Undzer Worṭ · 1947-11-21 · 45/83 (21.11.1947) · p. Seite 6

אזנהזערווארט זייט 6 פרייטיק, 21 נאוועמבער 1947 רעד הילף פוגם הנדיב היידוע באראן ראטשילר דארף. לאנגע יארן איז זכרון יעקב געשטאגען איינזאם אין די שומרון־בערג. אירע צוויי יינגערע שוועטטער שפיה און בת שלמה האבן זיך נישט אנטודקלט און גע; בליבן זייער קליין. מיט א שאסיי, וואט גייט דורך די דארט געפינענדע זיך יידישע ישובים איז זכרון יעקב פאראייניקט טיט - די ישובים אין עמק. פון פריער האט זי א שאסיי קיין היפה. פון איין זייט און פון דער צווייטער זייט קיין חדרה און תל אביב. דער ווייך קעלטער אין זברון יעקב איז דער צווייטער לויט דער גרויס, נאך ראשון לציין און אויך ער ליפערט וויין דער געזעלשאפט כרמל. קלאד. אז ביי אן אינטענסיווער קאלאניזאציע קען דער גאנצער שטח פון די שומרון־בערג פארוואנדלט ווערן אין א בליענדן גארטן. 1988 *מעון צבי 1939 *דליה * מעפילים *בית אורן 1941 *רמת השופט 1944 *עין העמק 1945 *אבן יצחק שומרון וחבל מנשה 1882 זכרון יעקב 1998 בת שלטה 1908 עתלית 1928 שפיה, כפר הנוער 1937 *עין השופט -Ä- -י טאנץ־פעטטיוואל אין דליה פון זיי לעבן דרוזן, א סעקטע, וועמענס רוב מיטנלידער טיווועען אין די בערג פון חורן. אין עבר הירדן. זייערע באציאונגען מיט די יידן ז^נען ניט קיין שלעכטע. די קאלאניע עין השופט צום עמק יזרעאל׳ צו געפ)נט זיך דער בארג גלבוע, וואט עם איז א-יך אן אפצווייג פון די שומרון־בערג. ער איז ^ינגאנצן וויטט און.אומטויגלעך פאר קולטיוויזירונג. צופוטנם פון גלבוע האט דער קק״ל אויטגעלייזט גרויי טע שטחים, אויפן בארג גופא א ז נישט ארייגגעשטעקט געווארן קיין יידישער פלאקן. אין די בערג פון גלבוע האבן בשעתי די אזמרוען 39־1936 פיל פאנאטישע אראבישע רוצחים געפונען א שוץ. די באפעלקערוגג פון די שומרון־בערג איז כמעט אינגאגצן אן אראבישע. אין 1944 האט זי באטראפן אדום 20.500, דערפון 2850 יידן.' די גרעטטע שטאט איז שכם. אחוץ מאכמעדאנישער און א ביטל קריטטן וווינען דא שומרונים ארעד כותיים. דאם איז א טעק־ טע, וואט באציט זיך צום יידישן,פאלק און גלויבט אין תורת משה, וואט א ז ביי זיי מיט געענדערטע גטחאות מיט זייערע אייגעגע צוגאבן וועגן דער הייליקייט פון בארג גרי׳ זים. זיי לייקענען די קדושה פון ירושלים, פון דעם בארג מוריה און אלע שךיפטן פון ד* נביאים און כתבים זייגען זיי פרעמד. ביז היינט צו טאג ריכטן זיי אפ דעם קרבן פסח אויפן הר גרידם. די מאמע פון די יידישע לאנדווירטשאפט־ לעכע מושבות אין די שומרון־בערג א ז זכרון יעקב געגרינדעט אין 1882. רומענישע יידן האבן דא געגרינדעט אין תרמ״ג. א דאנק ווייץ, איילבירטן, פייגן און אגדערע פרוכטן־ בוימער. פון די צאלרייכע קוואלן, וואם געפי־ נען זיך דארטן^ ווערן באוואטערט די פלאג׳ צונגען. דער העכסטער צווישן די שומרון־בערג איז דער בארג עיכל. גישט ווייט פון דער שטאט שכם, איבער 900 מעטער די