Undzer Worṭ · 1947-10-17 · 40/78 (17.10.1947) · p. Seite 7

זיי^ן 7 אונדזער ווארט פרייטיק, 17. אקטאבער 1947 .. 1# נ,ס!!: י1 יאיר וחיידדו הרל יידחחלל ד1 לך .? * \KJ j | 1 tJ ..:::::::!::"::::;:;:;;""'»וון '״«,..י״״||״|1-י11ןי..ו11,ו,<ל11וי1,,11ו11,111ו וו.,|•.!?SSgsS>.״*י אייער גרמסן מייטיק. מיר מעלן איין אוגדזער הארצן דתליק האנטן דעם אנדענקיפון אייער טתיען און העלדישך זון און אונדזער מצבה פאר דעם גאטזעליקן איתן אסטראווסקי וועט דין דאם פלאנצן' א וועלרל אין יער ההנצחה אויף זיין נאמען. צו דעם צוועק שיק איך איבער דעם סכום געלט, מאם אין נויטיק פארן ערשטן בוים אינם דאזיקן מעלדל און וויל האפן, אז איר יידישע מאמעם, וועמען איתן אסטראווסקי האט ׳מקריב געווען זיין יונגן לעבן, אויף צו ראטעווען אייערע קינרער פון ת לאנערן - וועט נאכטאן מיי, ביישפיל און אזוי ארום ורעלן מיד פאראייביקן זיי נאמען. און ווען מיר וועק קומען קיין א״י, ווע מיר וועלן מזכיר זיין אונדזערע נאענטסטע, וועל מיר דערמאנען אויך רעם אנדענק־ פון דעם טריי׳ ען זון פון'אונרזער פאלק, רעם יונגן נבור. מאם איז נעפאלן פון א רעוויזיאניסטיש פאשיסטישער קויל-דעם קדוש איתן אסטראמםקי. רחל צעלסאן. באמערקוגג פון רעדאקציעז אין רעם צוגעשיקטן בריוו האבן מיר נישט געי מאכט קיין שום ענדערונגען אין זיין אייגג־ ארטיקער מוטער־שפראך, מאם מאלט נע׳ עגדערט דעם געשמאק און די נעפילן פון רעם מוטער־הארץ. מיר ניבן אים איבער אזוי ווי ער איז. דאם צוגעשיקטע געלט האבן מי‘ - איבערנעוויזן דער לשכה גלילית של קיך‘ אין באמבערג. אט דאס האבן די רעוויזיאניסטן דערגרייכט!ז לויט רויטעהידיעות האט די פראנצויזישע באזאצונגם־מאכט אין עסטרייך אנגענומען 8 שטרענגערע האלטונג צו דער •העפלה, וואם האט אין גרעסטן טייל געמוזט דורכגיין דורן! רער פראנצויזישער באזאצונגם־זאנע אין עטט- רייך. צוויי גרעסערע טראנספארטן זיינען צו- ריקגעשיקט געווארן. קאנפערענץ פון דער ציוג פעדעראציע אין פעלדאפינג צום קאמף קעגן רעוויזיאניזם אין צוזאמענהאנג מיטן כוליגאנישן אנפאל אין אינסברוק און פארברעכערישן מארד איבער דעם ארץ ישראל־שליח א. אמטראווסקי א קליין קינד און. איז תיכף אפגעפלויגן קיין א״י, כדי'צו שטארקן די קראנקע מוטער. זי זאל קע׳ בעןץאויםהא;מן דעם גרויסן ווייטיק. מיין הארץ איז שטארק דערשיטערט געווארן און איך גלויב, אז איך בין נישט די איינציקע, מאם האט טרערן פארגאסן, הערנדיק וועגן דעם דאזיקן, 'פארברעכן. נאך ידעם גרויסן חורבן, ווען מיהאט אויסגעמארדעט כמעט אלע יידישע מגנט־ לעכע, איז דאךייעדעם קינד ביי אונח טייער און אפגעהיטן מיי ראם שווארצאפל פון אויג. עם זעט זיךיאן, אז עם