Undzer Worṭ · 1947-11-21 · 45/83 (21.11.1947) · p. Seite 3

זייט אונרזער ויוארט פרייטיק, 21 נאוועמבער 1947 פראצעם פון סינאנאגע־אונטעד־ צינדער איז אמבערג (פון אוגדזער קארעספאנדענט מ. רייך) פונקט 9 יאר נאכן אוגטערצינדן די אמבערגער סינאגאגע האט זיר אעעהויבן דער פראצעם קעגן די באשו?דיקטע. א?ע אנגעק?אנטע, מייסטגם ע?־ טערע מעגטשן, זיינען"נעוועזענע ס. א.־מענער פון פארשיידענע הויכע ראנגען. ס׳געפינען זיך אויר צווישן זיי פראמינענטע 5״ט, ווי געוועזענע גימנא־ זיא?־דירעקטאח, באנק־אינספעקטארן און דאקטוי־ דים. גא^ן דערעפענען די געריכטס־פארהאנד?ונגען דורס פרעזידענט פון?אנדעס־געריכט, ה, צימער־ טאן- מאכט דער?עצטער אויפמערקזאם די עדות, אז זייער אויפגאבע איז נישט צו בא?אסטן ארעד אנט?אםטן די באשו?דיקטע, נאד אביעקטיוו און ער5עך עגטפערן אויף די געשטע?טע פראגן. דאן הויבט אן זיין באשו?דיקונגס־רעדע דער אויבער־ שטאטסאנווא?ט ה׳ שניידער. ער באשו?דיקט, אויפן גרונט פון צוזאמענגעשטע?טע פאקטן און עדות- דערק?ערונגען, אז אין דער נאכט פון 9 אויפן 10 נאוועטבער 1938, נאד א פארטיי פייערונג אין ראטהויז, האט זיר אין דער שפעטער נאכט צוזא- מענגעגומען א גרופע מענטשן אונטער דער אגפי־ דונג פוג6 ם. א.־שטורמפירער שטראבע?, ווע?כער האט טיט העצערייען גערופן צו אונטערציגדן די סינאגאגע און פאגראמירן "דישע נעשעפטן. דאם האט געדארפט זיין א רעאקציע פארן אטענטאט אויף פאן־ראט אין פאריז. זע?בסטפארשטענדאער, אז אויף די דאזיקע דופן האבן זיך געפונען גענוג מענטשן, פארטיי־חברים, וואם האבן זיר טיט ברער־אייזגס און אנדערע צע- שטערוננס־מאטעריא?ן אוועקגע?אזט צו דער סינא־ גאגע, ווו זיי האבן אויפנעבראכן״טיר און פענצטער דעמא?ירט די גאנצע איינריכטונג, געשעגדעט א?ע ה״?יק״טן און צום?עצט אונטערגעצונדן דעם בנין. ווען דער דאמא?0דיקער ראבינער גאד?עוו0קי האט געפרוווט אפע?ירן, אז זיי זא?ן?יבער אפנעמען ביי אים זיינע פריוואט־זאכן אנשט^ט שענדן די היי-?יקטימער, .האבן זלי זיך, אויסגע?אכט פון אים און דעדק?ערט, אז זיי ווע?ן ם יי ווי קומען צו אים אין שטוב א-ע אוועקנעמען. זיי האבן ז ייעד הבטחה אויר געהא?טן. גאכן פארענדיקן די "ארבעט" אין דער סינאגאגע האבן זיי זיךזאריינגעריסן- אין דער פריוואט־וווי־ גונג פונם ראביגער און א?ץ אוי0נעפ?יגדעדט. די פארברעכערישע ארבעט האט גערויערט א גאנצע נאכט. פון דער סיגאגאגע זיינען באויז נעב?יבן הוי?ע אפגעברענטע ווענט טיט אויסגעריסענע פעגצטער־?עכער, ווי אויסגעשטאכענע אויגן ביי א ב?ינדן. דער פר^צעם דערמאנט דאם טראגישע קאפיט? פון אונדזערע טרויעריקע איבער?עבענישן. זיצגדיק אבער אין געריכטס־זא? און אויסהערנדיק די רעד- קאערוגגען פון די באשו?