Undzer Worṭ · 1947-11-14 · 44/82 (14.11.1947) · p. Seite 4

פריימיק, 14 נאוועמבער 1947. אונרזער ווארט זייט 4 "די עוואלוציע פון פארשטאנד" אינם בור " די ניודאל בייסיס אוו מהאטה" (דער נערוון־פונדא־ מענם פון דענקען), דערקלערט עליאט סמיט די בארייטונג. פון דער רעוואלוציע. ער זאגט: "דער נוצן פון די הענט איז א פארבאדינג פארן אויג צו זען און די אנטוויקלוגג פון דער זעאוגגס־קראפט, אין אין דער דירעקטער פראפארציע מיט דער אקטיוויטעט פון' די הענט. . כדי צו קענען נוצן די הענט מיט רערפאלג, דארף מען קענען זען וואם מען טוט מיט זיי. האבהאז זאגט, ווען מען זאל אים פרעגן וואם וואלט געווארן פון א הונט ווען ער זאא קריגן הענט וואלט ער געענטפערט, אז זיין איגטעלעקט וואלט זיר אנטוויקלט אנדערש. צוקערמאן ניט צו, אז מיט הענט וואאט ער געקראגן אויגן און א מאיר פון א פרימאט: ער וואאט געווארן א סאאפע... עם מייגט, אז אדום די הענט האב! זיר אנסוויקאט די אויגן און דער מאדר. מעגלער, אז ס׳איז א דאגק רעם, וואס דער פדי. מאט האט הענט, איז ער די אייגציקע חיה, וואס קוקט מיס ביירע אויגן קאנצענטרירט אויף איין זאר (ביגאקולאר וויזיאן) און ער זעט זאכן אין 3 דימעגסיעס ,א סטעריאסקאפישער באי?. אין דעם איז ניט א״גגעשלאסן קיין מיסטער־ יע, סהאט פשוט צו סאן מיס אגאטאמיע און לאקאל׳, זאציע אינם מאדר : א חיה, וואם אריענטירט זיר אויט רעם שמעקן, ווי א הונט, צום ביישפיל, האט ניט קיין ווייטן פערספעקטיוו, איר אקטיוויטעט אי! א דירעקטע און אוטמיטאבארע: הענט גיבן אבער א מעגאעכקייט זיר צונרייטן צו אן אקטיוויטעט און זיר אריענטירן אויף א דיסטאנץ און אויף רעם איו גויטיק א קאארדינאציע פון חושים. אין ויין אויבגדערמאנטן ארטיקא "ראם נייע ועז,/ ווייזט עאיאט סמיט אן אויף די ענדערוננען וואס וייגע! פארגעקומען אינם מאדר פוגם פרי. מאט, א דאגק דער ענדערונג פון זייער רעאגירן צו דער סביבה. די אנאטאמישע ענדערונג מוז אויס־ געאאזט ווערן, ס׳קען אבער אנגעוויזן ווערן, 18 א דאנק רעם וואס ביים פרימאט, ווי ביים מענטשן, קרייציקז זיר האאב פון די נערוון*פעדעמלעד, וואם אויפן פוגם אויג צום מאיר, קען ער, ווי דער מענטש קוקז מיט ביידע אויג! אויף איין זאר און זי אאקאאי. וירן, ווי דער מענטש, אין א דריי־דימענסיאגעאן : רעאגירן צו 8 גאנצעם. שערינגטאן, דער אויטאריטעט פוגם אויסעראעכן טייא פון דער נערווןיסיסטעם, שטימט איין מיט סמיטן, רעם אויטאריטעט פוגם צענטראאן טייא: ער הויבס אן פון רעם, מיט וואס סמיט ענדיקט. זיין (המשו זייט 6) די אבטדדקלובג פרכם מעכמשן S דעס״׳קערפער פון פלאץ צו פלאץ. אויף בוימער ווערט די באוועגונג אן אנדערע; דער קאעטערן און שפריגגעז פארנעמט דאס ארט פון רעגאמעסיקער באוועגונג. א דאנק דעם אאעמעז, עגדערן זיר די פיס אויף אזוי פיא, אז ויי קענען דורכפירן די גייע פונקציעס. גאייכצייטיק מיט דער ענדערונג און אאם רעזול. טאט פון איר, האט די חיה, אין איר היסטארישער אנטוויקלונג, געענדערט די הויפט־אקטיוויטעט פון אירע חושים : אגש...