איז ביי די רעמי׳ זיאניסטן אדיין אין דער געווויגהייט צו מארדן, צו הרגענען, צו פארניכטן, נעכטן אנדערע - היינט יידן. היינט אסטראווםקי - מארגן ווער ווייסט, וועד פון אונחערע * טייערסטע וועט זיי אין די הענט אריינפאלן. איך מוז אויך זאגן, אז איבער גאך איין זאך ציטערט מיין הארץ; זיי זאלן חליילה נישט אריינציען נאך אנדערע יידי־~ שע קיגדער אין דער דאזיקעיר מארד־ארבעט. איך קען ראך די פסיכאלאגיע פון קינדער, מען רעדט זיי איין, אז מען גייט ראטעווען דאם יידי־ שעיפאלק, פארטרייבן די אראבער, אויסבויען א גרויסע יידישע מלוכה, מען ניט זיי א רעוואל־ וועד אין דער האנט און מען הייסט זיי שיפן. און איין מארד ברענגט י דעם צווייטן. און דאם שרעקט מירי אממיינסטן.'דעריבער ווענד איך זיך צו אייך יידישע מאמעם, געמט אויף זיך די אויפי גאבע אויפצוקלערן, דערציילן, ווארענען און אפי היטן אונדזער יונגן דור, אז ער זאל אויסמיידן דעם שלעכטן וועג פון פארגיכטונג, מאם פירט צו אומגליק. אונדזערע קינדער דארפן זייך אוים־ לערנען בויען און שאפן און ניט מארדן. און צו אםטראווסקים מוטער זאגן מירן טייערע.איידעלע און שמער־געפתמטע פרוי! מיר אלע יידישע מאמעם זייגען מיט אייך אין אויף דער מריבונע זיצן פארשטייער פון א-ע ציוניסטישע פארטייען: ראטנער - פ.צ.־התאח־ דות; סמאלאר - השומר הצעיר; סליווקא - ארץ ישראל־שליח; מאלי - פ.צ. (צ.ס.); שרייער - פ.צ.־שמאל; פראפ. קארן - ציונים כלליים און א פארשטייער פון מזרחי. אלע רעדנער מרעטן ארוים פארן איזאלירן די רעוויזיאניסטישע ברודער־מערדער פון י רער ציוניסטישער באוועגונג ביזן אויסשליסן זיי פונם עפגטלעכן געזעלשאפטלעכן יירישן לעבן. די קץים פון אוברזער דור מוזן באקומען זייער פארי תנטע שטראף. עם ווערן אנגעגומען אגטש^רעכנדע רעזאלו־ ציעם און מיט י געזאנג פון התקוה ווערט' די קאנפערענץ געשלאסן. 5 אזייגער״נ. מ. איז אין גרויסן ספארט־זא; פארגעקומען א מאסן־מיטינג ווו עם איז געקומען צום אויסדרוק די שטארקע עמפערונג מצר די יידישע מאסן קעגן די באנדיטישע מעשים פון די רעוויזיאניסטן. מאם זיינען א מעסער אין רוקן פון אונדזער פא לק און העלפן אונחערע שונאים אין זייער קאמף קעגן ציוגיזם. ח. פ. דער מארד איבער דעם 19 יאריקן איתן אסטראווסקי, אויסגעפירט פון די רעווחיאניסטישע קין־ם, האט אויפגעטרייסלט די גאנצע' שארית הפליטה און די גאנצע יידישע וועלט. די •ציוניסטישע פעדעראציע, וואם פארמרעט דעם רוב מנין פון שארית הפליטה־יידנטום, האט-דער־ שיטערט פון דעם טראגישן מארד און דורכגע׳ דרונגען מיט גתים זארג פאר דער ריינקייט און זיכערקייט אין דער יידישער מחנה - צוזאמענגע׳ דופן די פארשטייער פון די ציוניסטישע