הויך. קעגן אים שטייט דער בארג נריזים, 60 מע־ טער גידעריקער פון אים. אן א;טע לעגענדע דערציילט, אז דער בארג פון ברכה (גריזים) בליט און איז ווונדער־שיין, דאקעגן דער בארג עיבל איז וויסט ווייל ער איז דער בארג פון קללה. באמת זיינען ביידע בערג גלייך וויסט. צו מזרח פון שכם, ביים קבר יוסף "אויף דעם שטיק פעלד, וואט יעקב האט געקויפט פון די זין פון חמור, דער פאטער פון שכמען פאר הוגדערט קשיטה“. צו צפון מערב פון די שומרון־בערג גע־ פינט זיך דער פרוכטבארער כרמל־בארג, וואט ליגט ביי חיפה, ממש איבערן ים־ברעג. דער נאמען כרמל שטאמט פוגם שורש כרם (ווייגגארטן). אויף זייגע שפועים און זיין שפיץ שטייען א מייל גייע קווארטאלן פין דער שטאט חיפה. צווישן כרמל און די יידישע ישובים ארום זכרון יעקב. די מאמע פון יידישן לאגדווירמשאפטגעק ישוב אין שומרון. געפינען זיך אראבישע דערפער. אין א טייל א בליק אויף זכרו! יעקב mm ri־׳s’ EM סומרו! די ברכה, וואט משה רביגו האט געגעבן דעם שבט יוסף, שוןעבט נאך היינט איבער די שומרון־בערג r " "געבענטש פון גאט זאל זיין דיין לאגד. מיטן טייערטטן פון הימל, מיט טוי און מימן תחום וואט בויערט אוגטן; און טיט טייערטטע פרוכמן פון זון און מימן טייערטטן געוויקס פון לבנה; און מיטן בעטטן פון די אלטע, בערג, און מיטן טיי־ ערטטן פון די אייביקע הויכך די שומרון׳ בערג אדער ווי זיי הייטן אויך אפרים־בערג, זייגען געבענטשט מיט פיל רענן. די שמראי מען פון רעגן־וואטער, וואט האבן זיך במשך פון טויזנטער יארן דורכגעשגיטן א וועג אין די בערג. האבן דארט פארטיפט און אויטגעברייטערט די מאלץ, וואט זייגען ז ייעד פרוכטבאר. דער גרעטטער פון זיי איז ד ער עמק דותן, וואט איז אונדז באקאנט פון דער דערציילוגג וועגן מכירת יוסף. אין דער צייט פון בית שגי האט עך געהייטן בית־ערבה און דעם דאזיקן' גאמען האבן איבערגענומען די אראבערז סהל ערבה. צופוטנס פון די בערג און אין די ברייטע •טאלן ־ קולטוווירן די איינוווינער פון שומרון, תבואה, טפעציעל אין שאטן פוץ רער שארית־הפליטה־שרייבער קאנפערענץ יוסף שאוו. אונדזער שמערקע (דער דיכטער־פארטיזאז קא־־ טשערגינסקי) האט אונדז אביטל דערפרייט. כ׳זאג "אונדזער", ווייל די גאגצע קאנפערענץ האט אין אים געפילט אן אונדזעריקן. אין א מאמענט פון בא- גייטטערוגג האבן זיר אים (שמערקען) ארויסגעכאפט נעבעך עטלעכע אומשולדיקע ווערטער: אז, לויט זיין סיינונג האט די ש״ה־פרעסע סער אנזען ווי די פרעסע פון אנדערע לענדער און שטייט אויר אויף א העכערן גיווא ווי אפילו די יידישע פרעסע אין פא¬ ריז. ..