Undzer Worṭ · 1947-11-07 · 43/81 (7.11.1947) · p. Seite 4

פרייטיק, 7, ^אוועמבער 1947 אונרזער ווארט זייט 4 די אכטרריקלוככ £וכם מלגנטטו טער, זיי גיבן צו די רינגען וואס פעאן צו דער קייט פון עוואאוציע. י ווען מען באטראכט אויבערפאעכאער די פארשיי* דעגע מיגים, מאכן זיי אן איינדרוק אזוי ווי זיי זאאן באשטיין פון איין היסטארישער פארמאציע, וו״אס איץ אויסגעשפר״ט אויף איין פאאכק״ט פון דער ערד, אז זייער פארשיידנהייט איז א פוגדאי־ מענטאאע. גע וו ים ווייס מען איצט, אז אונטער דער פארשיידנארטיקייט איז טיף באהאאטן אן ענאעב- קייט, אויב ניט היין אירענטיטעט- מען געמט אויר אן, אז א סך פון די פארש״דנארטיקייטן זיינען באויז א רעזואטאט פון די פארש״דענע באדיגגוננען, אין וועאכע די באטרעפנדע מיגים געפינען זיך. פאקטיש זיינען עם ניט קיין פארש״דענע מיגים, נאר ענדע־ רוננען אין אידענטישע מינים. פונדעסטוועגן וואאט פון די איצט עקזיסטירנדע מיגים זיין שווער צו דע- מאגסטרירן דעם גאנג פון עוואאוציע. אבער דאם קומען און פארשווינדן, אזוי נוט ווי די ענדערונגען פון חיות איז ניט גא״ר. אייניקע מיגים האבן זיך אויף אזויפיא געענדערט, אז מען קען זיי ניט דער־ קעגען און אגדערע זייגעז אזוי פארגאיווערט געווארן, אז ז״א האבן זיר איגגאנצן ניט געענדערט. און א סך זייגען אויסגעשטארבן און האבן גאו זיך גיט גע- אאזט קיין יורש. א דאנק דעם צושטאגד האט מען אויף דער אויבערפאאר פון דער ערד מיגים, וואס הגם .מען איז ׳זיכער, אז זיי זיינען גאעגטע קרובים, בא וו" ז ן קען מען עם אבער ניט. ווען מען נעמט דעם פערר פאר א ב״שפיא, ווייסט מען אז ער האט א סר קרובים צווישן די אעבעי ריקע מיגים, זיי זייגע^אבער פארט פארשיידן איי- גער פון דעם צוו״טן. גייט מען איבער צו דער פא* אעאנטאאאגיע אויט די שיבטן פון דער ערד, געפינט מען אין אמעריקע אאיין 200 סארטן פערד : ווען מען שטעאט ז יי או ים, האט מען דעם פערדישן בוים מיט אאע ז" גע צווייגן. דער שטאם פוגם בוים, פון וועאכן, מען נעמט אן, אז דער מענטש איז דער יינגסטער צוו"ג, ווערט אג- גערופן דער פרימאט ארדער. רער דאזיקער ארדער איז א גאנץ אאטער; ז״גע ערשטע פארטרעטער ז"- נען געווען די "איימורם", וועמענס א דירעקטער יורש שפריננט נאך איצט אדום אויף די בוימער פוגם מאדעגאסקארער איגדזא. דאס זייגען קאיינע חיהאער ביז א קאץ די גרויס. ז" אעבן אויף בוימער, נערן זיר מיט געמישטער שפ״ז און קעגען זיצן גאייר אז ז" זאאן קענען באפרייען די פאדערשטע פים, און נוצן די העג- צו טראגן שפייז אין מויא אדיין. קאנישע סאאדאטן. 