גרופי־ רונגען קיץ פעלדאפינג, בבדי מיט כובד ראש צו באראטן זיך ו1עגן די מאסמיטלען, וואם דארפן אנגענומען ווערן צו פארהיטן פון וויימערדיקע ברודער־מארדן און געפינען דעם וועג צו באי זייטיקן דיירעוויזיאניסטישע מארד־ מכה פון דער ציוניסמישער מחנה. עם זיי5ען דערשינען די פארשטייער פון אלע ציוניסטישע פארטייען. עם פילט זיך אתים די ערנסטקייט און אגטשלאסנקייט פון די דעלעגאטן צו מאכן אן עק צו דער חולאת, וו^ם באהערשט די פארפידטע פון רעוויזיאניסטן־יוגנט. די באראטונג קומט יפאר אין גרויסן זאל פון פ. צ.־התאחדות, וואסיאיז פול געפאקט, מאמטם בריוו צו די ״< יצורי יא ר תרבות־שולע אין פעדנהאלר די געזעלש$פטלעכע עסקנים, לערער־פערסאנאל, לאגער־לייטונג און אויר די פאקטישע בעלי בתים פון דער שמחה — די קינדער און פארשטייער פון דער פרעסע. דעם אוונט דערעפ1מ דער נייער שול־דירעקטאר ה׳ בורשטין מיט 8 קורצער און איינדרויויספולער רעדע אין עברית. ער פארבעט אין פרעזידיום די פארשטייער פון צעגטראלן באארד און א״י־לערער. ס׳שפילט דער קיגדעתסטרונע־ארקעסטער "התקוה,, און דער לערער זעקצער לייענט די הזכרה נאד די אומגעקומעגע לערער און קינדער דורך די דייטשע מערדער. עס באגריסן ד8ז די שילער פון יעדן קל8ם ב8- זונדער, פון דער ל8גער־פ8רוו8לטוגג, קולטור־אמט• סוכנות, "דזשויגט,/ געז. 8םט און אגד. אין 8לע- מענם ווערטער קומט צום אויסדרוק די אנשטרעג־־ נוגג און איבערגעבגהייט פוגם גאנצן לערער־פערי סאנאל און באזונדערם פון איר גרינדער, ח׳ בובער יעקב. מיט אן אינהאלטסרייכן רעפעראט איז ארוים־י. געטרעטן דער לייטער פון צעגטראלן באארד ח, נ. לעווין, וועלבער דריקט אוים דעם ענגן בונד פונם א״י-ישוב מיט דער שארית הפליטה. ער רופט צו פארענדיקן מיטן נלות און זיכערן א געזונטע צוקוגפט פאר אונדזער תנגן דור. דער א״י־לערער ח׳ מ. חייט ניט אפ 8 גתם פוגם ישוב, וועלכער איז פול מיט גלויבן אין 8 שגעלער לייזונג פון אונדזערע פראבלעמען. וועגן דער אפגעטועגער ארבעט אין משך פון די פ8רגאנ* נענע 2 יאר, רעדט דער גרינדער פון דער שולע און איר ערשטער דירעקטאר ח׳ ביבער. ער ווייזט אן אויף די פיל שוועריקייטן ביים גרינדן זי און ווי 8זוי מען האט זיי, א דאגק שטארקע אנשטרענגונגען, באקעמפט. ער שטרייכט אוגטער די באדייטגדע מיטהילף פונם באארד זייט רעם מאמענט פון זיין אנטשטייאוגג. אין אפריל 1947, און ספעציעל מימן אנקום פון די לערער פח א״י. די אלע מא- מענטן האבן דערמעגלעכט דעם והקם פון דער שולע, וועלכע דעתרייכט שוין היינט צו טאג די מדרגה פון א 6 קלאסיקער גימנאזיע. א שטארקן אייגדרוק האט אויף אלעמען געמאכט דער פארגעלייעגטער בריוו פון א געוועזעגעם שילער, וו אס