אט וואס זי האט זיר פריער אריענטירט אויפן חוש הריח, חאט זי אנגפהויבן נאכפאאגן אירע אויגן און אויערן. דאס האט גע. פירט צו א רעוואאוציע אין איר סיסטעם. אין אן ארטיקא "ראם נייע זען״און אי! א קאפיטא J^S^SL^iQ מענדל מאן די זינדיהע שעה אויף וועאכע וועגן וועא איר מארגן גיין? וועד וועט מיין שכן זיין? ווו וועא איר געכטיקן און ווו טאגן? נאד מיין טרויער וועא איר טיט זיר טראגן •) אין. די פאראאשענע אויגן, אין מיין גאנג, וואס א ז שוין געבויגן, אין די היאפסאאזע הענט, ווי שאטנס פון צווייגן אויף אאטע וועגט. פאראן אבער.אין טאג אזא שעה, ווען ס׳אנטפאעקט זיר ראם צווייטע באא, ווען נאענט ווערן פרעמדע טיר און טרעפ, און ב׳בין גרייט צו גאעמן זייערע קיגדערס פאאקסענע קעפ. ב׳פארשפאר מיין טיר, פארסאר רעם טויער, •ן ווי שטאאענע רינגען פרעסט סיר רעד טרו יער דורר מייגע גרויע ווענט, שטרעקן זיר הונרערטער געשעגדעטע העגט, מיט מאנדנג, מיט געוויין *— און איר באייב שוין אזוי אאיין, ביז ס׳לעשט זיר דאס אויטערע באא, און בעט פארגעבונג פאר רעד זיגדיקער שעה. רעגגסבורג, 1947 ניט ספעציאליזירט,, זי האט גיט קיין פעסטגע־ שטעאטע געווויגהייטן און קען זיר אייכט צופאסן צו פארשיידענע באדינגונגען.' ווען מען רעדט וועגן דער "רעוואלוציע", וואס רעד איימור האט געמאכט אין זיין אעבנס־־וועג, האט מען אין זיגען ןעם מאטעגט, ווען ער האט פאראאזט די ערד און געמאכט רעם בוים פאר זיין היים. אז אזא מאמענט איו געווען, איז קיין שום צווייפא ניט : ער אז ניט ק יי ן פאיענדער פויגא, פאר וועמען ערד און בוים איז די זעאבע זאר.ער האט געמוזט אנהויבן זיין אעבן הארט ביי דער ערד און ערשט נאכדעם ארויפקריכן אויף בוימער. פארשטייט זיר, אז עם וואאט זיין נוצאאז צו ספע. קואירן, וואס עם איז געווען די סיבה, ארעד סיבות, וואם האבן פארטריבן חיות אויף בוימער, וועז זיי* ער היים א ז די ערד, מען קען זיר פארשטעאן, אז עם האט געמלזט זיין דער קאמף פאר עקזיסטעגץ, וואם האט זיי געטריבן אויף די בוימער. אויב אבער מען קען גאר^יט ואגן וועגן די סיבות, קען מען בא. טראכטן די פועל־יוצאס, צו וועלכע אזא ענדערונג אינם לעבגס-גאגג פון חיות האט געטוזט פירן. אויף דער ערד קריכט א חיה אויף אלע פיר, ויי שפארן אונטער רעם קערפער, וואס איז האריזאג* טאל אויסגעשפרייט פאראלעל צו דער ערד. אלע פיס האבן די זעלבע פונקציע; זיי האלטן אויף רעמי קערפער אויף א ריסטאנץ פון דער ערד און דיגען אלם באוועגונגס־מיטל. קיין אנדער פונקציע האבן ויי ניט און זיי קעגען זי ניט האבן; ז יי זיינען ניט צוגעפאסט פאר קי׳ ן אנדער פונקציע. לויט זייער פאזיציע אויף דער ערד, זיינען די אויגן געווענדעט צו דער ערד און זייער האריזאנט