48 שטערן פון דער אמעריקא" נישער פאן זיינען אראפגעפאאן אויף די קאנצענט- ראציע־אאגערן און געראטעוועט פון א ז י בעדן טויט הונדערטער, טויזנטער אברמאער.. צוו" יאר זיינען ווידער פארביי פון דער דאזיקער פר״דיקער מינוט. אברמא איז ׳עוין ה"גט א שיינער בחור. נאר עפעם א מאדנער קנייטש א ז באמערק- באר אויף זיין הויכן קאוגן שטערן. א קנייטש פון אומעט און צעטראגנקייט. וואם איז עם? וואס דראט דיר איצט, חבר? פארוואס זיינען ד״נע אויגן נאם, ווען דו באיקסט, אזויווי מיט יארן צוריק, אויף דעם אומעטיקן, הארבסטיקן הימא? וואס דערמאנט דיר רעד מאנאטאנער, הארבסטיקער הימא פון 1947? אברמא איז אין אובעק. אברמא איז איינער פון די "עקזאדוס״־העאדן. אברמא האט אויט דער מיינונג פון די סטאטעטשנע ענגאענדער א פארברעכן בא- גאנגען, וו"א אברמא האט געוואאט פאר יעדן פרייז קומען אין זיין פאטעראאגד. ער האט געוואאט אג- טאויפן פון די שונאים — צו_פריינד. פון דער פאר- שאאטענער גערמאנישער ערד, צו די נאאדענע ארן- ישראאדיקע פרדסים. פון ד.פ. - אאגערן — צו די יידישע קיבוצים. פון גאות —ק" ן ארן. פון נע- פאגגעגשאפט — צו פר״הייט. און איצט זיצט ער א פארביטערטער אין א אאגער, נישט ווייט פון אובעק, ער דערמאנט זיין רייזע, זיינע נישט דער* פיאטע טרוימען און זיפצט. דורר מרערן קוקט ער אויפן אומעטיקן, הארבסטיקן הימא. ה״גט א ז אב- רמאס געבורטס־מאג. 18 יאר איז אאט אברמא. עם איז א טרויעריקער טאג, הגם, א'געבורטס ־ טאג. א שווערער, הארבסטיקער הימא הענגט איבערן "עק- זאדום" ־ אאגער. שטיאקייט, א״נטאניקייט, אוטעם. אזוי, ווי מיט יארן צוריק. נאד די הימאען האבן רחמנות טיטן גורא פון די טויזנטער פארשיקטע און וויינען. די הימאען וויינען. גרויסע רעגן*טראפנם שאאגן זיר אפ אן די באראיז* שויבן. ערגע^ וו" ט רייסט דויד" די שטיאקייט א שיף־סירענע. אן אויפהער ווויעט א צוו"טע... אפשר שווימט עם א צוו״טער "עקזאדום" מימן גאאדע- נעם וועג צו דער פרייהייט. צו אוגדזער ארץ. וועד ווייסט? אייגטאניק, מאנאטאן כאיאפעט דער רעגן פון דער רינע אויפן שמוציק[ אאגער־־זאמד. א פאר- שפעטיקטער דורכגייער, דורכגעווייגט ביזן אעצטן פאדעם, שאעפט זיר מיט זיינע שטיווא איבער דער נאסער גאם. גאאדענע קאאן-באעטער פאאן שטיא, גערוישאאז אויף דער נאסער ערד, פארוואנדאענדיק זי אין א קאאירטן טעפיר. פונדערווייטנס שימערירט ווי גאאז דער אספאאט־שאסיי. ווידער א שיף־סירעגע. ראם באיאפן פון רעגן איז אומעטיק. טראגיש או- מעטיק. — צו האט ווירק^גד געאוינט זיר איבערצו- אעבן — פרעגט ביי זיר אא״ן אברמא. א גרויסער שאטן פון פארביטערונג באדעקט זיין אויסגעמא־ גערטן׳ פגים. גרויסע רעגן־־טראפנם ק״קאען זיר אויף י־ער אויסנווייניקסטער זייט פון דער שויב. שטיא־ קייט... n ... אומעט... און דער רענן פאאט און פאאט אז אויפהער... ריאד, פעריאדישער ציקא א. א. וו. אירעגטיטעטן אין די באטרעפגדע פונקציעס איז א פאזיטיווער באווייז פאר אן אידענטישן ביאאאגישן שורש: זאגט מען, אז דער געשאעכט־אעבן פוגם מענטש ן און דער מאאפע איז אידעגטיש. אויף דער באוט־פארוואגדשאפט צווישן ז" א ז פריער.