געפיגט זיר היינט אין ציפערן. נאר דער אפיציעלער טייל פאננט זיר אן די 8ר- טיסטישע טייל בעת וועלכער עם טרעטן אתים 8 דיי שילער טיט מוזיק און סאלא־גומערן, געזאנג, און רעציטאציעס. די שילער ווערן באשאנקען מיט לאגג־דויערגדע אפלאדיסמענטן. דער איינדרוקספולער אוונט ווערט פארענדיקט מיטן געזאנג פון התקוה. קלמן פשעווארסקי. מיט א פארשפעטיקונג פון 2 וואכן האט די ל"- טונג פון רער תרבות־שולע אין פערגוואלד, אין צו- זאמענהאנג מיטן 2 יאריקז עקזיסטענץ, אייננע- ארדנט דעם 2־טן אקטאבער 1947 אין טעאטער־זאל "במדבר״אן אימפאזאנטע יוביליי־פייערונג אין וו על כעד עס האבן אנטייל גענומען פארשטייער פון אלע ארטיקע איגסטיטוציעס און אייגגעלארענע געסט. אין פרעזידיום פארגעמען זייערע פלעצער האט דערמארדעט א יוננן יידן. וואם איז געקו־ מען ראטעווען זיינע ברידער. איך בין א מאמע און קען זיך פארשטעלן דעם ווייטיק און צער פון דער מזטער פון איתן אסטראווסקי ע״ה, ווען זי האט זיך דערוווסט, אז יידישע מערדער האבן אומגעבראכט איר 19 •יאריקן זון. - י איך האב נישט געקענט תען. אנגעהויבףזיך נעענטער פאראיגטערעסירן מיט זיין משפחת און האב זיך דערוהסט אט וואם: זיין מוטער איז פאראיארן געווען זייער שווער קראנק, זיין טאטע וואנדערט שוין דתי יאר אין פארשיידענע לענדער אפגעבנדיק זיין מי, 'פערזענלעכן " גליק, נעזונט און צייט, כדי צו העלפן אויסלייזן די אומנליקלעכע פון די אומגליקלעכסטע. דער יוני גער אםטר$ווםקי האט זיך מתקנא געווען אין זיין מאטן און האט זיך געלאזט אין זיינע וועגן און שוין אויפן פערטן מאג פון זיין אנקומען צו אונדז חאט ער געפונען דעם טויט פון.די הענט פון די רעהיזיאניםטישע מערדער. מען האט מיר דערציילט, אזיווען דער פאטער האט זיך דער־ והסט פונם אומגליק, האט ער זיך י צעווייגט ווי ח׳ ה׳ רעראקטאר! איך בין א שטעגדיקע לייענערין פון אייער צייטונג און פארפאלג מיט גרוים אינטערעם אלע ידיעות און ארטיקלען, וואם האבן א שייכות מיט א״י און די העראישע ראננלענישן פון אוני דזער יונגן יידישן דוד. די לעצטע וואך האב איך, נעמענדגק.אייעד צייקיגג ^ין דער האנט, באי מערקט״אויך דער ערשטער זי*ט די שרעקלעכע ידיעה וועגן דעם, אז די רעוויזיאניסטן האבן דערמאררעט א יידישן בחור פון א״י, וואם איז נעקומען צו אונת העלפן יידן ארויסראטעווען זיך פון גלות, בין איך אויפגעטרייסלט געווארן און עם האט זיך אויפגעוועקט אין מיין נשמה די מוטער־זארג. און באטש איך האב קיינמאל נאך נישט 'נעשריבן אין א צייטונג, האב איך דאסמאל זיך גישט געקענט איינהאלטן און אני געשריבן די דאזיקע ווערטער מייגע. געווענדעט צי די יידישע 'מאמעם, וואם איך בעט צו פארי עפנטלעכן. י עם