דיקטע באקומט זיר דער איינדרוק, אז טען געפינט זיר נישט אויף א פ?אץ, ווו עס שפי?ט זיר אפ דער "עפי?אג" פון א טרא־ נישער עפאכע, נאד ערגעץ־ווו אין א טעאטער אויף א גוט רעזשיסירטער קאמעדיע. יערער אייגער פון די באשו?דיקטע, אגב א?ע טיפיש־פארברעכערישע פגימער, שפי?ט די רא? פון אן אומשו?דיקן, וואם איז גישט אימשטאנד צו טשעפען אםי?ו א פ?יג אויף דער וואנט. זיי פרווון באווייזן זייערע נוטע באציאוגגען צו יידן, צושטע?נדיק אויר עדות וואם שווערן, אז דער אנגעק?אגטער האט אפיל געהאט האנד?ס־באציאונגען טיט יידן... אינם פא ד ד.עד פון פארזיצער ארעד פראקוראר ווייזן ז יי בו?ט ארוים די סתירות פון זייערע דעד- ק?ערונגען. אויף א טיי?'געשטע?טע פראגן ענטפערן די אננעק?אגטע אדער עדות, אז "דאס געדענקען זיי נישט" אדער "קענעז זיר נישט דערמאנען״ ארעד— "ס׳איז געווען א באפע?" עם איז כדאי אנצוווייזן אויפן פאקט, אז א?ע בא- שו?דיקטע, הגם זיי האבן בא?אגגט צו איינער און דערזע?בער פארמאציע פון דעד פארברעכערישער ם. א. און געמיינזאם אגטיי? גענוטען אין א?ע "איט- פרעזעס" דאר אין געריכט "קען נישט" אייגער דעם צווייטן. וועגן ארויספריט פון די עדות איז בכ?? נישט כדאי צו דערטאנען, וויי? די באשו?די־ קונג נעטט ז יי גישט אין אכט. א וויכטיקער פונקט אין די פארהאנדלנגען. איז געווען דאם עדות זאגן פון הרב זאנגער, צו ווע?כן עס האבן זיר צוגעהערט די ריכטער, אדוואקאטן, באשו?דיקטע און צושויער. הרב זאנגער, דעד איצ- טיקער פארשטייער פון דעד יידישער קה?ה איז ארויסנעטראטן א?0 זאר־קענער. דאס געריכט שטע?ט אים ראן אייניקע פראגן און צוו.אגד. אויר, צו ער פאדערט מאטעךיע?ע אגטשעדיקונג, אויר וואס ער ענטפערט טיט א קאטעגארישן: נ"ן. ער פאדערט דאקעגן א טארא?ישע אנטשעדיקונג, וואם דארף גענעבן וועד ן דעד איצטיקער יידישער קה?ה אין אמבערג. דעד אורטיי? ווערט דערווארטעט דינסטיק אדער טיטוואר. I® © טרומאנס ראדיקאלט פאדטתננען פארן קאנגרעס פ?אציע, וואם טרומאן האט פארגע?ייגט זיינען פאר די סענאטארן און דעפוטאטן געווען אן איבעררא־ שונג. דערפארעגע באאבאכטער פוגם קאגגרעס זיינען דעד מיינונג, אז דעד לואגגרעס וועט אין פי? פונקטן שטיצן דעם פרעזידענט. דעד רעפוב?יקאגישער סענאטאר טאפט האט קריטיקירט דעם פרעזידענטס פארשיצאגן. דעד דע- מאקראטישער דעפוטאט הליין האט ארייגגעטראגן א פארש?אנ וועגן צוריקגעבן דעם פרעזידעגט א?ע פו?מאכטן, וואס ער האט געהאט בעת דעד מ?חמה, וועגן ראציאנירוגג ווי אויר?וין און פרייז־קאנט־ רא?. רער ישוב פארמאגט שדן נאך אן "ארגון U טיי? קריגס־קאנטרא?ן, וואם זייגען אין ביידע?עצ־ טע יארן אפגעשאפט געווארן. דעד פרעזידעגט האט דער??