענקען אפיאו, אז דער "פיאטדאן" טיפ איז א צייט חבר פונם פיטהעקאגטראפוס. די מאיאריטעט ז"- נעז הענן דער מייגונג, ער איז צו אגטוויקאט געווען, אז ער זאא קענען געווען זיין א "חבר" צום אעצטן: זיין מארך האט נעווויגן 1240 נראם. אויר וועגן אים ווייסט מען גארניט. דער ,היידאבערג" מענטש האט ׳מוין אבער נע- האט נעציע, בעסער, מען ווייסט אז ער האט נע- גוצט געצייג. עם איז ניט אויסנעשאאסן די מענ- אעכקייט, אז אויר דער פיטהעקאנטראפוס האט גענוצט געצייג, נאר מעז .ווייסט ורענן רעם ניט. און ווענן רעם "היידאבערג" מענטש ווייסט מען, אז ער,האט געגוצ^שט״נערנע נעצייג. ער האט נאר זיר געאאזט א יורש, אמת ניט היין בריאיאנטענעם יורש, אבער פארט א יורש, ווע* גן וועמען מען ווייסט מער פון אים. זיין יורש איז געוועז רער נינדערטאא מענטש, וועאכער, מען דענקט, האט געאעבט פון הונדערט פיגף און זי- בעציק טויזנט יאר צוריה ביז אךעוך 50 טויזנט יאר צוריה. וו ענן רעם מענטשן ווייסט מען שוין םיא: ער א ז געוועז קורץ און דיה, די האפ איז ביי אים געווען אין די אקסאען; אזוי ווי צוזאמענגעגאסן; ער איז געווען אביסא איינגעבויגן און האט געהאט א נרויסן מארר מיט ווינציה שבא... ער האט רעם שבא, ווי עם ווייזט אוים, ווייגיה גענוצט, וו יי א פאר רער גאר אאנגער צייט וואם ער זיר געפונען אויף רער ערד, האט ער זיר זייער ווייגיה אגטוויקאט. ער איז פארשווונדן און רער "קרא־מאגנאן" האט פארנומען זיין פאאץ. רער אעצטער איז געווען פיא פייאיהער פון אים. אסבארן דענהט, אז* רער קרא־מאננאן טיפ האט געאעבט מיט אן ערר פופציה טויזנט יאר צוריה. ער איז ניט פארשווונדן איננאנצן, אסבארן איז פון רער מייגונג, אז רעשטאער פון אים געפיגען זיר נאר אין אזיע. אין אאגעמיין האט ער זיר אבער צוזאמענגעמישט מיטן איצטיהן "האמא־סאפיענס" (רער האונער מענטש!...) ווען ער האט זיר אנט- וויהאט, און ער האט רעם פריערדיהן אינגאנצן ארויסנעשפארט (מאחמה איז, ווי עס ווייזט אויס, ניט היין נייע דערפיגדונג). ווען מען ווייסט ווי "דערפאאנרייר" רער מאדערנער מענטש איז אין אויסהרגענען איינער רעם אנדערן: ווי אזוי היסטא* ריש באוווסטע פעאקער זייגען אויסנעהרגעט נע- ווארן, אז זיי האבן נאר זיר היין יורש ניט געאאזט, דארף מעז זיר גישט ווונדערן אויף רער פארניב- טוננס-ארבעט פוגם פארהיסטארישן מענטשן. פארוואס זאא ער געיועז זיין בעסער פונם איצטיקן מענטשן? ווי מען הען זעז, איז רער איצטיהער מענטש ניט היין בן יחיד אויף רער ערד, ער האט ,אונטער זיר נעהאט מער ווי איין פאראויפער. IIII11...... איצט ווענן רער צייט ווען רער אייננטימער פון די ביינער האט געאעבם. אז* די ביינער אאיין ציינן אן אויף א באשטימטער