איז קלאר, אז עם א ז באגאגגען געווארן א גרוים פארברעכן קעגן יידישן פאלק, ווען מען U "די שחיטה פון י. גאררין, אויסגעפירט פון וועצלארער רראע קריין צארטע טענער, ממש צום באוהגדערן. איבערצייגנד אין איר שפילן איז נעווען ד״ר דייר (קרויגע) ח׳ זיגענבערג אלס בצלאל ראפאפארט א ז געווען ווי גוטער וויין אין א שלעכטער כלי. ח׳ זינענבערג באזיצט גישט די אויסערלעכע שטריכן, וואס עס דארף באזיצן אזא מגושמדיקער בעל־גוף,וה בצלאל ראפאפארט, א ייד א חסיד, א בן־תורה, וואם לערנט זוהר און קושט די דייטשע גובערנאגטקע, עסט מצה- שמורה מיט א מארינירטן ראק. ח, זיגענבערג אין אלגעמיין איז א גאנץ פעאיקער אקטיאר, נאר אין רער ראל האט ער זיר פארלוירן. ח׳ זילבערשטיין איז פאר זיין ראל געווען אביסל איבערגעוואקסן און דאם האט אביסל קאליע נע-׳ מאכט רעם גוטן איינדתק. אגב איז שמואל־יאסל אייגע פון די שענסטע ראלן אין דער דראמע און דארף אויסגעפירט ווערן דעליקאט, מיט א נתי- סער מאם פאראנטווארטלעכקייט או^טאלאנט. פרל. שטאדלער אלס "ליזא" איז געווען אנטציקנד. דאם זעלבע מוז געזאגט ווערן וועגן פרל. קאווקא אלס "שייגע־העניע" און דענדעראוויטש אלס נימ- גאזיסט "בענציק". בכלל איז עס געווען א זויבערע, פיינע אויפפי־ דונג. געמעגדיק אין באטראכט ביי וואס פארא שווע- רע באדיננונגען עס קומט אויס צו ארבעטן דעם וועצלארער דראט. קרייז, קומט ז יי א גרויסער "שר- כוח. א נרויסע סאטיספאקציע פאר זיי דארף אויר זיין רער פאקט, אז די פארשטעלונג אין בענסהיים האט גראר בייגעוווינט דער געוו. רעזשיסער פון וו ינער בורג־טעאטער ה׳ זיידל. ער איז געווען אזוי שטארק באנייסטערט פון דעם שפילן, אז ער איז ארויף אויף רער ביגע דאנקען דעם אנסאמבל פאר זייער שפילן. א באזונדערן דאגק האט באקומען פרל. ליפפער און ח׳ קאל. יהודה לאנגנאם. ארויפפירן אויף דער ביגע אזעלכע טיפן ווי "זיסל ד ער רב", אדער אסתרקע, וועלכע א ז נאר "מירעלע אפרת" געווען די קרוין־ראלע פון דער אומפארגעס־־ לעכער אסתר־רחל, דארף מען באזיצן גענוג נעוואנט- קייט און א גרויסע מאם פארשטענדעניש און פיע- טעט פאר רער זאר. דער וועצלארער דראמ. קר יי ז האט באוויזן, אז ער האט זיר צונענרייט און גוט איינשטודירט די דאזיקע ראלן. ח׳ ק אל אלס,"רב זיסל" האט נע- ווי ז ן א צארטן, איירעלן חלמתי חכם, א ייד פון אלטן דור. ח, קאל מיט זיין וו" כעד לירישער שטי* מע, אויסגערעכגטער באווענונג ביז נאד, האט נע- שאפן א טיפ, וואס האט באצויבערט, איבערצייגט פון ערשטן מאמענט אן און מיטגעריסן רעם עולם. אין אוגדזער צייט איז א זעלטנהייט צו טרעפן אזא טאלאנט צווישן די פריש נעבאקענע קוגצנמאכער, וועלכע לאזן זיר׳איבער דער מדינה