אנגעוויזן געווארן, אז ז״ער באוט איז געעג- טער, ווי דאס באוט פון א פערד און אן אייזא. די אעצטע, ווי באוווסט, -פארן זיר פריי און ברענגען ארויס א דור. די באווייזן פאר דער קרובהשאפט פוגם מענטשן מיט די מאאפעם זייגען אזוי איבערצייגגד אז אין דער וויסגשאפט איז,ניטא ק" ן שום צ וו" פא וועגן זייער גאענטער פאחיואנדשאפט. פוגדעסטוועגן איז די הערשנדע מיינונג צווישן די פארשער, אז געעג- טער ווי שוועסטער־־קינדער איז דער מענטש קיינמאא ניט געווען מיט די איצט עקזיסטירנדע מאאפעם. די מיינונג איז באזירט או יפן פאקט, וואס מען ווייסט באשטימט, אז די אאע איצט עקזיסטירגדע מאא־ פעם זייגען ביאאאגיש אענגער פעסט אאס 'ניט עג- דערנדע מיגים" ווי ד ער מענטש איז אין אאגעמ״ן היסטאח׳ע אאט. ז" האבן דערגר״כט די ענדע פון ז״ער עוואאוציע־פראצעם פיא פריער, איידער דער מענטש א״ז דערשינען אויף זיין היסטארישער ארע- גע.עם איז איבערהויפט ניט גאויבאער, אז אזא פעסטער און ניט עגדערנדער מין זאא פון זיר אחים־ געבן א צווייטן מין, רעם מענטשן, וואם איז אזוי אקטיוו און וואס זאא זיר אויף אזויפיא קענען ענדערן. מען איז נענוינט אנצוגעמען, אז דער מענטש און די איצט עקזיסטירנדע^מאאפעס צוזאמען, קומען ארוים פוגם "דרייאפיטעקום", א וואנדערנדע מאא- פע, וואם האט געאעבט מיט אן ערד צען מיאיאן יאר צוריק, זיכער איז מען וועגן רעם ניט. ווען מען וויא שטודירן רעם בוים, פון וועאכן דער מענטש איז דער ייגגסטער צוו"ג, דארף מען זיר ווענדן צו דער פאאעאנטאאאגיע, צו דער אערע פון די פארשטארבענע מיגים. פראפעסאר סוואן אואא איז גערעכט" ווען ער ז א גט, אז פון אאע באווייזן פאר דער ריכטיקייט פון עוואאוציע, זייגען די בא- וו" ז ן, וואם מען קריגט פון דער פאאעאנטאאאגיע די וויכטיקסטע. ז" זיינען וויכטיק דערמיט, וואס זיי פיאן אוים די א״דיקע שפאאטן פוגם עוואאוציע-איי- ראן שטיאקייט, שטיא, גאר כאאפ, בא אפ — דער רענן פאאט — איינטאניק, מאנאטאן. טרויעריק איז די אקציע אין געטא. אויסזידאונג... מיט אן אוים־ געעפגטן קאפ איגט אויפן פאדאאגע דער טויטער קערפער פה אברמאס מוטער. ביים שוועא פון הויז, אויפן גאסן ברוק — רעד טויטער פאטער. א קא״ן ביסעאע באוט טריפט פון׳שאייף און מישט זיר אוים מיט דיטראפנם פוןפאאנדיקן רענן. דאם צעאאזעגע באוט מישט זיר מיט דער באאטע פון דער נאם. מען קען מייגעז, אז עם פאאט א רויטער רענן... אברמאען פירן שווארצע וואר־מענער אויפן זאמא־ פאאץ. זאא דארט די קאמיסיע באשטימען צו ער דארף א עב ן, צו ער וועט״זיין אויף דער "הימא-קא- מאגדע". טרערן קייקאעז זיר אויף די באאסע באקן פוגם קיגד. א, נ״ן — שוין נישט ק״ן קינד. אברמא איז שוי ן פון א קינד א יינגא געווארן. אפשר אפיאו א מאן. ער ב״אט זייגע קאי^נע פויסטאער און קוקט מיט נאסע אוינן אויף דער וועאט. דאס געטא ברעגט. דארט צווישן רעם ברענענדיקן הויפן ברעגען זיר רי קערפערם פון זייגע עאטערן. ק״גמאא וועט ער ז" מער נישט זען. דארט צווישן די ברענעגדיקע ה״זער ווערט פארברעגט זיין אומשואדיקע יוגנמ — זיין קינדהייט. ווי א גיפטיקע שאאגג סיקעט ראם פייער, געאאשן פון די הארבסטיקע׳ רעגן־טראפנם. מיט שוו-ערע טריט שאעפט זיר אברמא דורבן רענן. אינקם, צוו", דר", פיר— צו