׳׳ טייערער חבר! אין דיין אויפריכטיקייט צווייפלען מיד נישט, אבער פארוואס, זאג אונדז, רעאגירן זיי גיט אויף אוגדזערע פראבלעמען? פארוואס מיידן זיי אוים שטי,לשווייגנד אונדזער פרעסע? פארוואס, צי־ טירן ז יי נישט שטעלן פון אוגדזער פרעסע וועגן אוגי־ דזערע אנגעווייטיקטע פראבלעמען, וועלכע סיר ברענגען צום אויסדרוק און זיי בלייבן ווי אין א מדבר, אן אן עכא? * * * אויף דער קאנפערענץ איז אויר בארירט געווארן די פראגע וועקפארעפנטלעכן דערציילונגעןפון רער טרויעריקער נאצי־ממשלה. די דאזיקע טעמע איז הייליק און יערער שרייבער דארף איבער איר פיל ארבעטן און רייף מאכן צום דרוק. אזוי אדום וועט זיר ארויסבאקומען דאם ריכטיקע בילד וועגן אוגדזער דורכגעמאכטער טראגעדיע. רעזומירנדיק אט די! אלע מאמענטן, שיינט אויף א פונק פון האפענונג:‘ — אפשר וועט איצט שוין דער וועג זיין א לייכטערעד... n1111mi111111111i11tmi11111111111mm1111!11nt11m111t111111111111!11!11111111111utf1111111111ii1111i11111!111 הונגער און נויט? צו ווייסט עם אלצדיגג אונדזער ברודער דער שארית הפליטה ייד? א שרייבער איז זיר מוסר נפש כדי מיט עפעס צו בייצושטייערן די יידישע לימעראטוי און וואם טוט די נעזעלשאפט פון דער ש״ה פאר אים? וואס טוט דאס אויסלענדישע יידגטום? און אונדזערע הויכע קולטור־איגסטאנצן? יא, זיי קומעןנאר אפ מיט הב¬ טחות אז... פון היינט אן וועט מען שוץ זיין גוט און פרום. פון די הבטחות אבער איז נאר קיין איין ביר ניט ארויסגעגעבן געווארן, קיין איין שרייבער נישט אונטערשטיצט געווארן. שטורמישע ווערטער פון פארררוס האבן זיר אויף דער קאנפערענץ געהערט צוליב רעם, וואט דער איג־ טערנאציאנאלער פען־קלוב האט אנגענומען אלט מיטגלידער די דייטשע שרייבער, וואט דער גרעטטער טייל פון זיי זייגען געווען די גיפט־מישער פון דער היטלער־תקופה און די ווייגיקע בעסערע פון זיי זיי- נעז פארשטומט געווען. דער פרעזידענט פונם אמא־ ליקן דייטשן פען־קלוב, עווערם, איז דער ערשטער איבערגעגאנגען צום היטלעריזם, — און איצט ויוערן זיי ווידער מיטגלידער פון דער אינטערנאציאנאלער שרייבער־משפחה... מיד האבן ארויסגעזאגט אוג- דזער מייגונג, אז די היינטיקע "דעמאקראטישע" פען־קלוב־מיטגלידער זייגען אזוי גישט זיבער, אז ביי דער מינדעסטער "וועטערענדערונג" זיינען זיי אימשטאגד צו גיין אין עווערסעס דרכים... מיד ווייסן, אז אונדזער פראטעסט וועט גארנישט העלפן: אז דער אינטערנאציאנאלער פען־קלוב וועט זיין באשלום נישט ענדערן, אבער דער פארביטער־ טער פראטעסט האט זיר פשוט ארויסגעריסן פוגם הארצן. * * * יידישן שרייבער וויפל עט אז נאד אין א ים אדייג- געגאנגען. מ׳האט געהאט טענות צו אים און גע- פאדערט, געמאגט ארבעט פון זיין פען... און — מען איז זיר צעגאנגען... דער יידישער פען־מענטש א ז געבליבן ווידער אליין מיט זיינע געדאנקען. און ווערטער האט ער געריכטעט אין רער ליגיע, אין דעם ווינקעלע ווו עם שטייט רער פראסטער ייד פון דער ש״ה. פארן "דישן שרייבער אי ז גישטא קיין גרעסערע הייליקייט ווי אט דער ייד, ווי דאם" קינד פון דער שול. ער ציט זיין גייטטיקע ח יוגה פון אים, אויב נישט, וואט פארא קיום האט זיין פען? פון וואט פארא קוואל קען ער טריגקען אין דעם דאזיקן מדבר? ווער וועט אים באפליגלען און אוגטערשטיצן?. האבן