עאטער איז היין פראגע ניט; ווייא, ווען מען נעפינט ביינער וואס, הגם זיי זיינען פארשטיינערט געווארן, אבער ז יי באאאנגען ■צו 8 מאדערנעם פעריאד, ווייסן עס די וויסג. שאפטסאייט גאייר. מעז העז זיי אזוי אייכט ניט;ןפנארן. פוגדעסטוועגן הענעז זיי וועגן דער צייט־ יאטער פון די בייגער אאיין ניט בא^טימען, זיי ■ארפן האבן אנדערע באווייזן. די באווייזן קומען פון רער שיכט ווו רי ביינער זיינען געאעגן און פון ןנדערע "פאסיאס" (פארשטיינערטע זאכן), וואס;אבן זיר נעפונען ארום ז". ווי מעז העז זען, האט מען צו טאן מיט א וויסני 1אפט וואס אנהאאט אין זיר אזויפיא אמת, ווי ועאכע עם איז אנדער וויסנשאפט. אאס באווייז, אז פאאעאנטאאאגיע איז אזא זיכערע וויסנשאפט, ווי ועאכע עם איז אנדער וויסנשאפט, ברענגט גרעגאר* ע רעם פאהט וואס עם טרעפט אפט אז פארשיי־ דעגע וויסנשאפטסאייט ארבעטן אויף די זעאבע פרא- באעמען און הוטען צו די זעאבע רעזואטאטן, ניט וויסנדיה איינער פון רעם צווייטן און פון ז" נע פאר- שוננען. ראם איז געוויס א באווייז. פאר רעם צווייטן טיפ מענטש אויף רער פאר- דייטונג פון די ט״$, און מעז זאא אים נא״ב- צייטיה אויר ווייזן א מאיר־שארבן פון א גאריאע, וואאט ער הענען זאגין, א.ז רער מארד פוגם פיט- העהאנטראפוס האט געמוזט האבן ארטיהואאציע- צענטערן, אז ער האט באאאנגט צו איינעם, וואס האט געהענט ריידן. T ־ ראם וואס רער שארבן דערזאגט ניט, דערצייאן די ציין; ז", זאגט מען, צייגן, אן שום ספה, צי זייער אייננטימער איז געווען א מענטש. ווי-. נרע> גאריע, וואס פארנעמט איצט אסבארנם פאאץ אין אמעריהע, האט געמאכט א ספעציעאן שטודיום פו; ציין. אויט זיין מיינונג, צייגן זיי אומצווייפאהאפפ רעם גאנג פון עוואאוציע. ער האט אויסגעפונען L1 י שטופז פון אנטוויקאונג פון ציין פוגם פיש ביז; מענטשן. די ציין ציינן צי זייער אייגנטימער האי; געהעגט ארטיהואירן, צי ניט. אויט גרעגאריס מיינונג העז מען פונם כאראהטער פון די ציץ באשטימע; רעם מענטשנס פאאץ צווישן די מאאפעס. רער פוס־ביין (פעמור) צייגט אן וועאכן עם איז צ וו יי פא, אז זיין באזיצער האט זיר באוועגט אויר, צוויי פיס' און ניט אויף פיר. וועגן רעם איז אפיאו ניט שייר צו ריידן וועגן מאכן א טעות, היין באיג־ רער וו א אט אפיאו ניט געהענט מאבן היין טעות. ראם ווייסט מען באשטימט. (סוף פון פאריהן נומער) צי רער דרייאפאטעהום, וועאכער האט געאעבט מיט אן ערר צען מיאיאן יאר צוריה, איז נעווען רער פאראויפער פונם טענטשן, איז שוועד צו זאגן. וואוד דזשאנס זאגט "עם ווערט אנגעגומען פון א סך אויטאריטעטן, אז דער^דרייאפאטעקוס האט בא- זעסן מענטשן־ענאעכע אייגנשאפטן". ס׳ווערטאבער אנגעגומען פאר זיבער, אז רער