איז א באגרענעצטער. נאטירלער, אז אויר זייער פונקציע זאל זיין א באגרעגעצטע. אוגטער אזעלכע באדיגגונגען, קען מען זיר פארשטעלן, אז דער שמעקן זאא זיי ברענגען מער נוצן פון רעם קוקן, ווערט ער ז"ער וועגווייזער. אויף א בוים א ז די פאזיציע אן אנדערע, זי איז פון י א מער אד־ער■ ווייניקער ווערטיקאלן• כאראק. טעד, ספעציעא איו זי אנדערש ווען די חיה קאע. טערט ארויף און אראפ. איר קערפער מוז זיר אויס. גאייכן פאראאעא צום שטאם פון בוים. אירע פיס קריגן א גייע פונקציע; זיי נעמען ארום און האאטן זיר אן אין בוים. ספעציעא קריגן א גייע פונקציע די פאדערשטע פיס: זיי ווערן אג רעם י וו, זיי באפן זיר אן אין פארשיידענע צווייגן און ציען איבער (המשר פון פאריקן נומער) עאיאט סמיט נעמט אן, אז די איימורם זייגעז געווען רי ערשטע פיר״פיסיקע חיות, וואס האבן פארלאזט די ערד און האבן אויסגעקליבן בוימער פאר דיער ה"ם. ער נעמט אן, אז זיי זיינען, גע- ווען די ערשטע, וואס האבן פארביטן דעם שמעקן, רעם וויכטיקסטן חוש פון קריכנדע חיות, אויף זען, הערן און טאפן מיט רי הענט. ראם איז, לויט זיין מיינונג, געווען די וויכטיקסטע רעוואלוציע וואם א ז ווען עם איז געמאבט געווארן אויף דער וועלט. און ער א ז גערעכט: עם איז א רעוואלוציע, וואס א ז געמאכט געווארן אינם כ|ארר. וואלט די ראוי- קע רעוואלוציע ניט געמאכט געווארן, וואלט ניט זיין ווער עם זאל מאכן וועלכע ס׳איז אנדער רע* וואלוציע. דער שמעקן איז דירעקט און אוממיטלבאר, ער איו א טייל פון דער פיזיאלאגיע פונם ארגאגיזם און איז אינטים פארבונדן מיט אים. ער האט ניט און קעז אויר ניט האבן קיין אנדער פוגקציע, ווי נארונג און געשלעכט. אנאטאמיש איז דער מייל פון מארד, וואס א ז פארבוגדן מיטן שמעקן, איזאלירט, אויסער מיט דער דירעקטער פיזיאלאגיע, איז ער ווייניק פאר. בונדן מיט אנדערע טיילן פון מארד. פאקטיש, ווען זיי אנוויקלען זיר, איז עם אויף זיין רעכעגונג; זיי רינגלען אים ארום און פארקירצן זיין הער. שאפט. אז דער חוש זאל פירן צו אלגעמיינער אנט־ וויקלוגג, קען מעז זאגן, איז אויסגעשלאסן. / ווען חיות האבן געמאכט די "רעוואלוציע" אין זייער נוצן פון חושים איז שוועד צו זאגן; מעג^ער, אז עם איז גארגיט געווען קיין רעוואלוציע, נאר אן עוואלוציע; ווער ווייסט. סמיט נעמט אן, אז די עגדערונג האט זיר אנגעהויבן פון די סילר־זויגנדע חיות (מאמעלם). פון זיי, נעמט ער אן, איז דער ליימור געווען דער ערשטער, וואם האט "אייגגע. פירט" די ענדערונג. ער כאראקטעריזירט די ליימור־פאמיליע אלם אן אקטיווע <!חייה, וואס קאארדינירט ל״כט אירע חושים; זי ׳באזיצט א גרויסךנראד "קוריאזיטעט" און לערנט שנעל פון דערפארוגג. איר מארד איז פארהעלטעניסמעסיק גרעסער ווי דער מארד פון אנדערע חיות. פון ספעציעלער וויכטיקייט איז אבער, לויט זיין מיינוגג ראם. וואס ער באזיצט פיי. איקייט פאר אנמוויקלוגג. וואוד דזשאנם זאגט, אז די ל״מור-פאמיליע איז ....