מיר טאקע געהערט ווי פון דער טריבוגע זייגען געפאלן מערערע פארבעיערטע פראג! פול מיט זארג: צו דער געווענלעכער שארית הפליטה־ייד שטייט הינטער אונדז; צו לעכצט ער נאר רעם אויט- געלייטערטן קינטטלערישן ווארט, צו טרייסט ער זיר דערמיט, וואט דער שרייבער, — זיין מארטי־ רער־שרייבער — האט אים נישט פארלאזט און צו- זאמען מיט אים שטעקט ער אין מדבר־דייטשלאנד: צוזאמען מיט אים וואנדערט ער אין די "ע ק ז א¬ ד ו ט״-שיפן איבער ימען און ווי א שאטן גייט ער, אים נאר, צייכגט די מארטירער־געשיכטע ז"גע. רער אמתער גאט־געבעגטשטער שרייבער איז ווי א שוואט וואט זאפט אריין אין זיין הארץ רעם צער פון זיין פאלק. ער פילט ווי עם וו אלט אים ווער גע- שלאגן מיט א האמער איבערן קאפ: שרייב, דערצייל, פאראייביק! זיין אומרו גיסט ער אין דער קונסט אויס. ווען איר וועט אים דערנידעריקן וועט ער גישט פארלירן זיין חשיבות אין זייגע אייגענע אויגן; און ווען איר וועט אים עפענטלער לויבן, באוווגדערן, וועט ער גישט בלאזן פון זיר פאר גרויטקייט און וויי־ טער פירן זיין באשיידן לעבן. ער איז אייגנטלער, אין טיפערע גרתילענישן, א טראגישע פיגור נישט פאר זיר, נאר אויר פאר זיינע נאענטסטע. אין בוי- דעם־שטיבלער, ווו הונגער און עלנט איז געווען דער הערשער, זיינען געשאפן געווארן די שענסטע מייס־ טערווערק פון רער פעדער. אויף ברור שפינ-אזען, אויף וועמען עט איז געווארפן געווארן א חרם מצד א גאטס־פארכטיקער געזעלשאפט, האט הונגער, רדיפות און עלנט נישט געהאט קיין ווירקונג. האבן אט יעגע חרם־באצוויגגער רען געקענט פארשטיין, אז ראם הארץ פוגם גרויסן פילאזאף איז איבערפולט מיט ליבע צום מענטשן און ראם איז שטארקער פון רער שרייבער געמט אנטייל אין אלע פאסירונגען פון זיין פאלק. ער דערהויבט זיר און עט זינגט זיין נשמה ווען זיין פאלק שפאנט בארג־ארויף; ער וויי־ טיקט און זאפט אין זיר איין דעם צער און פיין פון דער געזעלשאפט אין וועלכער ער לעבט, ווירקט און שאפט. / אנדערש איז מיט דער געזעלשאפט. זי פארגעטט אפט אינם שרייבער ביים אויפשטייג, אין די גוטע צייטן, זוכט אבער ביי אים א טרייסט אין רער צייט פון גרויסע פאלקס־קאטאסטראפעס. א פאלק מיט א ליטעראטור־טראדיציע פארשטייט די וויכטיקייט פוגם פען־מענטש. און פארשטייט ווי אזוי אים צו אכטן. זי פארשטייט, אז ער איז פע- א יק אנשטעקן די מאטע מיט א פעסט פון קעגנזיי־ טיקער שנאה, ארעד דערציען זי צו עטישע און גא- בעלע טאטן. האט די זעלבע טעגטימענטן און געפילן * אויר רער ש״ה-״ר צו זיין שרייבער? רער יידישער שרייבער פון רער שארית הפליטה ־ איז געבליבן ליידער איינזאם. פון איין זייט זייגען פון אים אפגעריטן געווארן די גדולים זיינע, די גייטטרייכע קאלעגן ,וואט זיינען געווען די פילארן אויף וועלכע ער האט זיר אגגעשפארט, פון רער צווייטער זייט איז ער געבליבן פארפרעמדט אין רער געזעלשאפט אין וועלכער ער ווירקט און שאפט. פון טלאמאצקע 