דער "אויסזידאוגג"? צו רעד "הימא־קאמאנדע"? נישט וויאנדיק הויבט ער אויו^זיין געקרייזאט־ קעפא צו די פארוואאקנמע הימאען. שווארצע, אגגעקאיבענע וואקנם הענ״גען אי- בערן שטעטא. אומעטיק. און דער רעגן האאט אין איין פאאן... * * * א היבש 'ביסא צייט איז פאראאפן. פיר יאר ז״נען דורכגעאאטן א יבער די ווייסע באעטאער פון קאאעג־ דאר. א! ן יערעס באעטא — א טאג. יערער טאג — שרעק. די ערשטע צוו" יאר איז״אבימא געווען אין קאגצענטראציע־אאגער. דארט, צווישן עאעקטריזיר־ טע רראטן, צווישן דער מאשע פון פאראייזיקטע "מחואסענער", האט ער דורבגעמאכט זיינע״ אאנגע חדשים פון אוממעגטשאעכער דערנידעריקונג. די הארטע, ברעטער פון דער נארע, וואס האבן אים געדיגט פאר א געאעגער, האבן געהארטעוו״עט זיין שטאאענעס^כאראקטער. רעד דורכדרינגאעכער אפעא־רוף, דער פ״ף פון דער אראפפאאגדער גא-;"קע, די גאכאנאנדיקע עקזעקוציע־סאאוועס האב! אי ם "דערצויגן". און אין איינעם א טאג — געווען איז עם פריאיגג — איז, ווי א דוגער פון רייגעם הימא, די פר״זעיייט געקומען. פרייהייט!!! ווער קען פארשטיין די גאנצע שיינק״ט פוגם האזיקן ווארט. פרייהייט — ראם ווארט, וואס דער היטאעריסטי״שער באגנעט האט ארויסגעריסן פוגם מענטשאעכן וועד- טער־בור. די דאזיקע פר״הייט האט אברמא דערזען אין דעם דאזיקן העראעכן, זוגיקן אפריא־טאג — ער האט זי דערזען אויף די אופעם פון די אסערי* קאגישע ביקסן און אויף די העאמען פון די אמערי* צוו״ זיינען: 1) מאאפעס האבן מ״נסטנס אענגערע הענט פון פים און מענטשן, פארקערט, האבן אעג־ גערעפים פון העבט. 2) ביי מאאפעס איז דער גרא־ בער ׳פינגער פון די פיס אפגעטייאט פון די איבע־ ריקע פיגגער און ביי מענטשן זייגען די פינגער פון די פיס צוזאמען. נאר מער, מען קען אפיאו ניט זאנן, אז די דאזיקע אוגטערש״דן זייגען פון א פוג־ דאמענטאאן כאראקטער: דער מענטש באוועגט זיר אויף דער ערד, האבן זיר זייגע פים שטארקער אגט־ וויקאט און די פיגגער זיינען צוזאמענגעוואקסן; די מאאפעס אעבן מערסטגם אויף בוימער, הענגען זיר אפט אויף די •העגט און האאטן זיר אן מיט די פיס, איז נאטיראעך אז די הענט זאאן זיין אנטוויקאט און די פינגער פון די פיס צעשפרייט.. פארשטייט זיר אז ק״ן פארגאייר קען ניט גע- מאכט ווערן, עם פאדערט זיר א טעכנישער וויסן פון אגאטאמיע כדי צו פארשט״ן רעם פארגאייר. עם איז אבער ניט נויטיק צו ברענגען רי פארגאייכן, עם א ז גענוג צו ברענגען די אויטאריטעטע מייגונג פון אייניקע פארשער אויף-דעם געביט און הערן וואם ז" ז אגן וועגן רעם פארגא״ר. סער ארטור קעיט, דער באוווסטער עגגאישער אנטראפאאאג, זאגט אין זיין בור: "מען, א היסטארי אוו די היומען באדי", אז יערער ביין, יערער ארגאן׳ פוגם פרימאט (דער שטאם פון וועאכן דער מענטש איז דער יינג־ סטער צווייג) איז גאענט צום מעגטשן אן! ווערט אאץ נעענטער, וואם מען גייט העכער אויט דער איניע פון פרימאט צום מענטשן. טער עאיאט סמיט, דער וויכטיקסטער אויטאריטעט