ערט, אז די צ\־ הונפט פון די אייראפעאישע פרייע גאציעס איז א שוועבגדע און די צוקוגפט פון דער אמעריקאגער ווירטשאפט איז אין געפאר. די מאסנאמען, וואס דעד קאנגרעס געמט אן ווע?ן אין אמעריר!עס נע- שיכטע אייגגעשריבן וועד ן טיט גרויסע אותיות. די אין דעד?עצטער ויאד פון אויסערן־־מיג. מארשא? געפאדערטע 597 מי?יאן דא?אר פאר הי?ף פאר עסטרייר, איטא?יע און פראנקרייר, האט פרעז. טרומאו באצייכנט א?ם א?עבנס־גויטווענדיקן תנאי פאר א?אגג טערטיגיקן אייראפעאישן ווי- דעראויפבוי. דעד פאקט, וו$ס די דעפוטאטן האבן כטעט ניט אפ?אדירט נאכן פרעזידענטס רעדע ווייזט אן דערויף; אז די וןאדיקא?ע מאסנאמען קעגן אן איג־ וואשינגטאן (דענא־רויטער) פרעז. טרומאן v האט רעם אמעריקאגישן קאנגרעם אויפמערקזאם געמאכט, אז זיין אנטשיידוגג וועגן דער אייראפע־ הי?ף קען זיין די?עצטע שאנס, כדי אויםצוהא?טן א ווע?ט אין ווע?כער פרייע מענטשן קעגען?עבן. פרעז. מרומאן האט נעפאדערט פא?גנדע טאס- גאמען אין די פ. שטאטן: 1. ראציאנירן מאנג?נדע?עבנם־מיט?ען, 2. ווי־ דעד איינפירן די פרייז־קאגטרא?עס איבער באש- טימטע וויכטיקע סחורה־גרופעס, כדי אפצו- ר.א?טן די דערשרעקגדע אינפ?אציע 3. באשרעג־ קען די סםעקו?אציע טיט תבואה און אנדערע סחו- רה־בערזעס. די דאזיקע טאסנאמעז, וואס טרוטאן האט צוו. אנד. געפאדערט אין זיין צען־פונקטן פרארגאם, זיינען ראריקא?ער ווי מ׳האט דערווארטעט און ווע?ן באדייטן די ווידעד-א״נפידוננ פון א גרויסן "דעד יירישער ישוב אין ארץ ישרא? פארמאנט שוין נאר אן "ארגון" נאר א נעהיימע קעמפערישע ארגאגיזאציע. דעד נייער "ארגון" הייסט ניט "ארגון צבאי?אומי" — נאציאגא?ע מי?יטערישע ארגא־ גיזאציע — נאד ״ארגון?וחטי היהדות" — קעט־ פערישע ארגאניזאציע פארן יידנטום. און אויר דעד נייער "ארגון" דרוקט און פארשפרייט פ?ונ-ב?עט-?ער.׳ אין אייגע פון די פ?ונ-ב?עסל!ר פון דער נייער קעמפערישער ארגאגיזאציע ווערט נעמא?דן, אז דעד "ארגון" נעמט אויף זיר די םאראנטווארט?עכקייט פאר אוגטערצינדן דאם קאפע־הויז "סיטי" אויף יפו נאם, און דעם רעסטאראן "עקספרעסא" אויף קיגג דזשארזש נאם, ביידע אין ירוש?ים, פאר רעם וואס זיי זיינען טח?? שבת. אין איינעם פון זייערע פ?וג־ב?עט5ער רעכענען זיי אויס נאר 12 נעטען פון קאפע-ה״זעד אין^דו- ש?ים״ווע?כע ז "נע ן טח?? שבת, דעד נייער "ארגון" פארערט ז" אויף צו פארמאכן זייערע אונטערנע* מוגגען אין די שבתים, ווען נישט ווע?ן^זיי ש?עכט אפשגיידן... ודשינסקי ווארנט פאר א פעלר־צוג אויף מאסקווע ראטנפארבאנד קען פראתצירן אטאם?באמבע טאסקווע (דעגא־רויטער). די סאוויטעישע וואכג־ שריפט "גיו טייטס" שרייבט, אז דעד ראטגפארבאנד באזיצט דעם נויטיקן איגדוםטריע־פאטענציא?^צו פראדוצירן אטאם־באמבעס. די אוים?