ייי1| יזזז!לזי׳י*'יזזןןז!זי״ייימ!ל!!!יי'י,,יזזזןךרי,^יזלןןזזלי,ייי'מ1ןןלי*ייהןןןןז" ....וווו»""׳" ייזזזזד און מאיר האט שטיל מיטנעפליסמערס: בירא, בידו, ניסא, נישטא — יאקזשע יא דאמאי פאידו... ־אין דער היים האט אויף מאירן געווארט זיין פרוי מיט 4 קליינע קינדער. ווי אזוי וועט ער איצט א היים ניין? נאר א טאג און גאר א מאג — דער סוף איז שוין א ז י בערער. * * * ^וויפל מאל ס׳האט זיר נישט געוואלט יאכימס עלטערע מיידל צורירן צום פידל, א ז זי פון דארט שטעגדיק אפגעשפרונגען. דער קלאנג, וואס די סטרו. נעם האבן פון זיר ארויסגעגעבן א ז געוועז אזא, אז ס׳האם אין דער כאטע ממש אויפגעשוידערט. אויבן אן איז אין יאכימס כאטע געהאנגען ראם פידל אין א שווארץ קעסטעלע. ווען ס׳פלעגט עמי. צער פון יאכיסס קינדער די פידל אראפנעמען פון דער וואנט און מיטן סמיטשיק א פיר טאן האט זיר אלעמען אויסגעדאכט, אז ראם הערן זיי די לעצטע געשרייען פון די טוטשינער יידן, דאם גע. וו" ן פון קל "נע קינדער, וואס זיינען לעבעדיקערהייט אין די גריבער פארשאטן געווארן דורר יאכימס שבנים. געדאכט האט זיר זיי, אז דער גאנצער צער פון דעם אומגעבראכטן טוטשין ליגט פארשלאסן אין ידעם קליינעם שווארצן קעסטעלע אויף דער וואנט. די פידל״קלאנגען וועלכע ס׳האט עטלעכע טעג פארן טויט אויסגעשפילט מאיר זשעליכאווער האבן לאגג, לאנג אנגעהאלטן אין דער כאטע, ביז עם איז געקומען די הייליקע פאסכא, ס׳האט די שטוב געקאלבט. לאנג האט זיר יאביס, יעגעם מאג, גע- קריגט מיט אלקעז, זי זאל או י פן בוידעם ראם פידל ארויפטראנן, ביז זי האט איינגעוויקלט עם אין היי באהאלטן .. .נאר ראם געזאנג פונם פארשטומטן פידל לאזט ניט אפ. עם טראגט זיר איבער די כאטעם אין די שטילסטע געכט, ניט ניט ק״ן h די פויערים, וואס זיצן אין די טוגקעלע פארנאבט! ,אויף די פריזבעס. און ביז איצט גאר טראגן די וואלינער ווינטן, אין די פינצטערע נעכט, ראם לעצטע געוויין פון מאיר זשעליכאווערם פידל. פויערים פארמאכן דעמאלסט די לאדגס פון די ןזעגצטער, פארריגלען די הייזער או^ניען פאר די איקאנעס. די קלייגע אוטפארשטענדלעכע אותיות פון עסלע. בע ווערטער. * * * אין איינעם פון יענע טעג איז אויר אוועק מאיר זשעליכאווער צו זיין פרייגט רעם שוסטער יאכים און אוועקגעטראגן אים זיין פידל. ״געדענק יאכים — האט מאיר צו אים געזאגט — דו ביסט דער ערלעכסטער צווישן אלע, נעם צו מיין פידל, וועל איר בלייבן לעבן וועסטו טיר עם צוריקגעבן, אויב נישט — זאל עם ביי דיר בל"בן". דער חויכער מאיר האט זיר עטוואס איינגעבויגן. ס׳לעצטע מאל ארויסנענומען רעם פירל פון קעם. טעלע און אגגעהויבן שפ'ילן. יאביס האט אוועקגע. ליינט רעם שטיוול, אריינגענומעז ביידע הענט אין די קעשענעס און פארמאכט די אויגן. אלקע, זיין ווייב האט אויפגעהערט זיר צו פארען ביים אויוון און מאיר האט נעשפילט. רי קלאננען האבן אנגעפילט ראם קלייגע צימערל, ז" האבן ווי טיט טויזנטער פערים געוויקלט זיר ארוס יאאכי. מען און אלקען, אפילו מאיר אל" ן א ז געווארן פון ז" געפאנגען. ער האט מער גישט געקענט באפעלן רעם ססיטשיק, וואם האט אזוי ל״כט געשוועבט איבער די סטרונעס ווי רער הויר פון א וויגטל אי* בער די גראזן.