אין דער פארגאיי־ כונגם־אנאטאמיע פוגם מארך, זאגט: "צו צווייפאען אין דער אידענטיטעט פוגם מענטשן מיט דער גא- ריאע, 'מייגט אפצוא״קענען די וויכטיקייט פון דער פארגאייכוגגס־אנאטאמיע אאס אנצ״גער פון געגע- טישער פארבינדונג. דאס מ״נט זיר אומקערן צו דער מיטאאאטער און צו אירע באגריפן" אנאטאמישע פארגא״כן קענע! ניט געבראכט ווערן, ז" זיינען צו טעבגישע ,פיזיאאאגישע, ארעד פונקציאנעאע פארגאייכן קענעז-געבראכט ווערן, ז" זייגען פארשטענדאער פאר יעדן איינעם. עם איז באוווסט, אז פארשיידענע מיגים אונטערשיידן זיר אין זייער פעריאדישן גאגג, ספעציעא אין ז" ער געשאעכט־אעבן: "ווי, פארן זיר, שוואנגערשאפט־פע־ קוים 13 יאר איז ער דאן אאט געווען. 18 יונגע, נאא-יווע יארן." מיט בר״ט אויפנעריסענע אויגן האט ער געקוקט אויפן פארוואאקנטן, הארבסטיקן הימא, וואם האט גאנצע וואסער־שטראמען אויף דער ערד געשיקט. עם איז געפאאן א רענן. אזא׳גראבער, שווע- רער הארבסטיקער רענן. די נאם, באדעקט מיט רענן- וואסער האט געגאאנצט ווי א שפיגא; דא און דארט האבן פארוועאקטע, גאאדענע קאאן -באעטער י מיט שווארצע פאעקן זיר געצייכנט אויף דעם שימערירג־־ דיקן ברוק. אברמא האט צוגעפרעסט זיין שטערן צו רער קאאטער שויב און מיט א פארחאומטן בא יק גאכגעשפירט די אראפפאאנדיקע רעגן־טראפגם.או- מעטיק איז- אים געווען אויפן הארצן, און אומעטוק איז געווען אויף דער וועאט, וו" א אין רעם דאזיקן טאג האבן די גרויזאמע היטאעריסטישע תאיגים פארשפארט אאע יידן פון שטעטא אין די עגגע גע- טא־געסאעך. מען האט צעטייאט די וועאט, מען האט צעט״אט רי מענטשן. דארט הינטערן מויער — אריער, מעגטשן. דא פון רער זייט — יידן, אומ־ מענטשן. מען האט געשענדעט די אייביקע מענטשן־ רעכט, מעז האט צעטראטן רעם מעגטשן-שטאאץ און אר״גגעשטויסן אים אי ן די 4 אמות פון געטא- פארקאנעס. צוו״ וועאטן — צוו" א(רט״אן. איין טייא קען אעבן — ד# צווייטע מ ו ז w שטארבן. אבער גאט אנערקענט [ישט די ראזיקע צעטייאונג, וואם איז געקומען פון א פארברעכערישע האגט. פאר אים זיינען אאע גאייר: ס" די, וואם אעבן אוי- סער די געטא־מויערן, ס״ די, וואס מוזן צווישן f״ פויאן. און אאם צ״כן פון זיין אביעקטיווקייט — האט ער וואאקנס.צוזאמענגעקאיבן... גראבע רענן- טראפנם פאאן פון הימא אויף רער ערד. פאאן אויף רער ארישער זייט — פאאן אויף רער יידישער זייט. און רער קאיינער דרייצן־יאריקער אברמא קוקט מיט פארחידושטע אויגן אויף רער וועאט און ווונדערט זיר, אז גראד צו זיין רר״צן־יאריקן געפ רטס־טאג האט מען אים פא רש פ א רט אין געטא. אבער נישט באויז איש. אויר רעם פאטער, די מוטער, רי ברידער און קרובים. אויר די איבעריקע יידן פון שטעטא. זעאטזאמע פארגעפיאן שפיאן אין אברמצם נשמה. אוןהינטער די פענצטער האאט רער רענן אין איין פאאן... עם איז אריבער א יאר. א געשפענסטער־יאר מיט 365 טראגישע טעג.