אנדס־פרעםע, שרייבט די צייטונג, דעד- ק?ערט איצט אומעטום, אז דעד ראטנפארבאנד בא- זיצט גישט די איגדוסטריע?ע מעג?עכקייטן, וואס פארערן זיר פאר דעד פראדוקציע פון אטאם־באט־ בעם. "דאס זיינען געדאנקעג?אזע און זינ?אזע פרווון, אפצו?ייקענען דעם פעסטן פאקט פוגם וווקס פון דער״סאוויעטישער איגדוסטריע. מיד זיינען א?ץ איבערראשט, ווי- אפט ב?ינד־געבוירענע דעאקציא- נערן קעגען מאכן אזע?כע םא?שע םעסטשטע?וגגען. זיי האבן תמיד אוגטערשעצט די ווירטשאפט?עכע טאכט פוגם ראטנפארבאגר, ווי אויר די שטארקייט און ווירקזאטקייט פון זיין אינדוסטריע. די?עצטע רעאקציאנערן, וו אס האבן טייער געטוזט צא?ן פאר זייערע פא?שע אפשאצונגען זייגען געווען היט?ער און זיינע נעגערא?!. א שווטרט באשולדיהונג ניו־יארק (דענא).דער סאוויעטישער וויצע-אוי- סערן־מיג. ווישינסקי האט דערק?ערט פארן ראט פון סאוויעטיש־אמעריקאנישער פריינטשאפט, אז רוס?אגד באגריסט די פריינטשאפט?עכע באציאוג־ נע ן טיט די פ. שטאטן. ער האט ג?ייכצייטיק אויסנעדריקט די ווארנוגג, אז די וואם גייען אין היט?ערס וועגן זא?ן געדענקען דעם טוסר השב? פון נאפא?עאנס פע?ד״צוג הענן מאסקווע. א?ע וואס באווונדערן און גייען אין די דרכים פוגם בי?יקן "הע?ד" היט?ער, וואס האט זיר באטראכט א?0 צווייטער גאפא?עאן, געטען נישט אין אכט דעם מוסר השב? פון נאפא?עאנס פע?ד־ צוג. "טיר ראטן זיי א?ע אויפריכטיק — מעג עס זיין טשערטשי?, בירגעס אדער דע-נא?, האט ווי־ שינסקי געזאנט, גישט צו מאבן זיר קיין געםער?ע־ בע אי?וזיעס וועגן רו0?אנד און געמען אין אכט די ביטערע?ערע פון דעד געשיכטע". צו?עצט האט ווישינסקי דערק?ערט: — טראץ דעד פארערגערוגג פון אוגדזערע בא- ציאוננען וואס האט זיר אגגעהויבן גאר דעד ט?- חטה, ג?ויבן טיר אין די םרייגטשאפט?עכע געםי?ן און דעם גוטן ווי?ן פוגם אמעריקן*גישן םא?ק. IIUIIIIlllIllllllliillUIlllllllUlimilllllUUIIlllltllliilllimUlllltlllllllHIIIimiillllUIHHItlllillllltll עקאנאמיק ווארפעיר) האט געמא?דן דעם אטעדי-, קאנער אמבאסאדאר אין?אנדאן, אין דעצעמבער 1943, אז די בריטישע רעגירוגג איז קעגן רעא?יזירן דעם פ?אן פון ראטעווען עט?עכע .צעגד?יק טויזגט יידן פון בו?גאריען און פראגקרייך, וו"?, ערשטגם, קען דאס םאר?ייכטערן די דייטשן צו פירן די מ?חמה און, צווייטנם, וו"? עס וועט נישט זיין,ווו אהיגצו־ טון די געראטעוועטע "דן, מורא האבנדיק, פאר- שט״ט זיר, אז מען וועט זיי מוזן אריינ?אזן קיין א״י. ״די דאזיקע מע?דונג" — שרייבט מארגעגטוי — "איז געווען א טייוו?אגישע קאמבינאציע פון בדי- טישער קא?טב?וטיקייט און דיפ?אמאטישער צבי- עות. קא?טב?וטיק און קארעקט האט מען אונטעד- נע^ריבן א טויט־אורט"? אויף צענד?