מיטן אייגציקן ציל צו שלאגן קאסעס מיט הכנסות. ח" קאל האט מיט זיין עקסטאז אונדז רערמאנט אין אברהם מארעווסקי אין רער ראל פון מיראפאלער צדיק. אזא ווייכקייט, אזא מימיק וואס ער האט אתים- געבראכט איז שווער צו פארגעסן און לאזט איבער א שטארקן רושם אויף א לאגנער צייט. אזא בא- נאבטער און איגטעלינענטער ארטיסט פארדינט אויפמערקואמק״ט. דעם רעקארד ה^ס אבער געשלאגן מיט איר שפילן פרל. ליפפער״אלם "אסתרקע", דאם איז נע- ווען א דערשיינונג פון גאר א גרויסן טאלאנט. אסתרקע — א רבנישע טאכטער, דערצויגן אין א שטוב מיט חסירישע טראריציעם, א צארטע בלום, וואס ווערט פארשניטן צוליב נארישע פוסטע אילו- זיעס וועגן גליקלער מאכן א קינד מיט אן אלטן בעל־עבירה׳ניק, וועלכער איז גאו דערצו א בן־תורה און רייר ווי קורה, האט ארויסגענעבן פון זיר אזא מראגיזם, אזוי פיל הארץ און נשמה, ווייכע און ׳ עס קומען אויפן רעיון ביאליקם ווערטער: ס׳זיי־ גען פאראן נאד פארווארפענע שטעטלעך, ווו ס׳רוי־ כערט זיר גאר און ס׳צאנקט אונדזער ליכט." די דאזיקע ווערטער קען מען מיט פולער זיכערקייט זאנן וועגן דעם אנסאמנל פון לאנער וועצלאר, זעענדיק די אויפפירוגג פון גארדינס "די שחיטה" עס איז געווען א דערשיינונג פון דערהניבנקייט, פון שטימונגען, וואס האט איבערגעטראנךדעם צו- שויער אין אן אלטער וועלט, וועלכע א ז אויף אייביק פארלוירן געגאנגען און וועט נא ר ליידער ביי יחידים בל"בן אין זברון. די טיפ ן און געשטאלטן, וואס די וועצלארער האבן פארגעשטעלט האבן רער- מאנט אין די אמאליקע הארציקע זשעלאזא, קא- מ׳יען, רובין א. ד. ג. די מעגטשן פון רעם פאר- חשכטן לאגער וועצלאר, וואם טוען ז"ער ארבעט בשלמות, שטיל, אן ליארעם און פערזעגלעכן גוצן, דערמאגען מיט זייער אידעאלן צוגאגג די אמא- ליקע ליבע "ווילגער טרופע". די דאזיקע מענטש! האבן אמאל עפעס געלערגט, עפעם געזען,אפשר ט אקע דערפאר יאגן ז" זיך ניט גאר ביליקע עפעקטן און גרויסן פרסום און וועלן טאקע בלייבן אין שאטן פון רום און פאפולאריטעט. די פיעסע "די שחיטה", וואס איז מיט לאגנע יארן צוריק נעשפילט געווארן דורר אסתר רחל קאמינסקי, בערטא קאליש, מאדאם ליפצין, נעהערט צו די שטארקסטע פון גארדינס רעפערטואר און האט בשעתו אויף רער יידישער נאם געמאכט גישט ק״ן קלייגעם טומל און רושם. רי דאזיקע דראמע, מענן וועלכער עס איז אמאל אזויפיל געשריבן און דיסקוטירט געווארן, -פארמאנט טראץ אלע אירע גענאטיווע פסיכאלאגישע און סאציאלאגישע זייטן, א שלל פון עבט "דישן הומאר, שפרודלט מיט תורה און שארפזין, די העלדן שטעקן טיף פארוואר־ צלט אין אלטן "דישן לעבנס־שטייגער פון אמאליקן תחום המושב אין צארישן רוסלאנד. ^953406026^20168242399