׳ רודר די פארמאכטע אויגן האט יאכים געזען -1- -— אט גייט א מחנה "רן טיטן רב בראש, מ׳טראגט א ספר אריין ק״ן טוטשין, יידן זיננען... אפילו רער פארנאכט זיגגט אויר טיט- ,.. און אט פירט מען א כלה — א יידישע כלה אין ווייסן קל"ר. מחותנים. א גערויש פון בריטש* קעס, געזאגג... און דערגאר ראם כליפען, טראם. קעריי פון טעלער און פלוצים א פר״לעכער אקארד — ראם זינגט מען אוים רעם מזל-טוב. -רער סמיטשיק האט זיר אפגעהאקט און טיט א ציטער ארויסגעבראכט רעם יום*כיפור׳* דיקן ניגן און יאביס האט דערזען רעם "דישן יום. טוב, ווי ס׳שפאנען יידן איבערן מארק, גיבן זיר די הענט, ער האט געהערט ווי ס׳טראגט זיר פון שול ארוים ראם הארציקע געבעט און רער ניגון האט אים איצט ארומגענומען, גערעדט צו אים, יאכימען, הער זיר איין ראם איז שוין צום לעצמן מאל.-י מאיר האט א הויב געטאן רעם קאפ, פעסטער בארירט טיטן ססיטשיק די סטרוגעם. יאכים האט גלייר רערקענט רעם ניגון פון ייריש־אוקראינישן לירל וועגן די שעפעלער וואס ז"געז פארלוירן גע. גאנגען. א בריור אוו א פח מעגדל מאן די אלטע גבאיטע, פרומע שיינדל האט אין יענע טעג אנגעשריבן א געזעגנוגגס־בריוו צו איר אייג* ציקן זון ק״ן אמעריקע: "ז" וו ים ן, מיר זייגען די לעצטע אויפן יריד". די פאר ווערטער האט זי איבערגעגעבן א פוי. ערטע און איר אנגעזאגט, ווען ס׳וועלן קומען רואיקע צייטן, ז אל זי עם אפשיקן אויף רעם זונס אדרעס ק״ן אמעריקע. די פויערטע הא^ רעם בריוו נע- האלטן ווי א ה״ל_יקטום און אים פארשטעקט צווישן די הייליקע בילדער, יעדן טאג ווען זי איז קניען נע- פאלן מיט א געבעט האט איר ביים הארץ עפעס א שלאג־געטאן אזא ווארעמקייט, אזא נלויבן, אז קומען וועט דא־ער אליין, הערשקעלע, וועמען זי האט אויף אירע העגט ארומנעטראגן, וועמען זי האט אוקאינישע לידער געזונגען, וועגן פעלר און וואלד. ער וועט קומען מיט א שוואצן קאפעלוש, מים א זילבערנער קייט אויף רער וועסט, אזוי ווי מיט עט. לעכע יאר צוריק. יעדעם געטראפענע גויאישע קינד האט ער נעגלעט און אלע פויערים האבן פאר אים רעם הוט געצויגן און פאר פארלעגנהייט נישט נע- וווסט וואס מיט ד הענט צו טאן, צוצופאלן אפשר צו הערשלען, צום אמעריקאנער, קושן אים די הענט ארעד קניען ווי פארן נלח. אוליאגע, וועלכע האט איבער 30 יאר ביי רער פרומער שיינרל געדינט, אל ע קיגדער פאוויגט, נע- קעגט די ברכות פון ליכט־בעגטשן, יעדן שבת רעם אויוון *עהייצט, זי, אוליאנע איז געווען ז י בער, אז הערשקעלע וועט דא