יקער טויזג- טער יידן". הענרי מארגענטוי, געוו. פינאגץ ־ מיגיסטער פון די פאראייגיקטע שטאטן, האט שארף אטאקירט די באאמטע פון מ?וכה - דעפארטאמענט, באשו?דיקנ- דיק ז", אז בעת דעד ט?חטה האבן זיי סאבאטירט דעם רענירוננס־פ?אן ארויסצוראטעווען די?ענדער פון אונטער דעד גאצישער אקופאציע, און דערמיט ז" אויסגע?יפערט צום טויט. מען דארף אבער צו- געבן — שרייבט מארגעגטוי אין זיין ארטיק? — אז בוירנס און מארשא? האבן שפעטער אויסגעריי־ גיקט דעם מ?וכה־דעפארטאטענט פון די רעאקציא־ נערן און אגטיסעטיטן. אין דעם זע?ביקן ארטיק? דעקט אויף מארגענטוי די שטערונגען, וואס די רעגירוגג פון נרויסבריטא־ ניען האט געמאבט, כדי נישט אויסצופירן די דע- טוננס-פ?ענער. ער טיי?ט טיט, אז דעד בריטישער טיניסטער פאר עקאגאמישן קאמף (מיניסטר׳ אוו קורצע נייס ..1IIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII1I.....Illlllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllllll אפעל פון רער שארית הפליטה צו רער אונא ווערט געזאגט, אז אין טאמענט פון אגטש״דונג פארן גור? פוגם "דישן פא?ק פון זיין ארעד גישט זיין, שט״ט די ש״ה טיט א ציטער. מיד, וואם האבן א?ץ פאר?וירן, האבן גארנישט אחוץ איין האפענונג: ארץ ישרא?. מיד טוזן אוועק פון דאנען און מיד ווע?ן אוועקניין און אונדזער?אגד. דער אפע? ווערט איבערגעגעבן דעם ריכטער?עווענטא?, כדי אים דודר דעם^געג. ק?" ריכטן ווייטער. נאכדעם ווי דעד פארזיצער דאנקט די אנוועזנדע פאר זייער אנטיי? אין דעד קאגפערענץ, ווערט זי טיט התקוה געש?אםן. פ. ל. צענטראל־קאבזיטעט אנגעשלאסן צום יידישן וועלט־קאנגרעם מינכען (פר) דער צ.ק. פון די באפרייטע "דן אין דעד אמעריקאנער זאנע אין דייטש?אנד, האט דעד- הא?טן א בריוו פוגם "ד. ווע?ט־קאנגועס וועגן אג- ש?יםן דעם צ.ק. אין דעם ווע?ט־קאגגרעם. אינם בד י וו ווערט צוו. א. געזאגט, אז דעד באש?וס פון צענטרא?־קאמיטעט אנצוש?יסן זיר אין ״ד. ווע?ט־ « קאנגרעס איז אויפגענומען געווארן טיט גרויס צופ- רידנהייט און ווערט באטראכט א?ס אן אקט פון היסטארישער באדייטונג. מיטוואר דעם 12 נאוועמבער איז אין פראנקפורט פארגעקוטען אן אויסערארדנט?עכע קאנפערעגץ פון צ. ק. אין צוזאטענהאנג טיט די םארהאנד?ונגען אין דעד אונא וועג ן דער א״י־פראנע. אין דעד קאנפע- רעגץ האבן אנטיי? גענומען פארשטייער פון די רעגיאנא? און ארטס־קאטיטעטן, מי?יטער־רעגירוננ, אירא, דזשוינט, סוכנות, אגודת הרבנים און אגד. עס א ז אויר אנוועזנד נעווען א פארשטייער פון "מארגן־זשורגא?" דעד פרעזעם ד. טרעגער דערעפנט די קאגפערעגץ טיט אן אפע? צו דעד ווע?ט, א סוף צו מאכן צו דעד שאגרע פון ווייטערדיקן זיצן אין די?אגערן 2 טיט א הא?