פיטאהאנטראפוס אירעהטוס (רער אפן־מענטש, וואס איז גענאנגען נא" ר אויף צוויי פיס), וואס האט נעאעבט ביי א מיא- יאן יאר צוריה, איז געווען א מענטש. גןעווים איז ער נעווען וו יי ט פון א מארערנעם מענטשן, אבער או י¬ סער רעם, וואס ער האט זיר באוועגט אויף צוויי פיס, האט ער שוין באזעסן א שפראר. ס׳מיינט, אז ער האט נעפירט א געזעאשאפטאעכן אעבן, פון וועאכן שפראר איז געווען א רעזואטאט און א טיטא פארן צוזאמענאעבן. פונם פיטאהאנטראפום, ארעד, ווי מען רופט אים אן, רעם יאווא־מענטש (אויט רעם פאאץ ווו מען האט געפונען די ביינער) האט מען נעפונען רעם מארר־שארבן, א ביין פון א פוס און צוו" ציין. ראם איז מער ווי נענוב מען זאא הענען צוזאמענשטעאן רעם מענטשן צו וועמען די ביינער האבן באאאנגט. אויט רער נרויס און פארם פון שארבן און רעם אי נ- דרוה וואס רער מארד האט געאאזט אויף זיין אי- נעראעכער זייט, האט עאיאט סמיט נענו׳ פארמירט רעם מאדר, וואם האט זיר נעפונען אין אים. אז ראם העז געטאן ווערן מיט נענויהייט איז היין שום פראנע ניט. פאכאייט זיינען פואשטענריה זיכער, אז די מעסטוגגען זייגען פואהאמע; מען העז אפיאו ניט מאכן היין טעות. זיין מאוך האט נעוווינן 940 נראם, מער מיט 340 נראם פון רעם נרעסטן מארד פון א נאריאע. א גאריאע ווענט העכער צוו" מאא אזוי פיא ווי א מענטש. זי האט רעם גרעסטן"מארד פון אאע מאאפעס און ערשט ווזדגט ער ניט מער ווי 600 נראם. רער מאדר פון א ״גיבאן" ווענט 90 נראם. רער דורכשניט מארר פוך,א .מאדערנעם מענטש! איז ארום 1500 נראם. רעם גרעספזן מארד האט נע- האט בייראן, העכער 2200 נראם; רער האענסטער מארד פון אן אויסטראאיער ווענט ארום 1000 גר. אז רער פיטהעהאנטראפום האט געהענט ארטי־ הואירן, אז ער האט געהאט 8 שפראר, איז היין שום צווייפא ניט; ראם באווייזט די פארמע פונם שאר- בן. ראם איז אזוי זיכער/ ווי יערער איין וויסג־ שאפטאעכער באווייז, וואם מען הריגט אויף אן אומדירעהטן אופן. איז זיבער. ווען מען זאא ציינן רעם שארכן צו איינעם, וואם ווייס ניט היין אנא- טאמיע און מען זאא אחמ״אנציינן אויף רער בא־ מיטאג שמחה שטערנשאם די היכער צו מיטאג שויז האיננען, נעם איר די כאי, צו סיטאג איר גי׳, אהסאען פון מרפה, נידעריהער זינהען ווי 8 בעטאער כ׳שטעא זיר אין ר". אויף הענט, אויף מיין פגים גיסט אויס זיר רער צער, פון באעכענער פושהע רינט ווי ריטשהעם די ש8נד, נאד 8זוי פיא איידן נעאייטערט, דריהט•, .וו"טעה- האשמ8ך,. און ס׳ברענט־מיר מיין■ 0ניםי העאיש*וד 8 -פראנד;׳----^!