Undzer Worṭ · 1947-10-24 · 41/79 (24.10.1947) · p. Seite 6

פרייטיק, 24 אקטאבער 1947. אוגדזער ווארט זייט 6 טר לטבט (סוף פון זייט 4) ער האט באגריפן וואס זיי האבן געטאן מיט אים. זיי האבן באגראבן■ זיין גאגצן קערפער ביזן קאפי דעם קאפ געלאזן אין דרויסן. . איז וואס וועט עס זיין? וזי וועט ער שטארבן? ווען? .5 א שרעקלעכער "אי!,׳ האט אויפנעטרייסלט די לופט. די יידן האבן דערזען רעם קאפ — רעם 82- סיוון לייבגקאפ איבער דעם פארשאטענעם גרוב און די גרויסע וו יי סע בארד צעשפרייט איבער רעד ערד. וויי, זיי האבן אים אפגעהאקט רעם' קאפ! דעם גאגצן גוף מקבר געווען, דעם קאפ געלאזן! דער קאפ שטייט אויף דער ערד איבערן קבר! גישט נעקומען צו קבורה!... זיי האבן אויפגעהויבן א מוראריקן געשריי, 8ז זיי האבן פארהערט רעם אפיצערם קאמאנדע. 8 זאלפ און נאר 8 זאלפ. עטלעכע קוילן האבן פאר- פעלט זייער״ציל און האבן זיר דורכגעטראגן וו יי ט איכער רעם גראבן, נישט צו הויך איבער רעם רבס קאפ. אבער די אנדערע האבן נישט פארפעלט זייער ציל, און אייגער נאר רעם אנדערן זיינען די יילן '"אראפגעפאלן אין גרוב אדיין. זייער געשריי האט אפגעהאקט. עס איז געווארן שטיל. די סאלדאטן זייגען צוגעגאנגען צום ברעג, אראפגעקוקט. עס איז נאד געווען לעבן דארטן אונטן. גאר עטלעכע שאסן, און אלץ א ז אויסגעלאשן געווארן. דער רב האט זיר צעווייגט. ז ייגע ליפן האבן געציטערט, קוים באוועגט זיר ד "יתגדל ויתקדש ׳טמיר. רבא.. ער האט געזאגט קדיש נאד די אלע אומגעקומעגע, נאר די אייגענע און נאד די פרעמדע, ,' און פארגאגגען זיר אין געוויין, גאגץ היסטעריש. אנטקעגן זיינען גע׳טטאגען די סאלדאטן, געקוקט אויפן קאפ, דורכגערעדט זיר, געמאכט וויצן און גע- לאבט, געלאכט. איינער האט אנגע׳טטעלט זיין ביקס, געצילט זיר, געוואלט באווייזן, וואס פאר א גוטער ׳טיסער ער א ז. די ׳טטארקע האנט און די ׳טארפע צונג פון אן עלטסטן האבן אים אפגע׳טטעלט. וועד האט עם איסגעהייסן?! גארנישט״זאל געטאן וועדן, וואס זאל דעם שווייגייד אפהאקן ראם לעבן! ווען מען וואלט ראם געוואלט, וואלט מען אים דאר ניט אזוי באגראבן, וואלט מען אים דאר מיט אלע אי- בעריקע.י.. אויר דער אפיצער איז צוגעקומען נאענט צום גראבן, א קוק געטאן אויף זיין ארבעט\אונטן די הרוגים, אנטקעגן דער לעבעדיקער קאפ. זי איז אים געפעלן געווארן, זיין ארבעט. ער האט פאדרויכעדט א פאפיראם, אזוי הנאהדיק פארצויגן דעם דויר, אריבערגעבלאזן אים צום קאפ. אומגעדרויט זיר צו די סאלדאטן און אויסגעקאמאנדירט טיט א טאן פון גרויסן גצחון. די סאלדאט! האבן זיר אויסגע- שטעלט אין דיי און *ליד. מארש! זיי זיינען אוועק־ געגאנגען. רעד רב האט עס קוים באמערקט אין זיין געוויין. ווען די טרערן האבן זיר ביי אים אויסגענומען. האט ער נאר שוועד •ארויסגעאטעמט פון זיר: ״^לץ א ז פון דיין האנט... דו ווייסט מסתמא, וואס דו טוסט...,, ער האט א הויב געטאן די אויגן צום הימל. און פלוצלוגג