13, ראם וויגעלע פון גרויטע יידישע שרייבער און קינסטלער איז געבליבן נישט מער ווי הייליקע אש און געציילטע ליכטיקע שטערן. זייערע ליטערארישע שאפוגגען, וואט האבן נישט באוויזן צו זען די ליכט פון געדרוקטן בור זייגען אוועק אין רער אייביקייט, גאר איירער זיי האבן זיר פאר אונדז אגטפלעקט. איצט וגי צו להכעיס רעם גורל, האבן זיר אין רער בייערישער הויפטשטאט, מינכען, דארט ווו די אוים־ ראטונגם־פעסט קעגן "דישן פאלק און זיינע שא- פוגס־גייסטער האט זיר אויסגעהאדעוועט, האבן זיר פארזאמלט די עטלעכע איבערגעבליבענע און רער- וואכטע יידישע פען־מעגטשן און אפגעהאלטן זייער יערלעכע קאגפערעגץ. עט איז געווען די באשיידג־ סטע, ארימסטע קאנפערעגץ, אפילו פון צווישן רער שארית הפליטה. אן טומל אין רער פרעסע(אפילו אן אפיציעלע מעלדוגגען) דאר האט זיר ביי רער רער- עפענונג פלוצים געשאפן א שטיקל פאראדע. עט זיינען'געווען גרייט;מיט באגריטונגען פארשטייער פון "דישן געזעלשאפטלעכן לעבן. מ׳האט געהערט לייענען א באגריסונג פון שטאטם־קאמיטאר דר. אויערבאר. פון אלע ז״טן האט מען געווונטשן רעם 120 טויזגט יידישע סינדער אין אייראפע ד״ר ג. לאנדאוער, רער דירעקטאר פון "עלית- הגוער״-אמט, האט רעפערירט וועגן דער יוגגט־עליה. בסר חכל האט מען אריינגעבראכט אין לאגד אריין אין די ראמען פון רער יוגגט־עליה 23 טויזנט קינדער און יוגנטלעכע, וואט 5 טויזנט פון ז" געפינען זיר איצט אויף הכשרה. ראם רוב קינדער זיינען אויפ־ געגומען געווארן אין לאנדווירטשאפטלעכע פונקטן, און די איבעריקע — אין פארשיידענע אגשטאלטן. צוזאמען 170 ערטער. די אגגעהעריקע צו דער יוגגט־ עליה האבן אויפגעשטעלט 60 לאגדווירטשאפטלעכע פוגקטן און האבן זיר אויר באטייליקט אין רער דערגעגצונג פון 40 נייע פוקטן. אין אייראפע געפינען זיר היינט, א הונדערט און צוואנציק טויזנט קינדער. אויב מ׳וועט דערלויבן אן עליה פון 30 טויזנט קיגדער דורר 8 יאר, וועט מען דארפן פאר זייער א״גאררגוגג 24 מיליאזפונט. דאס וויכטיקסטע איז אבער ראם, וואט מיר האבן זיר אביטל דורכנעשמועטט וועגן דערהאלטן ראם חשיבות איו די אייגענע אויגן. עם איז באשלאטן נעווארן בהסכם כלם, אז שרייבער טארן זל נישט זידלען אין דער פרעסע, אן אוגטערשייד פון פאר- טייאישער צוגעהעריקייט. ווייל פריער פאר אלעמען —זייגען ז" שרייבער. מיר טארן זיר בשום אופן ניט פארגלייכן צום אמאליקן, פארמלחהמהדיקן, קעגג- זייטיקן קאמף, וואט די זעלבע קרייזן האבן געפירט א יף די שפאלטן פון רער יידישער פרעסע די שטע- כיקע בייזע אויטדרוקן אין רער פרעטע וועלן דער־ פירן גאר צו דעם, אז דעם לייענער וועט אפגענומען ווערן דער חשק און אינטערעס צום לייענען. דער ש״ח-גיק זוכט אין דער יידישער פרעטע א טרייסט און גישט קיין.פערזעגלעכע זידלער״ען. אלזא, א שטרענגע דיסציפלינאר־קאמיטיע און א גוטער ווילן וועט זיין א גרויס געווינם פארן גע- דרוקטן "דישן ווארט. 4^^354826968387^143297^8