- 8ז אייגנטאער האב איר דאר הענט אויר צוו", וואם הענען פארדינען אויף ברויט און אויף ז8אץ. בויען 8 ה יי ם זיר, 8 ווינהא וואם פריי, צו וואס׳זשע ראם זיין דא, צו וואס׳זשע ראם אאץ? הום איר 8 זז״ם מיט פויסטן געבייאטע, ס׳ברויזט מיר מיין ה8רץ, ס׳ב8ווייזן זיר טרערן. נענוג, שוין געגוג אויף צדקה צו וו8רטן בויען 8 ה"ם ן זיר ווער וועט מיר שטערן?! זייפן ן.. HJ11Ui.l.,lli,.illin11,lllllll s באקומען, האט מ8קם פאאצהער אין 8 דארפישער שטוב דערקענט איינעם פון ז"נע פויאישע חברים נאר פון רער שוא־ב8נק. אין צוז8מענה8ננ מיט די אפטע איבערפ8אן פון די אוקראאינער אויף רי פויאישע ווירטשאפטן, האבן זיר די 83^י8קן נע- גרייט צו פאראאזן די געגגט און איבערקאייבן זיר אין די גרעסערע שטעט. רער פאאיאק האט מאקסן ארויסגערופן פון שטוב, אים געפירט אין פעאד צו א הוסט און אג- ווייזנדיק מיטן פיגגער האט ער סודותדיק 8 זאג נעטאן: אט דא איגט געווער פארנראבן! * * * די פויאישע אסאדעס זיינען אער געווארן, מחנות אוקראאינער האבן 8אץ פון דארט צעראבעוועט, געריסן די פענצטער און טירן, אראפנעריסן די באעכן פון די דעכער, בי ז פון די שיינע הייזער זיינען חורבות געווארן, נאר וו יא ר געווארענע הינט האבן דארט אין די נעכט אומה״מאער געווויעט פון בענקשאפט צו זייערע בעאי־בתים. טיף אין אוטשיגאווער וואאד א ז געזעסן מ8קם פאאצקער און געפוצט 8 ביקס. 8גקע איז פון אים גישט אפנעטראטן, זי האט זיר ב8מיט צו העאפן מאקסן״אין רער 8רבעט, נעווישט די טייאן און זיי רייענווייז אויסגעאיינט אויפן מאר. זייערע ה" מען זיינען געווען וו" ט. אין די נעכט האבן זיי געהערט ראם נע וו" ן פון זייערע עאטערן. מאקס איז מיט 8נקען געאאפן דורר די פאאמען פון רער ברענענדיקער ווארשע, דורר די טויט־וועגן ביז בריסה, פון די געטאס אין וואאין ביז די וועאדער, צו וואס? כדי זיר ווי 8 פחדן אויסבאהאאטן? ה8, 8גהע, ווי 8 פחדן? 8נקע האט גישט געענטפערט. די באאסע הין- באקן און פאראאשענע אוינן ביי מאקסן האבן פאאמען באקומען, זייט יעגער נאכט ווען ער האט דערפיאט אין זיין האנט די ביקס מיט 5 רעוואאווערן. ערשט איצט האט ער זיר צעאאכט פון רער איינרעדעניש אפצוזונדערן זיר פון רער 11-אט. אג־ טאויפן פון איר און זיר אין רער וויסטעניש פארשטעהן. געבן די אאכע־קוסטעס האט זיר געפונען איינע פון די באהעאטענישן. אויפן גראז זיינען נעאענן פריש אונטערגעשניטענע 2 קאעצאער. נעוויזן אן אויסערנעוויינאער נוטע באציאונג צו יידן און ספעציעא נערן נעהאאפן די ביעזשענצעס פון ווארשע, אאדזש, פאאצק, וואאצאאוועק, קראקע און אגדערע שטעט. נישט איין פויאישע ווירטשאפט איז פארברענט , געווארן אין יענע טעג און צוזאמען מיט רער פויאישער פאמיאיע זייבען אויר אומגעקומען בא- האאטעגע יידן אין די שייערן און אויף בוידעמער. די צ וו" טע סיבה אז געווען די, וואס די אוט־ נעגגט איז דא 8 