א וועגד געטאן ז יי אויף זיין שטערן. ערשט איצטער האט ער באמערקט, אז ער האט גישט זיין שטריימל. א ציטער איז דורכגעגאגגען 1־ורר אים. בגילוי ראש! זייגע געבונדענע פארשאטענע הענט האבן דערפילט רעם באפעל, אז זיי זאלז זיר תיכף אויפהויבן און א טאפ טאן, צו האט ער נאר די יארמלקע, און אויב נישט, זאלן זיי בלייבן אויפן קאפ, ווי א צודעק. אבער די הענט האבן גישט גע- קאנט פאלגן. וויי, ער האט געזאגט ווידוי, נעזאגט קדיש, ארויסגערעדט גאטס הייליקן נאמען און אלץ בגילוי ראש." ער האט אגגעהויבן צו מאכן באווע. גונגען מיט דער הויט פון שטערן, צוגעהערט זיר צום ווינט־בלאז אויף זיין קאפ. דערפילט די יארטל- קע. געלויבט איז השם יתברר! זיין שרעק איז פאר. שוווגדן. ער וועט איצטער דערזאגן רעם ווידוי. וועט זאגן תהילים פאר די נשמות פון די הרוגים, די קדושים... פאר יעדן אייגעם און פאר יערער איינער... וועט דאוונען מנחה... בל ז24ן דער פאטער אין היטל נעמט אים נישט אוועק, וועט ער אויסגוצן יעדע מיגוט, יעדע רגע אויף צו לויבן און דאנקען אים, אויף צו לערנען זיין הייליקע תורה... דאס וו יל ער דאר מסתמא פון אים... און ווען גאט וועט וועלן, שיקט ער אן א גוטן ווינט, און דער ווינט טראגט אים אונטער פאר ז ייגע אויגן די הייליקע שמות פון רעם זהר הקדוש, וואם וואלגערן זיר דא אתם... אבער, ער קען א סר אויסנווייניק... נגלה און נסתר אויף אויסגווייניק... און ער וועט לערנען אויפן קול... מיט רעם ניגון, ווי ער וואלט געשטאנען ביי זיר אין בית המדרש איבער זיין סטעגדער. שנעל דורכגעפילט עם. אין שנעלע אויגנבליקן. יא, ער הויבט אן. צוערשט וועט ער אפדאוונען מנחה, די זון זעצט זיר שוין. די הענט האבן רעד, פילט, אז זיי דארפן געוואשן ווערן. ער האט אפגע. קרעכצט. דאס וועט שוין נאט מוזן מוחל זיין. ער האט אנגעהויבן ״אשרי,,... דייטשן אין א״י חילן קיין סידיע א געוויסע צאל דייטשן, וואס וווינען נאד אין א,,י, האבן זיר געוועגדעט צו דער סירישער רעגירונג טיט א ביטע צו דערטיילן ז יי איינוואנדערונגס־דערלוי. בעגישן. אלע האבן געמאלדן, אז זיי זייגען טעכנישע ספעציאליסמן און זיינען גדיי ט מקריב צו זיין ז יי. ערע פעאיקייטן פאר דער אגטוויקלוגג פוגם לאגד, די ארייגדרינגונג אין גליל התחתון דאטירט זיר פון די ערשטע יארן פון צוואנציקסטן י. ה.: סגירה. כפר תבור, "יביניאל און זייער אוטגע- נגר. די ארבעטער און וועכטער זייגען קאנצעג־ טרירט געווארן אין די דאזיקע קאלאניעס אין די צייטן פון רער צווייטער עליה, אבער אויר דא איז איינגעטרעטן א הפסקה גאר דער ער- שטער וועלט־מלחמה און דער גליל איז פאר־ -» ז אן איילבירטן גארטן אין גליל בליבן אפגעריסן ביז צום יאר 1936, ווען דער קרן קימת האט אגגעהויבן זיין טעטיקייט און האט רעם גליל פאראייניקט דורר א באדן־בריק מיט די פעלדער פון עמק. דער שטח פון גאציא־ גאלן באדן אין גליל באטרעפט הייגט 162000 תנאם." די צאל לאנדווירטשאפטלעכע