אהערקומען. א, דעמאלסט וועט זי אגטאן אויף איר באבלימטן טיכל די שווארצע ז״רענע שאל,זי וועט אנטאן רעם לאנגןז שופאן טיט די גרויסע צוו" קנעפ, אויפהענגען וועט זי רעם צלם אויף א זילבערנעם ק" טל און אין איין האגט וועט׳ זי טראגן רעם בריוו פון שיינדלען, פון הערשלם סו. טער, זי וועט צופאלן צו אים, ארומגעמען זיינע פיס און לאנג, לאגג וויינען, דערגאר וועט זי צוטראגן דעם בריוו — ראם איינציקע וואס איז געבליבן נאר א שטאט יידן. נישט קיין הייליקע ספרים, גישט ק" ן טליתים, גארנישט. געבליבן איז נאר רער אייג* ציקער בריוו. אוליאגען האט זיר אויסנעדאכט, אז ראם איז אפשר דער איינציקער סימן פון ״דישן ־ לעב ן — דאם אייגציקע וואס טראגט אין זיר יידישקייט — אין די זומער־־חדשים פון יאר 1942 זיינען די יידן אדום הארין אויסנעמארדעט געווארן דורר די דייטשן ב" דער מיטהילף פון די ארטיקע אוקראי* נער. א טייל פון די יידן איז דאר געלונגען צו אנטלויפן אין די וועלדער. אדום ידעם דארף ריסוויאנקע האבן זיר געצויגן אויף צענדליקער קילאמעטער די וואלינער וועלדער. דאם דארף איז געווען דער קנופ, ווו ס׳האבן זיר צו- גויפגעטראפן רער קודריגקער וואלד טיטן לושטשי* נאווער, דערביי האט געגומען זיין אגהויב רער שוב- קאווער וואלד און דער אנטאנוווקער, העט געצויגן ביז לודוויפאל און בערעזנע. די יידישע שטעטלער אדום די וועלדער זיינען נישט אומנעבראכט געווארן מיט איין מאל און אין איין צ״ט. צוערשט זייגען אויפגעשטעלט געווארן אדום עטלעכע עגגע געסלער גרויסע דראט־פארצוי. מונגען. ד טויערן זיינען פארשפארט געווארן נישט אזוי צולב רעם. אז א ״ד זאל זיר נישט ראטעווען — אין דעם זיינען די דייטשן געוועז ז יבעד, אז ווו ער זאל גישט לויפן וועט ער ם״ ווי אומקומען — ראם סאמע וויכטיקסטע פאר די העגקער איז נעווען, אז די אנטלאפענע זאלן נישט אנזאגן די שכנישע שטע־ טלער, וואם'ס׳דערווארט ז". אזוי זיינען אומנעקו* מען די יידן פון אלעקסאנדרע, מעזריטש, האשטש, נרויס־סעליטש, קל״ן־סעליטש, קאסטאפאל, ברעזנע און אנטאנוווקע. צום סוף איז אומגעבראכט געווארן די טושטינער קהלה — ביי א 3000 יידן. א גרויסן טייל פון זי" א ז דאר נעלוננען אנטלויפן אין די ארומיקע וועלדער. קיין טושטין זיינען אבער שוין פון פרער דערגאג־ גען די טרויעריקע נדום! וועגן גרויסן חורבן, וועגן דער שחיטה, וואם ווערט רורכגעפירט אין די ארו¬ ס קע שמעטלער. א געוויסע צ״ט איז אבער טוטשין דורר די דייטשן געשוינט געווארן, דאס איז געשען דעדפאר, וואם עם האבן דארט געארבעט 2 פאב- ריקלער, איינס א לערער און דאס צ וו" טע א גע- ווא:ט:פאבריק. דאם איזגעוועןאין יענעטעג שטארק אויף דער האנט פון די דייטשן. ז" האבן ראם גע- וואנט און די לערער געדארפט צו מלחמה*צוועקן. דאר האבן די יידן פארשטאנען, אז ז" זיינען די יעצטע" און אז זייער ריי וו עט אויר קומעז — און זי איז נעקומען.