פוסטע אן נרעסערע דערפער. אויף אאנגע קיאאמעטערס וואקסן דא וויאדע קוסטעס, זעאטן טרעפט מען אן וואאד־וועגן ארעד פוס- שטענאער, — דעפאר איז רער וואאד געווען צו- געפאסט צו זייער וויאן אפצוזונדערן זיר פון רער וועאט, ווי ס׳וואאט מער גארגישט עקזיסטירט אוי- סער די וויארע קוסטעס און אין דער אפנעזוג־ דערטקייט אנהויבן פון בראשית. " רער געראגגא מיטן וואאד, מיט רער נאטור, פתוון דורכאעבן, אזוי איינאררענען זיר, אז מען זאא קענען אין וואאד אעבן און פון -רארט נישט ארויס, זייגען נעווען די ׳טאג־טעגאעכע זארגן ז"- ערע. ווייא די דערפער און די כוטארן זייגען געסטן פון וויאדע, וו" א אאע ויענן פירן צום אוט- קום און מיד דארפן בויען אונדזער אייגעגע וועאט, אזוי האט נערעדט צו 1י היימאאזע וואאד״יידן מאקס פאאצקער. היין מזא צו באהעאטענישן האבן זיי אבער גישט געהאט, אויפן וויאדעניש האט זיר באוויזן אן אאטער בעטאער און זיר געצאמט: —"הארצעדיקע קיגדער מייגע, זאא אייר נאט העאפן". מארגן וועאן דא באגדיטן קומען. מען מוז אוועק. און ווידער האבן זיי געוואנדערט, ווידער נרי- פער געגראבן. אין די געכט האבן זיי אין די פעג- צטער פון די פויאישע כוטארן געקאאפט. טירן האבן זיר געעפנט און די וואנדערנדיקע פארבעטן. נעגעבן ז" ברויט, עפעס ווארעמס אפצועסן, אזוי האט זיר עס נעצויגן ביז ס׳איז נעשען אן איבערבתר, אן אומגעהויערער איבערבתר אין דער אייגשטע־ אונג און אויסזיכטן פון אט די יונגע מענטש! און נעשען איז עס אזוי: אין אייגע פון די געכט, ווען די יידן האבן.זיר געאאזט צו די כוטארן, כדי עפעם פון דארט צו פראנמענט פון "אין די וואלינער וועלוער“ די "ביעזשענצעס“ מענדל מאן זיינען טאקע די פאיטים נעבאיבן ווי צוו יש ן הימא און וואסער. גישט היין באקאנטע צווישן די פוי- ערים, ז" האבן נישט נעקענט ז" עד אשון, זייערע אייננשאפטן, נישט געקענט די וועגן, אהיפור צו די ארטיקע יידן, וואס האבן א אעבן אאנג מיט פויערים געהאגדאט און געוואנדאטךגעהאט צווישן זיי פאקאנטע, געוווסט וועאכעס דארף ס׳איז פוא מיט שנאה צום ייד און וועאכעס דארף ס׳איז מיאד און צוריקגעהאאטן; וועאכע כאטע וועט עפענען אין רער נאכט א פענצטערא און ברויט ארויסגעבן און פון וואנען ס׳וועט ארוים דער באאעפאס מיט א ווידאע אדער א האק. אין די ערשטע וואבן פון וואנדערן איבער די וואאיגער וועאדער זייגען א העאפט פון די ביע- זשענצעס אומנעקומען. אפט צואיב אומפארזיב־ טיקייט, צואיב זייער פויאישער שפראר, צואיב ז״עד פרעמדער האפשר., צואיב רער נישט בא- האוונטקייט מיטן דארף. מיט די איינגעזעסענע יידן האפן זיי היין נע- מיינזאמעם גישט געהאט, ווייא די איינגעזעסענע פאעגן זיר אין די געכט אוועקאאזן אויף די