ישובים — 50, מיט א באפעלקערונג פון 8000 גפשות. * * * אונטן ברענגען מיר די רשימה פון די ישו. בים(*=אויף קק״ל־באדן), די ציי ט פון זייער גרינדוגג אין די צוויי תקופות: ביז 1,935 און פון 1936 ביז היינט. דטר גלי-ל און די מענער האט גישט אויסגעפעלט קיין מוט. "ראם לאגד איז בערגלדיק און באדעקט מיט צאלרייכע פאשע־פעלדער, באשאטגט מיט וווג- דערבארע בוימער. די לאנדשאפט איז אזוי אג־ רעגנד, אז די האגט גרייפט אליין צום אקעראייזן. דאס גאגצע לאגד — איין פא רז "ט ריזן־פעלד, ק יי ן פיצל שטייט נישט ליידיק. און אזוי ווי די זאגגען זיינען געווען פול מיט קערגער, אזוי זיי- נען די שטעט געווען איבערפולט מיט מעגטשן. אבער גישט נאר די באפעלקערונג אין די צאל- רייכע שטעט איז געווען גתים, נאר אפילו די קלענסטע דערפער זייגען געווען צאלרייר בא* וווינט,,. (פלאוויוס) חלוצים פון דער קאלאניזאציע האבן זיר גע- צויגן צום גליל העליון נאר אין די צייטן פון דער ערשטער עליה. אין יאר 1882 זיינען גע- גרינדעט געווארן ראש - פינה. יסוד* המעלה און די דערבייאיקע קאלאגיעם ביי חברון. אין יאר 1918 זיינען אין דאזיקן געביט געוועז בלויז 8" יידישע דערפער. נאד דער^גריגדונג פון בפר- גלעדי און תל - חי א ז די ^!אלאניזאציע אין גליל־העליון איבערגעריסן געווארן ביז עס איז דערווארבן געווארן די חולה־קאנצעסיע (1934) און דער קרן קימת האט אנגעהויבן זיין טע- טיקייט אין צפון פון לאגד. (1936) 1 דער גליל איז געווען די לעצטע באפעסטיקטע פאזיציע פון די קנאים, דער לעצטער מקום מק- W לט פון יידישן לאנדווירשאפטלעכן ישוב Z פארן פארטריבן ווערן פון דיי יידן פון זייער 1 לאגד. §§ "רעד גליל באשטייט פוגם א. ג. גליל העליון 1 און גליל התחתון און גרענעצט מיט פיניקיע און 1 סיריע, צו מערב צו ציט זיר דאס פטאלאמעאוס־ א טשערעדע שאף אין גליל fpilll —י 4^' j ־׳י ׳י- 1 געביט, ווי אויר די רייטער־שטאט גבעה, וואס 1 האט~באקומען רעם דאזיקן נאמען פון קעגיג I הורדוסעס דעמאביליזירטע רייטער, וראם האבן 1 זיר דארט באזעצט.דרומדיק ציט ער זיר לענגאוים § רעם שומרון־לאנד און דערגרייכט ביז צום ירדן, אין מזרח בארירט ער די ראיאנען פון גדרה 1 און ענדלער אין צפון שפרייט ער זיר אויס M ביז צו די ברעגעס פון פרת. W נישט געקוקט אויפן קלייגעם שטח און אויף W דער נישט־יירישער אומנעבונג האבן זיר דאר W די גלילער הארטנעקיי,קעגנגעשטעלט קעגן יעט־ g וועא פייגטלעכן אנגריף. שוין פון דער פריסטער I יוגנט אן זייגען זיי געווען אויסגעשולט צום 1 קאמף. קיין מענער האבן רעם גליל נישט געפעלט * גידיה * חקוק * משבב עם * מעלה הבשן 1946 * עין זיתים .1947 * נאות מרדכי * יחיעם * מעין ברוך * איל 1940 * בית הלל * שאר ישוב-ם.א.