עם א ז אוועק רער פריאינג, דער זומער און ווידער אין רער הארבסט געקומען. אזא טרויעריקער, גאסער הארבסט. א״גטאניק קאאפ, אין די געטא־געסאער די שווערע שטיווא פון ר׳ געשטאפאווצעם. די שמוציקע, שווערעיגעטא^באאמע צעשפריצט זיר אויף ביידע ז״טן אונטער דער משא פון די באנעגאטע געשטאפא־שטיווא. ראם כאיאפען פון רעגן מישט זיר אאע ווייאע אויס מיט א מענטש׳ אעכן אויסגעשר" און מיטזיפ״פן פון ביקסן־קויאן. ערגעץ וו" ט ספאזמירט עמי צער,- דא דערביי פאר- גייט זיר א קיגד, דארט ערגעץ־ווו שרייט א מו* טער אין איר פארצווייפאוגג, בזזז — פייפט א קויא, דער קאמף, וואם האט זיר אנטוויקאט אדום דער טעאריע פון עוואאוציע, וואאט געוויס ניט געווען אזא שארפער און פארעקשנטער, ער וואאט פאר ק״ן פאא ניט געווען אזא פארביטערטער, ווען די טעאריע זאא אין זיר ניט אייגשאיסן די אנטשטייאונג און" אנטוויקאוגג פוגם מענטשן. ווען זי זאא זיר ניט אונטערנעמען צו באווייזן אז אויך ער א ז א רעזואטאט פוגם עוואאוציע־פראצעם. אמת, רעם קאמף האט הויפטזעכאער אנגעפירט די רעאיגיע, און זי אי ז אאעמאא געווען קעגנעריש צו וועאכער ס׳איז נאטוראאיסטישער אינטערפרעטאציע, אן אוג־ טערשייד וועגן וואס עם האט זיר געהאגדאט. זי איז אאעמאא געשטאנען אויף דער וואך און האט געה י ט די וויסנשאפט: וואס פאר א טראט די אעצ־ טע האט געמאכט פאראוים, איז פון איר באטראכט געווארן פאר אן אפיקורסות, וואם זי דארף בא- קעמפן... פוגדעסטוועגן א ז איר ק״ן שום זאר ניט געווען אויף אזויפיא פארהאסט, ווי דער געדאגק פון עווא־י אוציע, ווי די טעאריע וואס האט זיר אוגטערגענו־^א מען צו דערקאערן מעשה־בראשית אויף א נאטיראעכן אופן. אין דער טעאריע פון עוואאוציע האט זי׳ דערזען א שונא, ווא״ם האט זיר אר״גגעריסן אין אירע גרענעצן און וו״יא פארגעמען איר פאאץ. אבער v ק״ן טייא פון רער טעאריע פון עוואאוציע איז פון איר ניט געווען אויף אזויפיא פארהאסט, ווי דער געדאגק אז דער מענטש, רער צאם «אריים, איז גאר א רעזואטאט פון עוואאוציע; אז ער קומט אחים פון א חיה, אז ער האט זיר אנטוויקאט פון א מאא- פע... רעם געדאנק קען זי ניט צואאזן, זי באקעמפט אים נאר עד היום הזה. מען קעו-דעם שטאנדפונקט פון רער רעאיגיע פארשט״ן, מען קען אפיאו טיט- פאטיזירן מיט אים: די רעאיגיע האט פארן מענטש ן געשאפן א וועאט אין וועאכער ער״האט געקראגן א גאר נעהויבעגעם פאאץ; ער איז געווארן די קרוין פח דער וועאט מיט א דירעקטער באציא$ג צום באשאפער פון רער וועאט און א רירעקטער באצי־ אונג פוגם באשאפער (גאט) צום מעגטשן... קומט די טעאריע פון עוואאוציע און וויא צעשטערן די איאוזיע... גאטיראער אז די רעאיגיע מוז פראטעם־ טירן קעגן אזא "פראפאנאציע": אזא העזה! מען. וויא אוועקשטעאן רעם מענטש! אויף איין ר" מיט חיות און באווייזן אז ער קומט גאר אחים פון 8 . מאאפע! ראם קען מען ניט דעראויבן... אמת, אין איר היסטארישן קאמף האט זיר די רעאיגיע ביסאעכוו״ז צוגעפאסט צו א סר וויסג־ שאפטאעכע אגטדעקוגגען און דערפיגדוגגען; זי פאסט זיר אויר צו ביסאעכוו״ז צום געדאנק