ווייטע ורענן כדי צו ברענגען ברויט און קארטאפא. אין די ערשטע צייטן האבן די יידן געטייאט זיר מיט די פרעמרע מיט יעדן ביסן, אבער דערנאר איז וו אס אמאא שווערער געווארן און די בעזשענצעס האבן פארשטאנען, אז ז" מוזן זיר אאיין העאפן. ^הוננעריהע, אפגעריסענע און פארצוו״פאטע האבן זיר די אעבנגעבאיבענע ״ביעזשענצעס״ — 8 30 פערזאן — דערשאאגן צום אוטשינאווער וואאד. פארוואם האבן ז יי אויסגעקאיפן גראד דעם וואאד? דערצו האבן נעווירקט עטאעכע סיבות. ערשטנס: אין רער אומנעגגט האבן זיר נעפונען עטאעכע פויאישע כוטארן, וועאכע מען רופט "אסא־ דעס", דארט האבן געוווינט פאאיאקן, וועאכע ז"- נען געווען שטארק נערודפט פון די אוקראאיגער און האבן זיר געפוגען אין פאנישער שרעה פאר זייערע" באנדעס. די פאאיאקן האבן טאקע אתיס־ אם עאנרסטן פון אאע יידן, וועאכע האבן זיר נאכן שניט־צייט אויסגעקאיבן רואיקע ערטער אין די וועאדער, האבן זיר געפיאט די פאיטים פון האג- נרעס־פויאן. די ארטיקע יידן האבן ז" נערופן די "בעזשענצעס". צום ערשטן מאא האבן זיר די פאי- טים באוויזן אין די וואאיגער שטעטאער אויף רער צווייטער וואר גאר דעם אגהויב פון רער מאחמה, אין הארבסט 1939, מיט רוקזעה, מיט באצוועקע־ וועטע שיר און זומער־מאנטאען, סירוב פון די פאיטים זיינען געווען יוננע מענטש! אין די 20־קער יארן. נאכן דייטשן איבערפאא אויף אוקאאינע האבן ז" אדורכגעמאכט אאץ, וואם די ארטיקע יידן, שוועד און ביטער געאיטן פון די דייטשן און אוה- ראאינער,.געווען אייננעשפארט אין די געטאם און אסוף האבן קאיינע ט״אן פון די פרעמדע מיט הונדערטער "נסים זיר.ארויסגעריסן פון דער שחי¬¬ טה און אנגעהויפן וואגדערן א יפער די אומבאקאג* טע וועאז־ער פון וואאין. נעהאאטן האפן זיר די נעראטעוועטע פויאישע יידן צוזאמען, וו"א נעבונדן האט ז" די געמיינזמע בענקשאפט נאר טאטע־מאמע, וועאכע זיינען נע- באיבן אין פויאישע שטעט און שטעטאער, זכרו- נות- פון דער גאענטסטער פארגאננעגהייט און די האפענוגג זיר צוריקצוקערן היין פויאן צו די עד- טער, וועאכע ז" האבן פאראאזט אין הארבסט פון 1939. אויב ז" וועאן דארט מער נישט טרעפן זיי* ערע נאענטסטע, דאן וועאן ז" כאטש שטארבן איג- דערהיים, דארט ווו זיי זיינען געבוירן געווארן און נישט אין דער פרעמד, אין די וויסטע, אומבא־ קאגטע וועאדער און קיינער וועט דערנאר נישט וויסן ווו ז" ער געביין איז אהינגעקומען. אין דער ערשטער צייט האבן 8 טייא פון די "ביעזשענצעס" געטראכט זיר דורכצור״סן דורר די פארנומענע שטעט און דערפער פון דייטש און זיר דערשאאגן צום רוסישן מיאיטער — דאם האט אבער באדייט א זיכערער טויט, וו"א דער פראנט איז איצט שוי ן געווען אזש ביי דער וואאנע. /