ג * מצובה * שדה נחמיה 1942 * בפר סאלד 1943 * רמים (מגרה) * נחלים—מ. אום. ד• * בפר בלום 1944 * שמיר 1946 * שפר 1899 (מחנים) 1916 כפר גלעדי 1918 אילת השחר 1936 חולתה י 1938 " חניתה אילון 1939 * דפנה — מזי. אום. דן — מצ. אום. ב• מחניים עמיר 1946 * עמי־עד כפר קיש * דברה בגליל העליון 1882 ראש פינה 1883 יסוד המעלה 1890 משמר הירדן 1891 (עין זיתים) 1896 מטולה 1936 * כפר חטים 1937 משמר השלשה *בני ברית (מולדת) 1938 * שרונה 1939 שדמות דבורה הזורעים 1941 ביתניה (אלמות) 1942 * חמרה 1943 * טירה (אר. בורוכוב) 1944 בית קשת בגליל התחתון 1899 (חות סגירה) 1901 יבניאל בפר תבור 1902 אילניה (מגירה) 1904 בית גן 1908 מצפה 1911 (פוריד.) 1913 (שרונה) 1924 . (בפר חטים) ח. ג$לדז8מד פארן העכסטן פאלקם־משפט — פאר דער שארית הפליטח פאדערן משפט פון קאנגרעס־געריכט, צו וועלכן עם געהערן אויר ד׳ דערציער פון די מערדער און "ער׳, «אייז. /׳ דער ציוניסטישער לאגער גרענעצט זיר אפ פון די רעוויזיאגיסטן מכל המינים ביז דער אנטשיי־ דונג פון ציוגיסטישן העכסטן געריכט און מיט רעכט. די רעוויזיאגיסטן גרענעצן זיר אפ פון די מער- דער. זייערע פירער אפערירן טיט רעם גאנצן אד- סעגאל פון זייער דערציוגגם־שפראר, מיט אלע בא- קאגטע טערמינען און קריכן אדיין אין דער ראל פון קאזאק הנגזל. זיי שפייען מיט גאל אין הארצן קעגן דער מחנה, וואס האט פארלוירן א" נעם פון די מובחרים פון די הענט פון ז יי ער א "מוזשיגיקל". זיי פארשפייען אים פאר א אצל־ניק און זוכן שוץ ביי דער שארית הפליטה און "ישורון" אפעלירן צום רעליגיעזן ייד (געמיינט "אגודה") אין וועלכן זיי געפינען א פארביגדעטן אין אלע צעשטערערי. שע אקציעס. זיי זוכן רעם משפט פון פאלקס־געוויסן — דאס דארפן סיר זיי געבן! די שארית הפליטה — די אגטרונענע פון בלוט און טויט־ים דארפן זיין די שופטים און ארויס־ טראגן זייער אורטייל קעגן די מערדער — דארפן משפטן די, וואס זייגען פאראנטווארטלער פאר דער גייסטיקער דערציאוגג פוגם רוצח, וואם האט טיט זיין טאט איגם מארש פון די 100 באוואפנטע בית. רים אין אינסברוק, אויסער רעם מארד, אויר צע. שטערט א וויכטיקע פאזיציע פון דער בריחה, וואס האט גערינט צו פארשטארקן רעם העפלה־וועג, וועלכן די פראנצויזישע מאכט האט געדולדעט און האט איצטער, א דאגק דער מערדער־באגדע, ליק- ווידירט און פארהאלטן ^ייניקע טראנספארטן. דאס פאלקם־געריכט פון דער שארית הפליטה דארף משפטן די שולדיקע אין העצן, בונטעווען און צעברעכן די אייניקייט פון יידישער גלותדיקער אל. טעגלעכקייט און זיינען גורם צו ווילדע ארויסטרע. טוגגען צום שארן פון יידישן כלל. דער משפט מוז זיין א גערעכטער. רעד אורטייל איז מחויב צו פארטרייבן רעם שאטן פון טויט, וואס עם האבן ארייגגעבראכט די רעוויזיאגיסטישע היץ״קעפ. אקציעם אויף יידישע אינסטיטוציעס און בענק. און ״רק כר״ — קריגס־קאמוגיקאטן און העץ־ליטע, ראטור האבן פארשפרייט רא אין רער שארית הפליטה דוקא די היינטיקע לעמעלער, וואם גרע- געצן זיר אזוי שטארק אפ פון די "רק כר׳ס"; יע* רער פרימארגן א גאנצער הויפן פון רער גיפט- מישגדער, צו ברידעסמארד רייצנדער