ב יאר נאר דעד באפרייאונג. עם בא- נריסן דאן די פארשטייער פון די אנוועזנדע מאכט־ ארגאנען און איגסטיטוציעם, ווע?כע דריקן אויס די האפענונג, אז די א״י־פראגע וועט .אויף דער איצ- טיקער סעסיע גע?ייזט ווערן און די ש״ה וועט גע־. פיגען איר ה"ם. די רעדעם זיינען איבערגעזעצט נע- ווארן דורבן סעקרעטאר פאר אויסער?עכע עניגים ח, אריה טרענער. דעד אפע? צו דעד אונא, וואס איז אויסגעאר־ בעט געווארן דודר א ספעציע?ער קאמיסיע איז פאר- גע?ייענט געווארן דורך פראפ. קארן. אינם אפע? ב א ד - נ א ו ה ״ ס. אין קרקע האט זיר אננע- הויבן,דער פראצעס קעגן 40 דיימשן, וואם זיינען?ויטן באשו?דיקונגם ־ אקט פאראנטווארט^ער פאר דעד פארווא?טוגג אין קאצעט אוישוויץ. וו א ר ש ע. דעד געוו. ם.ם.־קאטעגדאגט פון קא-?אמייער געטא, פעטער?יידערוויץ, איז דורר א וואד- שעווער געריכט פאראורטיי?ט געווארן צום טויט. ער א ז אנערקענט געווארן פאר שו?ריק אין באטיי-?יקן זיר ביי דעד דערמארדונג פון 30 טויזגט יידן. ב א ד־נ א ו ה יי ם, פאר א סאוויעטיש טי?יטער־ געהיכט אין טשערניגאוו האט זיר אגנעהויבן א פרא- צעס קעגן 16 געוו. מיטג?ידער פון דעד דייטשער און אוגגארישער ארמייעז. ז" ווערן באשו?דיקט אין מארדן און רויבן סאוויעט. בירגער אין אוקראינע און אין ווייס־רוס?אנד, צעשטערן .און פארברענען שטעט און דערפער, ווי אויר טיט געווא?ט פאר- ש?עפן סאוויעטישע בירגער אויף ארבעט ק״ן ד״טש-?אגד.? א ג ד א ן. דינסטיק האט דעד קעגיג דזשארזש א״גגעארדנט א חתונה־בא? פאר זיין טאכטער טיט פריגץ מאנטבאטען, וואס "די ווע?ט האט שוין?אנג אזע?כעם נישט געזען". דעד קעניג דערק?ערט, אז במשר פון 2 יאר נאר דער חתונה וועט ער געבן "קעסט" דעם יונגן פאר־םא?ק פון ז"נע אפשפא- רונגען, וואס ער האט געמאכט בעת דער ט?חמה פון זיין געהא?ט. פראנקפורט (פר.) די עסטרייכישע רענירונג האט זיר געווענדעט צו דער אמעריקאנישער 'הויפט- קווארטיר פון דייטש?אנד וועגן א דער?ויבניש אויף איבערצוזיד?ען 20.000 יידן פון עסטרייר אין איר זאנע. געג. ק?" האט די ווענדונג אפגעווארפן.?ויט דעד דערק?ערונג פון דעד הויפט־קווארטיר און ריב- טער?עווענטא?, זייגען נ י שט פאראן ק״ן אויסזיכטן אויף צו דער?יידיקן דעם דאזיקן ענין, וו"? וואשינג־ טאן איז דערצו נישט נענויגט און וועט עם וואר־ שייגלער גישט אננעמען. "עם איז אינטערעסאנט", שרייבט אין צוזאמעג־ האנג דערמיט דעד "ניו־יארק הערא?ד טריביון", אז דאם אייראפעאישע יידנטום ווי? זיר געפינען דווקא אין רער אטעריקאנער זאנע, וואס זיי בא- טראכטן א?ם זייער צייטוויי?יקן ארט". די סיבות דערפון ניט די׳צייטוגג אן זיינען "פא?יטישע און 0אציא?ע" ווי אויר דאס, וואם די מערהייט זיינען ציוגיסטיש געשטימט. \ /