פון עוואאוציע. ס׳איז צו האפן, אז זי וועט זיר אויר צו- געוווינען צום געדאנק אז רער מענטש איז א רע- זואטאט פ1יצם י עוואאוציע־פריאצעם. רער ביפן איז אבער א הארטער,"ם׳איז שוועד אים אראפצושאיג־/ ג״ען... ריין פסיכאאאגיש קענען זיר מענטש! אייבט ניט צופאסן צום געדאגק אז ז" זייגען נאענטע קרו¬ בים מיט חיות... ס׳וויאט זיר ניט אחיסקומען פון ק" ן "מאאפע", שאפט מען כאטש טעאריעם וועגן א ספעציעאן מענטשאעכן סטאטוס... קען מען סימפאטיזירן מיט די מאטיוון פון די וואם וואאטן געוואאט געבן דעם מענטש! א ספעציעאן סטאטוס,מיט רער וויסגשאפט האבן אבער די סיט־ פאטיעם ק״ן שום שייכות ניט: זי רעכגט זיר טיט פאקטן און ניט מיט קיין סימפאטיעס. דארף מען זיר ווע1דן צו די פאקטן. ווען מען פארגאייבט דעם אויסעראעכן אויסזען פוגם מעגטשן מיט א מאאפע, ווען מען געמט אפיאו דעם פרימיטיווסטן מענטש!, וואם געפיגט זיר איצט אויף דער ערד און מען פארגאייכט אים טיט דער העכסט אנטוויקאטער מאאפע, איז רער אונטערשייד צווישן ז" אזא גרויסער, אז עם גאויבט זיר ניט אז ס׳איז פאראן וועאכע ס׳איז שייכות צווישן ז". די וויסנשאפט בא״בט אבער ניט שטיין ביי קיין אויסעראעכע פארגאייכן, זי ווייסט, אז ניט אאע טאא זיינען ז" אזוי וו י בטי ק, ווי ז" קוקז אויס צו זיין. זי פארשט און פארגא״כט פונדאמענטאאע א״נג- שאפטן, געפינט זי אפט ענאעכק״טן או! אפיאו אינדעגטיטעטן דארטן, ווו אי דער אויסזען, אי דער באנעם איז איגגאגצן א פארשיידענער. אזויגע פאר- גאייכן זיינען נעטאכט נעווארן צווישן רעם מענטש! און רער מאאפע, די רעזואטאטן פון די פארגא״כן זיינען נאנץ אנדערע, ווי מען קען ציען פון די אויבערפאעכאעכע אייגדרוקן: ז" דערצ״אן אן אג- דער נעשיכטע. פ. וואוד דזשאנס האט פארנאיכן אנאטאמיש רעם מענטש! מיט פארש״דענע מאאפעס און האט אוים־ געפוגען אז די אגאטאמישע אונטערשיידן צווישן ז" באשט״ען פון 18 כאראקטער־א״גנשאפטן. זייערע עגאעכקייטן אבער באשטייען: רער מענטש און די שימפאגזע האבן 98 געקוינשאםטאעבע א״גגשאפטן. טיטן אראיג־אטאגג האט ער 56 געמיינשאפטאעכע א״נגשאפטן און מיט רער קאיינער אפע (מאנקי) האט ער 60.געמיינשאפטאעכע א״ננשאפטן. v ס׳מייגט, אז די געמ״נשאפטאעכע א״גנשאפטן צווישן רעם מענ6שן און דער מאאפע זיינען ניט א! ערר מער ווי ז״ערע פאשיידנארטיק״טן. וואס ס׳איז אבער אינגאנצן אומגאויבאער איז ראם. וואס יי אוגטערשיידן צ וו יש ן רער מאאפע און דער קאיי־ נער אפע ז״נען פיא מער ווי צווישן רער מאאפע און רעם מענטש!: אנאטאמיש איז די מאאפע״נע־־ ענטער צום מענטש! ווי צו רער קאיינער אפע, וואאט טען וועאן גאויבן, אז הגם די אונטערש״ד! צווישן רעם מענטש! און רעד טאאפע זיינען ניט פיא, רער- פאר זייגען ז" פון א פונדאמענטאאן כאראקטער, איז עם פאקטיש ניט אזוי: אנאטאמיש זיינען די אינטערש״דן פון קא״גער באד״טונג. די וויכטיקסטע ון דער רעגן האלט אין איין פאלן... (נא״5ת) געווידמעט די ברידער פון ״ ע ק ז א ד ו ם“ ג. גראש