פאפיר* שפייז, פאר די טירן פון די לאגער־אייגוווינער, — האבן אונטערגעטראגן די יונגע קינדער פון ביתר, וואם זיינען אריינגעצויגן געווארן אין רעם דאזיקן שפיל טיטן ביקסל, דוו־ר די "גייסטיקע מדריכים" מאקע פון אבא אחי־מאירם איון סטאווסקים לאגער. אט רער ברען־שטאף האט אגגעצונדען די שריפה אין אינסברוק. א קרבן אויפן וועג פון דעראבערן א לאגד, א מקום מנוחה פארן יידישן פאלק, וואס האט מיל- יאנען קרבנות געגעבן אין רעם לאנגן גלות־מארש — איז פארשטענדלער און האט זיין זין, כאטש עס איז א יוגג לעבן און יא מאמעס א קיגד. סענטימענטן העדן אויף צו עקזיסטירן אין נארמאלן קאמפם־ וועג פון א געמיינשאפט. רער וועג פון מענטש איז קאמף, אין קאמף קומען מענטש ן אום און רער כלל געווינט ארעד פארשפילט. איתן אסטראווסקי א ז געווען איינער פון אונדזערע פראנט־קעמפער פון די גאר יונגע קאדרען, ער איז געווען אויסגעשטעלט אויף געפאר — אויף לעבנם - געפאר, נלייר ווי אלע אגדערע ביים דערפילן זייער שליחות אויפן פראנט... אבער, רער טויט איז געקומעז פון הינטן, פון א זייט, וואם מען האט זיר גישט געוואלט גלויבן, אז ער זאל קומען, באטש די שפיז זייערע איז גע- ווען געווענדעט אין רער דאזיקער ריכטוגג. די ציוגיסטישע מחנה איז אויפגעברויזט. אלע, פון מזרחי, אלגעמייגע ציוגיסטן ביז השומר הצעיר רעוויזיאניסטן, ביתר, ארגון און מארד. רער דער* מארדעטער איתן אסטראווסקי 19 יאר אלט, בחיר פח סאציאליסטיש! גוער אין ארץ ישראל. א בן בגו פון א שליח פון א״י־דיקן ישוב. "א לויטערער הימל" און מיטאמאל דונערן און בליצן און א יונגער בוים ווערט אונטערגעקאקט. א בוים, וואס האט געטראגן אויף זיר שמעקנדי־ קע בליטן, און אויסזיכטן אויף שייגע פירות. א טומל אין רער יידישער מחנה. יידן האבן רער- שמעקט דאס יידישע בלוט, פארגאסן פון א יידישער האנט אויף רער ערד, וואס איז דורכגעזאפט מיט יידיש בלוט פון מיליאנען. רער רוצח — א ייר. א ביתרי — א רעוויזיאניסט. אצ״ל—ארגון איז קעמפער — א יא־נישט רעווי. זיאניסט. ווי און ווען עס לויגט. א טעראריסט• ביי לייטן, א סאלדאט — ביי אייגענע. א יהיימישער — ווען ער ווערט אנגעגריפן — א פרעמדער ווען ער נרייפט אן און מארדעט יידן. אויף "זי׳" זאלן די שארית הפליטה׳דיקע ביתרים, רעוויזיאגיסטן און ישורוניסטן קיין שליטה נישט האבן. ,,ז"" דיקטירט נאר בייגין אין ארץ ישראל און... וועד רא? — דערפאר האבן ז יי יא א השפעה אויף די ביתרים און רעוויזיאגיסטן און אויפן ברית- החייל אודאי און אודאי! ״רק כר״ — איז געווען רער מאטיוו פאר רער טעטיקייט אין ארץ ישראל קעגנאיבער רער ענג- לישער אקופאציע־מאכט און... קעגן די עטלעבע און דרייסיק יידישע קרבנות זייערע. און... יערער ייד אין ארץ ישראל א ז א רער- אבערטע פונדאמענטאלע פאזיציע. T ״רק כר״ — האט געגאלטן אין וועג פון בארויבן און פארניכטן יידיש האב און נוטס. "רק כר" א ז געווען רער באגלייטער אין די עקספראפריאציע.